تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : ترديدى نيست برخى نگاه‏ها آثار منفى غفلت و عادى شدن ناهنجارى را در پى دارد و موجب توجه انسان به غرايز و در نتيجه از دست دادن نيرو و قواى معنوى مى‏شود و آدمى را از راه تهذيب باز مى‏دارد. اگر به قصد پندگيرى نگاه كنيد مى‏تواند عبادت شود حضرت على(ع) در قسمتى از روايتى مى‏فرمايند: H}«... و كل نظر ليس فيه اعتبار فلهو{H؛ هر نگاهى كه در آن پندگيرى و عبرت آموزى نباشد بيهوده است قهرا در آن پند باشد انسان به سمت خدا و آخرت نزديك مى‏شود و اين خود مى‏تواند عبادت باشد چون عبادت قربت و نزديكى به خداى تعالى مى‏باشد»، V}(همان، ج 10، ر 19963).{V اما بايد به حداقل نگاه اكتفا كرد.

پاسخ : ازدواج يكى از مهمترين پديده‏هاى زندگى انسان است و در پيشرفت، كمال و سعادتمندى انسان نقش اساسى دارد و طبيعى است كه هر جوانى كه در آستانه ازدواج قرار دارد، همواره به فكر اين مسأله مهم و شريك زندگى خود يعنى همسر آينده‏اش مى‏باشد.بنابراين در زمان مناسب وآغاز ورود به اين جرگهبه فکر ازدواج بودن چندان بي مورد نسيت و حتي ضروری است و به فکر نبودن يک نوع خسارت تلقي مي شود . پس با ورود به دوران ازدواج بايد به آن انديشيد . چرا بايد به اين انديشه هاجهت داد تا به انحراف نگرايد. بر اساس اين مقدمه لازم است به نكات زير توجه داشته باشيد. الف ) تا زمان ازدواج نرسيده و تصميم به ازدواج نداريد، هرگز به فکر ازدواج نباشيد و ذهن خود را به آن مشغول نسازيد . ب) به منظور دست يافتن به يك ازدواج موفق ابتدا بايد معيارهاى همسر مناسب خود را بشناسيد و به آنها آگاهى پيدا كنيد. از اين رو قبل از هر اقدامى بايد با توجه به سليقه شخصى و مقتضاى ايمان خود و بهره‏گيرى از كتابهاى مربوط اوصاف و ويژگى‏هاى يك همسر ايده‏ال را ليست كنيد . در اينجا به برخى از آنها اشاره مى‏كنيم: 1- ايمان و به عبارتى ديگر دين‏دار بودن يكى از مهمترين شرايط همسر مى‏باشد. البته ايمان مراتب زيادى دارد ما نبايد خيلى پرتوقع باشيم و ايمان كامل و بالاترين درجه آن را مد نظر قرار دهيم بلكه منظور اين است كه مسائل دينى مثل نماز، محبت به اهل بيت، شعائر دينى، رعايت حلال و حرام براى او مهم باشد و در رعايت آنها اهتمام بورزد. 2- اصالت خانوادگى؛ يعنى از خانواده‏اى متدين، آبرومند، اجتماعى و اهل معاشرت، مردم‏دار و خوش‏نام و در عين حال از نظر جسمانى و روانى سالم باشند. 3- اخلاق نيك داشته باشد. البته اين مورد نيز امرى نسبى است و توقع بالا نبايد داشت. 4- تمايل قلبى به ازدواج. 5- عدم حماقت، از فهم و شعور لازم حداقل در حد متوسط برخوردار باشد. 6- از نظر ظاهرى، قيافه و اندام او به گونه‏اى باشد كه خوشايند همسرش باشد. اين مورد نيز امرى نسبى است و بيشتر به نظر طرفين بستگى دارد. به عبارت ديگر قيافه زوجين بايد مطلوب يكديگر باشد. 7- هم‏سطح بودن (كفو)؛ يعنى هم خانواده او و هم شخص او از ابعاد گوناگون اجتماعى، اقتصادى، تحصيلى و اعتقادات دينى و حتى سياسى نزديك به هم باشند چه اين كه دختر و پسر هر چه از نظر سطح تدين، فرهنگ خانوادگى، قيافه، تحصيلات و امكانات مالى به هم نزديك باشند بهتر مى‏توانند يكديگر را درك كنند و فضاى زندگى آنها در آينده از توافق و تعادل بيشترى برخوردار خواهد بود. البته روشن است كه تفاوت‏هاى مختصرى اگر وجود داشته باشد اشكالى ندارد. به منظور آشنائى با ويژگى‏هاى همسر مناسب لازم است حداقل از يكى از كتب زير استفاده كنيد. 1. جوانان و انتخاب همسر، نوشته آقاى مظاهرى 2. انتخاب همسر، نوشته آقاى امينى 3. خانواده متعادل، نوشته آقاى شرفى. ج ) در قدم بعدى، لازم است به ويژگى‏هاى استخراج شده ضريب و امتياز بدهيد چرا كه يكى از ويژگى‏ها ايمان است و ويژگى ديگر شغل مى‏باشد ، بى ترديد اين دو ويژگى از اهميّت و امتياز يكسان برخوردار نيستند لذا در مرحله دوم به ويژگى‏هاى بدست آمده ضريب بدهيد. شما ليست را تهيه و امتيازات را درج كنيد و منتظر معرفي نمودن فردی و يا آمدن خواستگاري باشيد. د ) با شنيدن صداى زنگ خواستگار( برای زنان ) و معرفي نمودن فردی خاص ( برای مردان ) بايد وارد مرحله تحقيق شويد و از وجود ويژگيهاى مورد نظر در آن فرد خاص آگاه شويد كه آيا شرائط شما را واجد است يا نه؟ در اين مرحله بايد از همكارى برادران و خواهران و والدين و ديگر افراد مورد اطمينان و اعتماد برخوردار گشته و به تحقيق درباره فرد مورد نظر بپردازيد. دقت كنيد كه اطلاعات دقيق و صحيح به شما بدهند تا بتوانيد براساس اطلاعات دقيق تصميم‏گيرى كنيد. پس دقت در كسب اطلاعات نبايد مورد غفلت قرار گيرد. بهترين شكل آشنائى، شناخت خانواده آن فرد و يا خواستگار و اطلاع از ميزان پايبندى وى به آداب اخلاقى و احكام شريعت است. ه ) لازم به تذكّر است كه برخى از ويژگيها و اوصاف يك ويژگى كيفى است و كميّت‏پذير نيست مانند ايمان و صداقت و... در اين گونه موارد بايد به رفتار وى مراجعه نمود و بر اساس آن قضاوت كرد شخص با ايمان غيبت نمى‏كند، دروغ نمى‏گويد، نماز را در اول وقت مى‏خواند، حساب مالى دارد و... لذا از راه صحيح بايد به وجود اين اوصاف پى برد نه اينكه صرفا به گفته ديگران اعتماد شود. و ) بعد از بدست آوردن اوصاف و ميزان برخوردارى خواستگاران و کانديدهای مورد نظر از اين اوصاف، به وى امتياز بدهيد در صورتى كه از مجموعه مثلاً 100 امتياز وى حداكثر امتياز را بدست آورد اقدام كنيد توجه داشته باشيد كه هرگز شخصى كه صد در صد مطابق خواسته و معيارهاى شما باشد يافت نخواهد شد البته بايد دقت كنيد كه برخى اوصاف را نمى‏توان ناديده گرفت و احراز آنها لازم است هر چند امتياز بالاى را داشته باشد مانند خوش اخلاقى و ايمانى و صحت مزاج و عدم ابتلاء به بيماريهاى ارثى و ژنتيكى. و ) در پايان به چند توصيه مهم اشاره مى‏كنيم: - حساسيّت وسواس گونه نداشته باشيد بلكه دقت لازم است. - در تمام مراحل زندگى بخصوص ازدواج كه از حساسيت لازم برخوردار است از توكّل به خداوند و استعانت از ائمه هدى(ع) غفلت نورزيد. لذا رعايت آداب شرعى مندرج در كتب روائى مانند كتاب مكارم الاخلاق ضرورى است. - به هنگام تحيّر و ترديد از مشورت با افراد آگاه و خيرخواه و مورد اعتماد خود را محروم نسازيد. - بدون جهت و به انگيزه‏هاى واهى و يا ويژگى‏هاى دنيوى و يا احتمالات بى پايه جوان خواستگار خود را ردّ نكنيد. - نسبت به ازدواج نبايد حساسيت افراطى نشان داد و همان گونه كه گذشت بايد نسبت به معيارهاى اساسى پاى فشرد ولى بر معيارهاى غير اساسى نبايد پاى فشرد و اصرار نمود چه بسا آنها را بعدا به دست خود محقق سازيد و يا مي توانيد از آنها چشم پوشى كنيد چرا كه فردى كه صد در صد مطابق خواست شما باشد هرگز پيدا نخواهد شد و انسان‏ها بايد با يكديگر تفاوت داشته باشند تا بتوانند خود به كمالى ره يابند و فرزندان از هر يك از والدين متناسب با ويژگى‏هاى شخصيتى او بهرمند شود ازغضب يكى بترسند و از مهربانى افراطى ديگر خشنود گردند حساسيت بيش از حد سخت آسيب مى‏رساند و چه بسا موجب خسته شدن شما و فراموش شدن ويژگى‏هاى حياتى و اساسى مى‏گردد. - حتما از كتب معرفى شده بهره بگيريد و صفات و خصوصيات همسر ايده‏آل همانند ايمان، همتراز بودن در طبقه اجتماعى و سطح فرهنگى و عدم زمينه ابتلا به بيمارى‏هاى ارثى و ژنتيكى را فراموش نكنيد تا ازدواج موجب سعادت شما و خوشبختى گردد نه... بنابراين از مطالعه صفات و تحقيق كافى در مورد وجود اين صفات غفلت نورزيد. - حساسيت زياد و وسواس‏گونه در انتخاب همسر مضر است و از سوی ديگر بى‏دقتى و بدون توجه به ملاك‏هاى بيان ‏شده و بدون تحقيق تن دادن به هر ازدواجي خطرناك با اين بيان مرز بين خوش بيني و بد بيني نيزمعين شد. بنابراين در يك حد متعادل و معمولى و با كمك گرفتن از والدين و افراد باتجربه در اين زمينه اقدام نماييد. - تا زمانى كه فرد مناسب و خواستگار خوبى پيدا نشده است فكر خود را به ذهنيات مختلف و چه بسا نابجامشغول نكنيد و به كار و شغل اصلى خود كه همانا تحصيل و تحقيق است مشغول باشيد و از انديشيدن در اين باره اجتناب كنيد.

پاسخ : در ابتدا ما نيز تصميم شما را مبنى بر دور نگه داشتن مراسم ازدواج و عروسى از هرگونه گناه و خلاف مى‏ستاييم و از اين كه در انديشه‏ى جايگزين كردن كارى ديگر هستيد، بسيار خرسنديم. چه بسيارند افراد غافلى كه دين و آخرت خود را براى خوشحالى و خوش‏گذرانى و عيش و نوش ديگران مى‏فروشند و بر آن افتخار نيز مى‏كنند. حال كه شما مى‏خواهيد با جلب رضاى خدا و بدون هرگونه كج‏روى و انحرافى آغاز كنيد، بدانيد كه خداوند نيز توفيق بيشترى نصيب شما خواهد كرد و در اين راه از ملامت و سرزنش كسى ترس و دلهره‏اى نداشته باشيد و قوى و محكم براى رعايت اصول اخلاقى و دينى تلاش كنيد، تا هم اجر دنيوى و اخروى شما محفوظ باشد و هم الگو و نمونه‏ى ديگر جوانان باشيد و اثبات كنيد كه هم مى‏توان مراسم شاد و گرم و با صفايى را داشت و هم از هرگونه گناه و خلاف و بدون استفاده از ابزارآلات حرام به دور بود. به هر حال، بدون شنيدن موسيقى حرام و بدون استفاده از نوارهاى غيرمجاز شرعى و با كف زدن، مولودى خوانى نقل لطيفه‏ها و حكايات جالب و شنيدنى توسط بعضى سخنرانان ماهر و دعوت از بعضى خانم‏ها براى مجلس زنانه كه در اين مجالس برنامه اجرا مى‏كنندو به مسائل شرعى نيز توجه دارند مى‏توان به مجلس و مراسم، شادى و گرمى لازم را بخشيد. دعوت از مداحان و افراد خوش‏صدا براى خواندن اشعار مناسب، مولودى‏خوانى، اشعار و سرودهايى كه بعضا صدا و سيما مى‏گذارد يا استفاده از نوارهاى آنها و استفاده از افرادى كه كارهاى تردستى و ديدنى انجام مى‏دهند، مى‏تواندمجلس عروسى شما را باصفا و شاد كند.

پاسخ : سؤالات شما نشانگر طينت پاك شماست و پيداست كه در صدد راه حل و تشنه حقيقت هستيد توصيه‏اى كه به عنوان يك برادر دلسوز و مهربان به شما دارم اين است كه: اولاً، مطالعه كتب ارزشمند اخلاق و تربيت را فراموش نكنيد. ثانيا، با علما و دانشمندان در ارتباط باشيد و هميشه دفترچه سؤالاتى به همراه داشته باشيد كه بتوانيد بهتر از وجود آنها استفاده كنيد. نيز توصيه مى‏شود كتب اخلاق خانواده، به ويژه قسمت‏هايى كه مربوط به جوانان دختر و پسر و شرايط انتخاب همسر مى‏باشد را حتما جزو برنامه مطالعاتى خود قرار دهيد. بدانيد غفلت در اين مسأله مهم و حساس هرگز روا نيست. با قرآن و تدبر در آن مأنوس باشيد، نهج البلاغه را ورق بزنيد و تكه‏هاى شيرين و جالب آنرا حفظ كنيد كه بسيار نافذ است. تكه‏هاى تاريخى شيرين و سازنده را مورد مطالعه قرار دهيد. از اشعار دلنشين اخلاقى، عرفانى، تربيتى و سازنده نيز دريغ نفرمائيد. توصيه نهائى ما به شما اين است كه ارتباط خود را با نمازهاى جمعه و جماعت در مساجد همچنان حفظ كنيد كه بركات والطاف مرئى و نامرئى بيشمارى در آن نهفته است. به اميد موفقيت و سرافرازى شما. داشتن الگو براى طى مسير صحيح در زندگى ضرورتى حياتى است. از همين‏رو پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «من دو چيز گران‏بها و گران‏سنگ در بين شما مى‏گذارم - كتاب خداو عترت خود - كتاب به عنوان جامع احكام نظرى و عترت به عنوان مظهر و الگوى عملى». بايد با شناخت معصومين(ع) الگوى عملى خود را از آنان بگيريم تا از تحيّر و سرگردانى رهايى يابيم. گرچه در عرصه تبليغات بايستى با عرضه الگوهاى معقول و ارزشمند نسل جوان را به سوى آنها سوق داد.

پاسخ : تفاوت بسيارى است ميان اين كه بگوييم ما براى فلان پديده علتى را نيافتيم و اين كه بگوييم فلان پديده علت ندارد. آرى، انسان به خاطر محدوديت علمى و ضعف و ناتوانى وجودى‏اش از شناخت همه علل براى حوادث زندگى ناتوان است اما همه مى‏دانيم كه هيچ واقعه و حادثه‏اى بدون علت و منشأ و اثر تحقق پيدا نمى‏كند. اين واقعيت را هم اصول عقلى اثبات مى‏كند و هم آيات و روايات آن را تصريح مى‏نمايد. اين كه خداى بزرگ در قرآن مى‏فرمايد: A{لارطب ولا يابس الا فى كتاب مبينM{}Aهيچ‏تر و خشكى نيست مرگ اين كه در كتاب علم خداوند ثبت است}M. و يا اين كه A{و ما تقسط من ورقة الا يعلمهاM{}Aهيچ برگى از درختى نمى‏افتد مگر اين كه خداوند از آن آگاه است}M. آگاهى و علم الهى غير از علم ماست. اين‏چنين نيست كه خداوند بعد از تحقق امور به آنها عالم گردد كه اين علم انفعالى است و در موجودات ضعيفى همچون انسان مطرح است. خداى بزرگ علمش و اراده و عنايتش منشأ همه فعل و انفعال‏هاست. حال وقتى افتادن يك برگ از درخت بدون علم و اراده و علت صورت نمى‏گيرد آيا ممكن است وقايعى در زندگى انسان به وجود آيد و هيچ توجيه علمى و علت اساسى نداشته باشد؟! زندگى همچون اتاقى است بسيار بزرگ مملو از كليدها و دكمه‏هاى هوشمند و دقيق كه فشار دادن هر كدام از دكمه‏ها تصويرى و حالتى را در ضمير و جان انسان و به دنبال آن پديده‏اى را در بيرون از اين اتاق به وجود مى‏آورد. انبياء الهى مبعوث گشته‏اند كه بگويند: اى بشر زندگى و فشار دادن بر روى اين دكمه‏ها بى‏حساب و كتاب نيست. آگاه باش و بدان چه مى‏كنى. بعضى از اين دكمه‏ها عبارتند از محبت به پدر و مادر، ادب، راستگويى، دروغ، ظلم، عدالت، انديشه، مشورت، تأمل، عبادت و هزاران هزار دكمه ديگر كه در پيرامون ماست. ممكن است امروز من دچار حالت پريشانى و اضطراب روانى گردم و اين معلول و نتيجه فشار بر دكمه‏اى باشد كه ديروز يا هفته پيش صورت گرفته است و آن دكمه مثلاً تحقير يك بنده خدا باشد! ازاين‏رو ماجراى مكافات عمل يكى از وقايع مهم در زندگى است. P}دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر Eكاى نور ديده‏ام به جز از كِشته ندروى{P و هر چه انسان در اقيانوس شناخت خويش بيشتر عميق گردد. بهتر مى‏تواند رابطه ضرورى افعال و انديشه‏ها و خاطرات و نتايج آنها را دريابد. اما در باب سوء ظن به خداوند هر چه انسان معرفتش نسبت به خداوند و اسماء و صفات الهى بيشتر باشد و دل را براى انعكاس انوار ملكوتى پاك سازد بهتر جمال الهى را ر آيينه جان تماشا مى‏كند و درمى‏يابد كه خداوند ذره‏اى ظلم به هيچ‏كس روا نمى‏دارد چرا كه بى‏نياز مطلق است.

پاسخ : فهرست گناهان كبيره كه يا منصوصه هستند؛ يعنى، صريحا نسبت به آنها وعيد عذاب داده شده مثل: شرك به خدا، يأس از رحمت خدا، آدم‏كشى، عاق والدين، قطع رحم (در مقابل صله‏رحم)، رباخوارى، زنا، لواط، شرابخوارى، قمار، غنا (موسيقى حرام)، دروغ، ترك نماز عمدا، دزدى، حرام خوارى، اصرار بر گناه و... يا غيرمنصوصه هستند؛ يعنى غيرصريح نسبت به آنها وعيد عذاب داده شده مثل: غيبت، سخن‏چينى، ريختن آبروى مؤمن، مكر و نيرنگ، احتكار، حسد، دشمنى كردن با مؤمن، استمناء، فتنه، بهتان، هتك قرآن (از بين بردن احترام قرآن)، هتك كعبه، هتك مساجد و... V}(به كتاب گناهان كبيره شهيد دستغيب مراجعه فرماييد){V. لواط از گناهان بزرگ است. شخصى كه مرتكب اين عمل شنيع مى‏شود از نظر خدا و رسول او و ملائكه مورد لعنت واقع مى‏شود و اگر در حال بلوغ و يا اختيار اراده و عقل مرتكب اين عمل شده باشد و بدون توبه واقعى مرده باشد عذاب او شديد خواهد بود. پيامبر اكرم(ص) مى‏فرمايد: «وقتى كه لواط كننده در قبر نهاده شد بيشتر از سه روز باقى نمى‏ماند و خداوند او را ميان قوم هلاك شده لوط پرتاب مى‏كند و روز قيامت هم با آن قوم ستمكار محشور مى‏شود»، V}(ميزان‏الحكمه ج11 ص 5369){V. بنا بر اين لواط قطعا از گناهان كبيره است چنانچه زنا نيز از گناهان كبيره است وكبيره بودن يكى دليل بر كبيره نبودن ديگرى نيست.

پاسخ : مقدمتا نکته اي از قرآن برايتان بيان ميکنيم: قرآن مى‏فرمايد: A}هن لباس لكم و انتم لباس لهن{A زنان لباس شما هستند و شما مردان لباس آنانيد. اين زيباترين و كامل‏ترين تعبيرى است كه خداوند در ارتباط با نحوه روابط همسران بيان فرموده است. موفق‏ترين همسران كسانى هستند كه از آغاز زندگى مشترك رابطه‏اى گرم و صميمى با هم داشته باشند و تا پايان عمر ادامه دارد. همسران برتر آنانند كه در كنار هم آرامش مى‏يابند و سرمايه و توشه راه مشتركشان «محبت» است. بنابراين: 1- همان طور كه لباس به تن آدمى گرما مى‏بخشد، با گرماى محبت وعلاقه ورزيدن به يكديگر زندگى مشترك خود را رونق بخشيده و با نشاط نماييد. 2- همان طور كه لباس سردى‏ها را مى‏زدايد، همسران برتر نيز بايد با اجتناب از هر گونه تنش و مشاجره‏اى از رخنه هرگونه سردى روابط بين خود جلوگيرى نمايند. 3- همان طور كه لباس عيوب آدمى را مى‏پوشاند و از چشمه عيب جويان و نقالان مجالس لغو دور نگه مى‏دارد، همسران موفق بايد عيوب يكديگر را بپوشانند و محرم اسرار يكديگر باشند و هرگونه كاستى، ضعف احتمالى اخلاقى و لغزش و خطاهاى يكديگر را از ديد ديگران مستور و پنهان كنند و ضعفهاى شخصيتى و عيوب طرف مقابل خود را براى هيچ كس بازگو نكنند و هيچ‏گاه نارسايى‏هاى مادى و مالى و... را نزد اعضاى ديگر خانواده خود حكايت نكنند. براى آگاهى بيشتر ر.ك: 1ـ تشكيل خانواده در اسلام، دكتر على قائمى 2ـ ازدواج در اسلام، آيت‏اللّه‏مشكينى 3ـ ازدواج مكتب انسان‏سازى، دكتر پاك‏نژاد 4ـ آيين همسردارى، آيت‏اللّه‏امينى 5- حليه المتقين، ص 70 - 75، علامه مجلسى 6- خانواده در مكتب قرآن، سيد كاظم ارفع 7- بهشت خانواده، دكتر سيد جواد مصطفوى 8- همسران برتر، غلامعلى افروز 9- آيين همسردارى، دوروتى كارنگى، ترجمه مهستى شهلايى 10- آنچه همسران جوان بايد بدانند، يوسف ميمتا 11- در جستجوى عشق زندگى، مهدى قراچه‏داغى 12- آيينه ازدواج و روابط همسران، دكتر سيد ضياءالدين صدرى

پاسخ : مرحوم دكتر على شريعتى از روشنفكران دينى دهه پنجاه و از پيشقروالان روشنفكران مسلمان در جامعه ما مى‏باشد كه در مقطع زمانى خاصى تاثير بسيارى در جوانان مسلمان ايران گذارد و در همان زمان و زمانهاى بعدى مورد انتقادها و پذيرشهاى متناقضى قرار گرفت. گروهى او را قديسى شمردند كه سخنانش بدون چون و چرا بايد پذيرفته شود و گروهى او را فردى منحرف از دين شناختند كه مى‏بايست با تمام امكانات با او مبارزه كرد و هر دو گروه نيز به اشتباه رفتند. دكتر شريعتى جامعه‏شناس و اديبى توانا و سخنورى كم نظير بود. عشق و علاقه او به اسلام و مكتب تشيع و امام على ـ عليه السلام ـ در كنار شور و شوقى كه در سر داشت و وضع آن زمان ايران را نمى‏پسنديد، به همراه زبان دلپذير و حماسى و موج‏آفرينش، او را به انقلابى مسلمان و از راهيان احياء و بازگشت به اسلام مبدل كرده بود. شايد بتوان محورى‏ترين و اصلى‏ترين نظريه وى را شعار «بازگشت به اسلام و بازگشت به خويشتن» معرفى كرد. راهى كه سالها پيش از آن توسط علامه اقبال لاهورى پيموده شده بود. يكى از امتيازات مهم او اين است كه برخلاف ديگر روشنفكران كه مى‏كوشند دين را از صحنه جامعه بيرون رانده و ميدان را براى سكولاريزم خالى كنند ودين را به رابطه فردى بين بنده و خدا تقليل دهند، شريعتى دين را در متن جامعه مى‏خواست و از دين در حاشيه و بى‏مسؤوليت سخت گريزان و متنفر بود. چهره‏اى كه او از اسلام ترسيم مى‏كند يك ايدئولوژى تمام عيار و كارامد و دستورالعمل زندگى اجتماعى بشر است. اما نياز است نظرات دكتر شريعتى همانند هر متفكر ديگرى به عيار نقد زده شود و آنگاه نظريات سره از ناسره جدا شود و چنانچه شايسته جايگاه متفكران است با نظرات و افكار او برخود شود. اگر حجاب معاصريت و نظرات افراطى و تفريطى اجازه نمى‏داد كه دكتر شريعتى آنچنانچه شايسته است، شناخته شود. امروزه كه نزديك به سه دهه از درگذشت او مى‏گذرد، زمينه مهيا شده است. ما در اين مختصر فقط به نكته اصلى تفكرات او اشاره مى‏كنيم و اميدواريم كه در آينده نزديك تمام تفكرات وى در تحليلى منطقى نقد و بررسى شود. دكتر شريعتى جامعه‏شناس بود و در اين رشته صاحب نظر. در عين حال از فلسفه اگزيستانس ـ نحله سارترى ـ تاثير پذيرفته بود. او با ديد جامعه‏شناسانه به تحليل اسلام و وضع فعلى آن و هويت ايرانى و چالشهاى پيش روى او نظر مى‏كرد و در اين زمينه ديدگاههاى خود را بيان مى‏كرد كه در اين ميان نظرات بديع و تازه‏اى نيز ارائه مى‏داد. چنانچه عرض شد اصلى‏ترين نظريه وى «شعار بازگشت به اسلام و بازگشت به خويش» بود. از دهه چهل با تاثير عميقى كه نهضت امام خمينى در جامعه ايران برجا نهاده بود، به تدريج روشنفكرى دينى در محيط دانشگاههاى ما شكل مى‏گرفت. از طرفى طرح جدى مساله غرب‏زدگى توسط مرحوم جلال آل احمد، توجه نسل فرهيخته مسلمان را به مساله اصلى جامعه ايرانى معطوف كرد. دكتر شريعتى اوج اين جريان محسوب مى‏شد. او مشكل اساسى جامعه ايرانى را دورى از اسلام اصيل و فرو غلطيدن در غرب‏زدگى به همراه استعمار و استبداد و استحمار مى‏ديد، ـ در اين راه از فرانتس فانون مبارز و انقلابى افريقايى و صاحب كتاب دوزخيان روى زمين بسيار تاثير پذيرفت ـ و راه چاره را "بازگشت به خويش" كه همان "بازگشت به اسلام" است، مى‏ديد. دكتر شريعتى در كنار اين مساله با اشاره به تاريخ صدر اسلام و تلقى خاص جامعه‏شناختى خود، ديد نويى از اسلام ارائه داد، تلقى‏اى كه با دريافت سنتى دين تفاوت داشت و موجب درگيريها و اختلاف نظرهاى بسيارى هم در جامعه ما شد. او معتقد بود كه اسلام در حال گذر از سنت به ايدئولوژى است و اين مهمترين تحول آن روز دردرون اسلام است.V}(مجموعه آثار ج:23 ص: 209 ـ 210){V چالش اساسى انديشه دكتر شريعتى در همين نكته نهفته است. او با ديد جامعه‏شناسانه به اسلام نظر كرد و به اين ديدگاه اشكالاتى وارد است. اولاً: اين ديدگاه شديدا يكطرفه است و نمى‏تواند تمام ابعاد اسلام را نشان دهد. چنانچه نگاه تنها كلامى يا فقهى به اسلام باعث مى‏شود كه بخشى از اسلام كنار زده شود، نگاه جامعه‏شناسانه به تنهايى هم دچار همين اشكال است. دكتر شريعتى نه تنها وضع موجود جامعه اسلامى يا حتى تاريخ اسلام را با اين ديدگاه مى‏ديد، بلكه اعتقادات و مبانى معرفتى اسلام را نيز به اين معيار مى‏سنجيد و بدين ترتيب باعث مى‏شد كه اسلام آنچنانچه شايسته و بايسته است، معرفى نشود. گذشته از آن او در معارف اسلامى صاحب نظر نبود. به عبارت ديگر چنانچه جامعه‏شناسى را به صورت كلاسى آموخته بود، با هيچ يك از علوم اسلامى آشنايى اين چنين نداشت. ثانيا: اشكال مهمتر اينكه ديدگاه جامعه‏شناسانه ديدگاهى توصيفى است. يعنى نگاهى از بيرون به دين دارد. از شاخه‏هاى جامعه‏شناسى، جامعه‏شناسى دين و اديان است كه از بيرون حوزه دين به توصيف اديان موجود مى‏پردازد، بدون اينكه درصدد تحليل يا ارزشگذارى باشد. جامعه‏شناس در بهترين حالت، همانند گزارشگر امينى است كه آنچه را مى‏بيند بدون دخل و تصرف و با دقت توصيف مى‏كند و كارى به ارزشگذارى و صدق و كذب ديده‏هاى خود ندارد. جامعه‏شناسى هرگز در صدد داورى و قضاوت در حق و باطل بودن اديان مختلف نيست، زيرا او تمام فرهنگها و تمدنها و اديان را به يك چشم مى‏بيند. بلكه او تمام آنها را به عنوان دستاوردهاى بشرى محترم مى‏شمارد. به عبارت ديگر جامعه‏شناسى نسبت به دينى در مقايسه دين ديگر يا تمدنى نسبت به تمدن ديگر يا فرهنگى نسبت به فرهنگ ديگر تعهدى ندارد. اما دكتر شريعتى كاملاً نسبت به فرهنگ و تمدن و دين اسلام و مذهب تشيع متعهد بود، او توصيفگر صرف قضايا نبود، بلكه در بسيارى از موارد به تحليل مى‏نشست و نظريه و رهنمود ارائه مى‏داد. دكتر شريعتى درد دين داشت و تمام تلاش او حل پاردوكس‏هاى جامعه مسلمانان در روزگار تسلط تكنيك و مدرنيته بود. همان دردى كه پيش از او، اقبال لاهورى داشت. اگرچه نفس اين درد محترم است، اما با ذات علم جامعه‏شناسى سازگار نيست. و اين تناقضى در افكار وى ايجاد مى‏كرد كه تاكنون هم حل نشده است. ثالثا: مهمترين اشكال دكتر شريعتى كه موجب عكس‏العمل برخى از علماء اسلام هم شد، اينكه جامعه‏شناسى علمى كاملاً غربى است كه در قرن هجدهم توسط اوگوست كنت پايه گذارى شد. اين علم در چهارچوب بنيانهاى معرفت حسى سازمان يافته است و نگاهش متوجه زمين و طبيعت است. اين علم با عالم قدس سرو كار ندارد و هرگز به آن توجه نمى‏كند و در حقيقت نمى‏تواند، به آن نظر بيافكند. اين علم محدوديت عقل بشرى را در بند محسوسات و پديدارها پذيرفته و سعى دارد از راه تجربه به توصيف جهان پيرامونى بپردازد، چنانچه فيزيكدان با ماده رفتار مى‏كند، او نيز با جامعه و تمدن و دين رفتار مى‏كند. و طبيعى است كه اين طرز تلقى به هيچ وجه مورد تاييد اسلام نيست. با اين تحليل و توصيف از اسلام فقط ظاهرى مى‏ماند و راه به حقيقت آن ناممكن مى‏شود. خلاصه كلام نظر به دين از نظرگاه جامعه‏شناسى ـ كه مرحوم دكتر شريعتى بر آن تاكيد داشت ـ نگاه به آن از منظر تنگ حسى و نظرگاهى كاملاً غربى است و اسلام با اين نگاه از حقيقت متعالى خود تهى مى‏شود. شايد همين نكته است كه دكتر شريعتى واداشت كه وصيت كند كه كتابهاى او توسط استاد محمد رضا حكيمى بازنگرى و اصطلاح شود. آرا و انديشه‏هاى دكتر سروش در يك نامه قابل ذكر و بررسى نيست؛ ليكن به ناچار به طور گذرا برخى از انديشه‏هاى ايشان را برمى‏شماريم: 1ـ در باب معرفت شناسى دينى، ايشان قائل به نسبيت معرفت و تهى بودن نصوص دينى از معنا (صامت بودن شريعت) مى‏باشند. اين ديدگاه، موجب تشكيك در كل معارف دينى و بى‏اعتبارى آنها و عدم امكان دسترسى به مقصود شارع در همه زمينه‏ها مى‏شود. 2ـ در باب قلمرو دين، ايشان معتقدند، دين اساسا داراى برنامه‏اى جهت تنظيم امور دنيوى بشر نيست و از اقتصاد، سياست و مديريت و تعاليمى در اين زمينه تهى است و اگر هم دارا باشد فاقد مرجعيت است. اين امور را بايد به سبك سكولار اداره كرد. 3ـ در باب معارف و عقايد دينى، ايشان مى‏گويند كه دين فاقد محتواى هستى شناختى است و اساسا جوهر دين، راز افكنى و حيرت‏زايى است، نه راز زدايى و آگاهى‏بخشى. 4ـ از نظر صدق و حقانيت دين، ايشان قائل به حقانيت اديان در عرض يكديگر مى‏باشند. بنابراين شيعه و سنى و يا مسيحى، يهودى و مسلمان بودن فرقى ندارد(پلوراليسم دينى). 5ـ در باب روش‏شناسى قلمرو دين، ايشان معتقدند كه نبايد قلمرو دين را از متن دين و با معيارهاى دينى جست و جو كرد؛ بلكه منحصرا بايد از بيرون دين و با ملاك‏هاى برون دينى قضاوت كرد. 6ـ در فلسفه علوم اجتماعى، ايشان معتقدند كه دين در مقام داورى، هيچ نسبتى با علوم انسانى و اجتماعى ندارد. 7- در باب وحى و نبوت ايشان وحى را به تجربه دينى كه امرى بشرى و خطاپذير است فرو مى‏كاهد. هر يك از مسايل ياد شده و نيز ديگر آراى ايشان، نيازمند مباحث بسيارى است و اشكالات بسيارى بر آنها وارد مى‏باشد. اساسا همه اين آرا، برگرفته از گرايش ويژه‏اى در باب معرفت‏شناسى و دين‏شناسى غرب است و ده‏ها سال است كه اين آرا در خود جهان غرب مورد نقد و چالش قرار گرفته است. انديشمندان مسلمان نيز در رابطه با اين مسائل، نگاشته‏هاى زيادى به يادگار گذاشته‏اند. براى آگاهى بيشتر ر.ك: ـ كتاب نقد موسسه فرهنگى انديشه معاصر (شماره 1 ـ6) ـ شريعت در آينه معرفت آيت اللّه‏ جوادى آملى ـ معرفت دينى صادق لاريجانى ـ قبض و بسط در قبض و بسطى ديگر صادق لاريجانى ـ تحول فهم دين احمد واعظى - كلام جديد، عبدالحسين خسروپناه - سكولاريزم در مسيحيت و اسلام، محمد حسن قدردان قراملكى - سويه‏هاى پلوراليزم، محمد حسن قدردان قراملكى - تحليل و نقد پلوراليزم دينى، على ربانى گلپايگانى - باورها و پرسش‏ها، مهدى هادوى تهرانى - از قبض معنا تا بسط دنيا، داوود مهدى‏زادگان - انتظار بشر از دين، عبدالله نصرى

پاسخ : 1- گرايش و تمايلات اصيل بشر يعنى آنچه خداوند در نهاد انسان قرار داده و با آن خلق شده است، دو نوع است: الف) تمايلات غريزى: مقصود از آن آن سرى از اميال و گرايش‏هايى است كه صبغه‏ى جسمانى و مادى دارد مانند غريزه جنسى و ميل به جنس مخالف، غريزه تشنگى و گرسنگى و ميل به آب و غذا. ب ) تمايلات فطرى: اميال و گرايش‏هاى معنوى مانند فطرت خداجويى، ظلم‏ستيزى، عدالت‏خواهى، زيبايى دوستى و... 2- گرايش‏ها و تمايلات بشر را مى‏توان به دو دسته تقسيم كرد: الف) گرايش‏هاى اصيل (واقعى): اين گرايش در وجود و نهاد هر انسان نهاده شده است و برخاسته از ذات انسان و انسانيت انسان است. ب ) گرايش‏هاى كاذب: گرايش‏هايى است كه براى برخى انسان‏ها تحت تأثير عوامل و محرك‏هاى خارجى، پيدا مى‏شود مانند ميل به قماربازى، ميل به سرقت، ميل به آدم‏كشى و... بنابراين گرايش‏هاى انسان به دو دسته: الف) اصيل (صادق)، كه خود اين دسته به دو دسته غريزى و فطرى تقسيم مى‏شود. ب ) كاذب. 3- نحوه ارضاى گرايش‏هاى اصيل نيز ممكن است صحيح باشد و ممكن است نادرست و كاذب باشد مثلاً ارضاى صحيح غريزه تشنگى به وسيله نوشيدن آب است، ارضاى صحيح غريزه گرسنگى به وسيله خوردن غذاهاى مفيد و سالم است اما ممكن است اين غرائز با نوشيدنى‏ها و خوردنى‏هايى كه براى سلامتى مضر است، ارضا شود. اين ارضاى كاذب است همچنان كه در مورد «بتوون» موسيقى‏دان معروف آمده است كه گرايش فطرى به خداوند و ميل خداجويى و گرايش‏هاى عرفانى خود را از طريق نواختن موسيقى ارضا مى‏كرده است كه چون اين ارضاى كاذب بوده و روح تشنه او را كه جوياى حضرت حق بوده، سيراب نمى‏كرده است. در پايان عمر دچار اختلال روانى شده است. T{نتيجه سخن:}T اين كه مى‏گوييم دين اميال و گرايش‏هاى انسان را بدون پاسخ نگذاشته. اولاً، مقصود از آن گرايش‏هاى اصيل (غريزى و فطرى) است نه كاذب. ثانيا، مقصود اين است كه اين اميال و گرايش‏هاى درونى انسان را به سمتى كه مسير سعادت و تكامل انسان است، جهت‏دهى و كنترل كرده است. لذا ضمن پاسخ‏گويى به غريزه جنسى و رد رهبانيت در اسلام، آن را به شكل خاصى كنترل و جهت‏دهى و مهار كرده است كه به عفت عمومى، بنيان خانواده و در يك كلام به مسير تكامل و سعادت انسان و جامعه ضرر نزند. معناى پاسخ‏گويى به ميل جنسى انسان اين نيست كه غريزه جنسى و ميل شهوانى انسان را رها كرده و هر آنچه كه خواهش نفس انسان است مانند همجنس‏بازى، تأييد كند. يا پاسخ به ميل و غريزه گرسنگى انسان، باز گذاشتن دست انسان در خوردن هر غذايى چه آنچه كه براى سلامتى مفيد است چه آنچه مضر است، چه آنچه در مسير تكامل معنوى مضر است چه آنچه مفيد است، نيست بلكه كنترل و جهت‏دهى صحيح به آن و ارضاى صادق آن است. گرايش به زيبايى نيز، گرايشى اصيل است اما نحوه ارضاى آن نيز بايد صادق باشد، رقص و موسيقى اولاً، جزو گرايش‏هاى اصيل نيست بلكه شيوه‏اى براى ارضاى گرايش جنسى و گرايش به زيبايى است لكن از آنجا كه اثرات سوء و نامطلوب فردى و اجتماعى وارد به شكل مطلق مورد قبول نيست بلكه با حد و مرز و جهت خاصى مورد قبول و تأييد اسلام است.

پاسخ : بايد توجه داشت يكى از اعتقادات اسلامى ما اعتقاد به تجسم و عينيت اعمال در قيامت است. ما معتقد هستيم كه قيامت ظرف بروز و ظهور تمامى اعمال نيك و بد انسان است و هر كس تمام اعمال خود را اگر چه به مقدار ذره‏اى باشد خواهد ديد. در اين زمينه قرآن كريم مى‏فرمايد: A{فمن يعمل مثقال ذرة خيرا يره و من يعمل مثقال ذرة شرا يره}Aهر كس به قدر مثقال ذره‏اى خير يا شر انجام دهد آن رامشاهده خواهد نمود. اين موضوع به هيچ وجه با رحمانيت حق‏تعالى منافات ندارد؛ زيرا رؤيت اعمال به معنى مؤاخذه و عذاب نيست و خداوند به خاطر آن اعمال و گناهان مؤمنين و توبه‏كنندگان را عقاب نخواهد فرمود. در تفسير المزان و در ذيل آيه شريفه (1 الزلزله) به نقل از ابن الجارود از امام باقر(ع) نقل شده است كه آن حضرت(ع) فرمود: اگر شخصى از اهل آتش باشد و در دنيا مثقال ذره‏اى خير انجام داده باشد، اگر براى غير انجام داده باشد، همان عمل خير مايه حسرتش خواهد شد و چنانچه از اهل بهشت باشد و مثقال ذره‏اى شر انجام داده باشد آن را مى‏بيند و سپس خداى تعالى او را خواهد آمرزيد و عقاب نخواهد فرمود.