تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : كنترل چشم تابعى از روح تقواست كه اگر در آدمى پديدار شد به تبع آن كنترل چشم نيز به دنبال آن خواهد آمد و راهى كه صددرصد گناه نكردن در تمام زندگى را تضمين كند براى افراد عادى آسان نيست؛ زيرا انسان از طرفي موجودى مختار است؛ يعني با آگاهي و آزادي تصميمي مي گيرد و انتخاب مي كند و از طرف ديگر داراى تمايلات قوي گوناگون است. اگر انسان نمي تواند خود را كنترل نمايد و انتخابهاي او اختياري و آگاهانه نيست ، اشكال در مبادي اختيار است، در صورتي كه عزم جدي در اصلاح خود داريد بر شما لازم است مبادي اختيار را در خود اصلاح نماييد. مبادي اختيار همانگونه كه گفته شد آگاهي و آزادي است. براي كسي كه از آگاهي لازم در زمينه بازتاب رفتاري همچون نگاه كردن حرام و سخن گفتن زايد و حرام در روح خود بر خوردار نيست و از طرفي هم به اين رفتار عادت كرده و اسير شده، كنترل و اصلاح كار آساني نيست. بلى با توسعه در شناخت در زمينه دين، انسان و تاثير اعمال در شخصيت انسان و همچنين عزمى آهنين و مبارزه‏اى دائمى با نفس تدريجا مى‏توان به چنين جايگاه رفيعى دست خواهد يافت. موارد زير در اين زمينه بسيار سودمند است، ولي تضمين نهايى، در نفس و عزم راسخ خود انسان است: 1) مطالعه پيوسته در خود شناسي، خداشناسي، دين، عوالم پس از مرگ و احوال برزخ و قيامت و عوالم پس از مرگ. 2) مطالعه پيرامون عواقب وخيم گناهان. 3) ارتباط پيوسته و قلبى با خداوند، خواندن قرآن، دعاها، نماز شب و ... وليكن با توجه و حال. 4) داشتن حالت انابه، خضوع، و تضرع دائمى، توبه و استغفار. 5) دورى از عواملى كه انسان را به گناه متمايل مى‏سازد؛ مانند محيط هاى آلوده به گناه. 6) از بين بردن زمينه‏هاى گناه؛ مثلاً كسى كه انحرافات جنسى دارد بايد هرچه سريع‏تر ازدواج كند. 7) نشست و برخاست با انسان‏هاى مؤمن و خداترس واقعى. 8) جديت در مبارزه با خواهش‏هاى نفسانى. 9) توجه به عواقب نگاه به نامحرم. در روايتي حضرت على(ع) فرمود: «كسى كه چشم خود را پايين اندازد، دلش آسوده گردد، تأسف كمتر خورد و از نابودى در امان ماند»، V}(غرر الحكم، ص 9122 - 9125).{V در قرآن كريم آمده است: «اى پيامبر! به مؤمنان و مؤمنات بگو كه در مقابل نامحرم چشم‏هاى خود را بپوشانند و نگاه خيره نكنند»، V}(نور، آيات 31 - 30).{V گفتنى است كه نگاه همراه با تيزى و خيرگى، نگاهى است كه انسان زيبايى و زشتى طرف مقابل را تشخيص دهد. كنترل زبان تصميم بسيار ارزشمند و قابل تقدير و تحسين است، ولى براى موفقيت در اين مسير نيازمند تلاش و ممارست و تمرين زياد است كه اميدواريم اراده قوى‏تان بتواند راه را برايتان هموار كند، بدين منظور به نكات زير توجه كنيد: 1ـ در ابتدا با خود شرط كنيد كه از سخنان كاذب و غيرواقعى در گفتگوهاى خود استفاده نكنيد و بگوييد اگر مرتكب خلاف شدم خود را جريمه مى‏كنم، مثلاً فرداى آن روز، روزه مى‏گيرم يا فلان مبلغ صدقه مى‏دهم يا... . 2ـ در پايان هر روز و قبل از خوابيدن به محاسبه گفتارتان در طول روز گذشته پرداخته و اگر دچار دروغى شده‏ايد به جريمه قراردادى عمل كنيد و اگر نه، خدا را شكر كنيد. 3ـ سعى كنيد به مقدار ضرورت و نياز به گفتگو بنشينيد و آغازگر سخن نباشيد. 4ـ با افراد كم حرف بيشتر نشست و برخاست كنيد. 5ـ در انتخاب هم‏اتاقى‏ها و دوستان نزديك خويش دقت بيشترى داشته و سعى كنيد با افراد كم حرف هم اتاقى و دوست شويد. 6ـ شناخت خويش را درباره آثار و عوارض سوء پرحرفى گسترش و تعميق بخشيد و ضررهاى دنيوى و اخروى دروغ‏گويى را از لابلاى احاديث و سخنان ائمه اطهار(ع) پيدا كرده و در برابر خود مجسم نمائيد. به عنوان نمونه به يك روايت اشاره مى‏كنيم: H}«ان لسان بن آدم كلب عقور ان خليته عقر فاحزن لسانك كما تخزن ورقك و ذهبك؛{H زبان انسان همچون سگ هار گاز مى‏گيرد (به ديگران صدمه‏وارد مى‏آورد) اگر آن را رها كنيد (و به كنترل فكر و عقل درنياوريد) گاز مى‏گيرد (صدمه مى‏زند) پس همانطور كه پول و طالاى خود را حفظ مى‏كنيد زبان خويش را حفظ كن (و به كنترل عقل و فكر و انديشه‏ات درآور)».

پاسخ : ضمن تقدير و تشكر از شما كه در صدد كسب رضايت پدر و مادر خود و نيز خداوند متعال هستيد توجه‏تان را به نكاتى جلب مى‏كنيم: 1- در صورتى كه دخترعمويتان از شرايط كافى و مناسب به عنوان يك همسر و شريك زندگى برخوردار است، تن دادن به اين ازدواج بد نخواهد بود. بله، اگر وى تدين كافى يا اخلاق شايسته‏اى و يا ديگر ملاك‏هاى لازم را ندارد و يا تناسب سنى و ظاهرى با شما ندارد، سعى كنيد والدينتان را از اين پيشنهاد منصرف كنيد. البته شما ننوشته‏ايد كه دليل عدم رضايت خود و نيز عدم توافق دختر عمويتان بر ازدواج چيست. ای کاش از علت آن با خبر بوديم تا بهتر مي توانستيم در خدمت باشيم. 2- در صورتى كه امكان دارد، اندكى صبر كنيد چه بسا خواستگار مناسبى براى دختر عمويتان پيدا شد و او پاسخ مثبت بدهد و ازدواج كند و يا با توافق همديگر برای اوخواستگار پيدا کنيد و ابتدا آو را به خانه ی بخت بفرستيد و بعد خودتان در صدد ازدواج بر آييد. البته اين اقدام را بايد با قدم احتياط برداريد. 3- از افراد باتجربه و داراى نفوذ و مورد اعتماد والدين خود كمك بگيريد تا برای فراهم نمود رضايت آنها وساطت کنند . يعني حرف دلدتان را و عدم رضايت به اين ازدواج را به آنها بگوييد و با والدينتان صحبت كنند تا از اصرارشان دست بردارند پر واضح است که رضايت والدين به اين سهولت به دست نمي آيد لذا از اصرار همراه با احترام و واسطه گری خسته نشويد. از افرادی به عنوان واسطه كمك بگيريد که پدرتان روی حرفشان حساب باز می کند.

پاسخ : يكم: قرآن مجموعه هماهنگ و در هم تنيده‏اى است كه بايد آيات آن با هم ملاحظه شوند. دوم: انسانها دو گروه هستند؛ اكثريتى تابع و اهل تقليد و اقليتى اهل علم و تحقيق. سوم: تقليد و پيروى از ديگران بر دو دسته است؛ مذموم و ممدوح. جهنميان در پاسخ به نگهبان جهنم كه از آنها مى‏پرسد كه آيا بيم دهنده‏اى براى شما نيامد؟ مى‏گوييد: «آمد، اما ما آنها را تكذيب كرديم» V}(ملك: 9 - 8).{V و در تحليل اينكه چرا گرفتار آتش جهنم شده‏اند، بيان داشتند: «و قالوا لو كُنّا نَسْمَعُ او نَعْقِلُ ما كُنّا فى أَصحابِ السَّعيرِ» «گويند: اگر شنيده بوديم يا تعقل كرده بوديم، در ميان دوزخيان نبوديم.» V}(ملك: 10).{V بيشتر مردم توان تفكر عقلانى و توجه عميق به معارف بلند الهى و حقايق را ندارند و براى درك حقيقت و مصالح و مفاسد كارها راهى جزء شنيدن و گوش سپردن به دعوت پيامبران و امامان و علماء و صالحان را ندارند. P} چون شنيدى كاندرين جُو آب هست {E} كور را تقليد بايد كار بست {P P} چون گران ديدى شوى تو مُستدل {E} رست از تقليد خشك آنگاه دل {P V}(مولوى، مثنوى معنوى دفتر سوم){V بنابراين تأمل عقلايى مخصوص خواص است و عامه مردم در آن حد نيستند. به اين دليل است كه در آيه شريفه «نسمع» بر «نعقل» مقدم ذكر شده است. V}(طباطبائى، علامه سيد محمد حسين؛ الميزان فى تفسير القرآن؛ ج: 20 ص: 9 ـ 8، ذيل آيه 10 سوره مباركه ملك){V روايات هم اشاره دارند كه خداوند براى انسان دو حجت قرار داده است: H}«إنَّ للهِ على النّاسِ حُجَّتين: حُجَّةً‏ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً باطِنَةً. فَأمّا الظّاهرةُ فَالرّسُلُ وَ الانْبياءُ وَ الائَمَّةُ وَ امّا الْباطِنَةُ فَالْعُقُولُ؛{H خداوند دو حجت بر مردم دارد: حجتى آشكار و حجتى پنهان. حجت آشكار پيامبران و امامان هستند و حجت پنهان عقل است»-روايت از امام كاظم(ع) است. V}(كلينى؛ الاصول من الكافى، ج: 1 ص: 16){V. پس شنيدن و تبعيت كردن يكى از راههاى رسيدن به مقصود است. اما همين شنيدن سخنان ديگران و تبعيت كردن بر دو نحو است؛ يكى سخنان پيامبران و امامان و علماء و صلحاء را مى‏شنود و بدان اعتقاد مى‏آورد و ديگرى تقليد كوركورانه از پيشينيان و ديگران مى‏كند كه آيات 22 و 23 سوره مباركه زخرف بدان اشاره دارد. به عبارت ديگر تقليد و شنيدن و تبعيت از ديگران بر دو گونه است: تقليد عن تحقيق ـ تقليد محققانه ـ و تقليد عن تقليد ـ تقليد مقلدانه و كوركورانه ـ. تقليد مقلدانه مذموم است اما تقليد محققانه نه تنها مذموم نيست، بلكه مبتنى بر روش زندگانى عقلاء است. آياتى را نيز كه ذكر كرديد نقد تقليد كوركورانه است كه در ادامه بدانهااشاره مى‏شود. تقليد محققانه مبتنى بر اين است كه انسان توجه دارد كه سخنان چه كسى را بايد بشنود و از چه كسى پيروى كند و به چه كسى اعتقاد بيابد و اين نوعى علم است. چهارم: قرآن كريم در مذمت افراد كم خرد آيات متعددى دارد كه به برخى از آنها اشاره مى‏شود: «وَ إذا قيلَ لَهُمْ اتَّبَعوا ما أنْزَلَ‏اللّه‏ُ قالوا بَلْ نَتَّبِعُ ما إلْفينا عَليه آبائِنا اَوَ لو كانَ آباؤهُمْ لا يَعْقِلُونَ شيئا وَ لا يَهْتَدونَ؛ و هنگامى كه به آنان گفته مى‏شود، از آنچه خداوند نازل كرده پيروى كنيد، مى‏گويند: نه بلكه از چيزى كه پدران خود را بر آن يافته‏ايم، پيروى مى‏كنيم. آيا هر چند پدرانشان چيزى را درك نمى‏كرده و به راه صواب نمى‏رفته‏اند؟» V}(بقره: 176).{V توبيخ قرآن شديد است كه تبعيت آنها مقلدانه است و از كسانى تبعيت مى‏كنند كه خود آنها عقل و خِرَد درك مطالب را نداشته‏اند و در راه نبوده‏اند. «مَثَلُ الّذينَ كَفروا كَمَثَلِ الّذى يَنْعِقُ بِما لايَسْمَعُ إلّا دُعاءً وَ نِداءً صُمٌ بُكمٌ عُمىٌ فِهُمْ لايِعْقِلونِ» «و مثل كافران چون كسى است كه حيوانى را كه جزء صدا و ندايى [مبهم، چيزى] نمى‏شنود؛ بانگ زند. [آرى] كرند و لالند و كورند و در نمى‏يابند.» V}(يونس: 43).{V «وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إليكَ أفَأَنْتَ نُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لو كانوا لايَعْقِلونَ؛ برخى از آنها [كافران [كسانى‏اند كه به تو گوش فرا مى‏دهند. آيا تو كران را ـ هر چند در نيابند ـ شنوا خواهى كرد؟» V}(يونس: 43).{V «أَمْ تَحْسَبُ أنَّ أَكْثَرُهُمْ يَسْمَعُونَ أو يَعْقِلونَ إنْ هُمْ ألّا كالانْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبيلاً؛ آيا گمان دارى كه بيشترشان مى‏شنوند يا مى‏انديشند؟ آنهاجزء مانند ستوران نيستند، بلكه گمراه‏ترند.» V}(فرقان: 44){V بنابر اين آيات، اصل ايمان آوردن به حقيقت و عمل طبق مقتضاى آن است كه اين روند اگر با روش تعقل حاصل شد كه چه بهتر؛ اما در آنجا كه براى افرادى چنين روشى امكان نداشت، بايد با شنيدن عقلانى به اين مهم برسند. اما در هر حال اصل تحقيق و تعقل است و دين عاقلانه و تعبد عاقلانه يقينا بهتر و بالاتر از دين و تعبد بدون تعلق است و آيات و روايات فراوانى در تأييد اين معنا است. P} بلكه تقليدست ايمان او{E} روى ايمان را نديده جان او{P P} پس خطر باشد مقلّد را عظيم{E} از ره و رهزن، ز شيطان رجيم{P P} چون ببيند نور حق اين شود{E} ز اضطرابات شكا او ساكن شود{P P} چونك چشمش باز شد و آن نقش خواند{E} ديو را بر وى دگر دستى نماند{P P} بى ز تقليدى نظر را پيشه كن {E} هم براى عقل خود انديشه كن{P V}(مولوى){V پنجم: اما آيه 73 سوره مباركه فرقان كه بيان فرموديد كه در وصف بندگان رحمان است: «وَ الّذينَ أذا ذُكِّروا باياتِ رَبِّهِمْ لمْ يَخرِّوا عَلَيها صُّمّا وَ عُمْيانا؛ و [بندگان رحمان] كسانى اند كه چون به آيات پروردگارشان تذكر داده مى‏شوند، كر و كور روى آن نمى‏افتند.» بلكه اهل تفكرند و با بصيرت و شناخت به‏ آيات الهى ايمان مى‏آورند و به مقام والاى بندگى كه مختص به بندگان رحمان است، نائل مى‏شوند. اين مقام مخصوص اين گروه از بندگان است نه همه آنها.V}(الميزان فى تفسير القرآن، ج: 15 ص: 267؛ ذيل آيه 73 سوره مباركه فرقان).{V از امام صادق (سلام اللّه‏ عليه) نقل شده كه در تفسير آيه فرمودند: H}«مستبصرين ليسوا بشكّاكين؛{H آنها به اين آيات بينا شده‏اند و شكاك و در ترديد نيستند». V}(همان ص: 269){V بنابراين آيه در صدد بيان خصوصيت برخى از بندگان الهى است كه به مقام والاى عبادت رسيده‏اند و اين مقامى است كه هر كسى بدان راه ندارد. زيرا ايمان و بندگى خدا مراتبى دارد؛ بسيارى به مراتب اوليه آن نائل مى‏آيند كه همان رسوخ ايمان و اعتقادات در جانشان است. اما مقام والاتر مقام شهود و فنا است كه در اين مقام چشم و گوش و دل باز مى‏شود. در اين مقام آنها گويا هم اكنون صداى جهنم را مى‏شنوند و جهنميان را مى‏بينند و بهشت را نظاره هستند. بلكه بالاتر برخى هم اكنون حقيقت اسماء و صفات الهى را مى‏بينند و مى‏شنوند. اينجا مقام كسانى است كه خداى ناديده را عبادت نمى‏كنند و تنها سر به آستان خدا مى‏گذارند، خدايى كه با حقيقت جان مى‏بينند و صدايش را مى‏شنوند. آرى به تعبير سعدى: P} عبادت به تقليد گمراهى است{E} خنك رهروى را كه آگاهى است {P ششم: در پرسش خود به آيه 36 سوره مباركه اسراء اشاره فرموديد كه بى مناسبت نيز به خلاصه تفسير آن نظرى بيافكنيم: «وَ لاتَقْفُ ما ليس لَكَ بِه عِلمٌ إنَّ السَّمعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُوادَ كلٌ اولئكَ كانَ عَنهُ مَسْئولاً؛ و چيزى را كه بدان علم ندارى دنبال مكن؛ زيرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد.» آيه شريفه از تبعيت از آنچه بدان علم نداريم؛ نهى مى‏فرمايد و شامل اعتقاد و عمل مى‏شود، يعنى هم اعتقاد بدون علم مردود است و هم عمل بدون علم. به عبارت ديگر آيه از اعتقاد و دلبستگى به آنچه علم بدان نداريم، از سخن گفتن درباره آنچه بدان علم نداريم؛ از انجام كارى كه بدان علم نداريم، نهى مى‏فرمايد و نهى از «لا تقف» همه اين موارد را دربردارد. و اين فطرى انسان است كه دنبال كردن كارى را كه بدان علم ندارد، امرى مذموم مى‏شمرد و تنها تبعيت از علم را شايسته مى‏داند. زيرا انسان در مسير زندگانى خود، در اعتقادات و عمل بايد دنبال امرى باشد كه با متن خارج و واقع مطابقت داشته باشد. به عبارت ديگر اعتقاد و عمل ـ يا گفتار و كردار و پندار او ـ بر اساس و مطابق واقع باشد. اما ظن و شك و گمان و امر موهوم با امر خارج مطابق نيست و انسان بر حسب فطرت خود در جستجوى حق است و در مرحله عمل نيز به دنبال كارى است كه بر اساس تسخيص و بصيرت باشد و اينها تنها با علم حاصل مى‏شود. اما برخى از موارد است كه علم به آنها براى همگان ممكن نيست. مثلاً بسيارى از علوم دينى را كه مربوط به مرحله عمل است، همه كس نمى‏تواند، فرا بگيرد. در اين صورت لازم است كه در اين گونه موارد به كارشناسان و عالمان فن مراجعه كنند. يا در امور زندگانى، علم پيدا كردند به همه مسائل براى يك فرد غير ممكن است. مثلاً پزشكى علمى تخصصى است كه همگان نمى‏توانند به آن نائل آيند و روشن است كه در موارد نياز بايد به پزشك متخصص مراجعه كرد. اين مطلب در تمام فنون و علوم صادق است. در اين صورت تبعيت از صاحبان تشخيص و علماء فن تبعيت از علم محسوب مى‏شود. بنابراين آيه مذكور در عين حال كه تقليد مذموم و مقلدانه را نهى مى‏كند؛ زيرا اتباع از غير علم است، تقليد محققانه و ممدوح را تبعيت از علم مى‏شمارد. زيرا اگر در هر اعتقاد و عملى، علم ممكن باشد؛ لازم است كه آن علم كسب شود. اما اگر چنين كارى ممكن نباشد ـ و در واقع نيز ممكن نيست ـ بايد از اهل علم تبعيت است. روشن است كه عدم امكان كسب علم، دو دليل دارد؛ براى بسيارى به دليل قصور فكرى است و در بسيار كسان ديگر عمر و توان كفاف تخصص در همه علوم ممكن نيست. به هر حال در صورتى كه كسب علم ممكن نباشد، تبعيت از اهل علم، تبعيت از علم محسوب مى‏شود و عدم تبعيت از اهل علم، دنبال رويى از غير علم است كه مستحق توبيخ است، چنانچه در بحث از آيه 10 سوره مباركه ملك گذشت. اين روش عقلاء عالم است كه در رفتار اجتماعى خود چنين رفتار مى‏كنند. مثلاً اساتيد مسلم فيزيك در هنگام مريضى به پزشك مراجعه مى‏كنند و پزشكان در نظام كارى خود، پيش فرضهاى فيزيكى را از دانشمندان فيزيك مى‏گيرند و آنچه آنها تئوريزه كرده‏اند، به عنوان اصل موضوعه مى‏پذيرند. جالب است كه آيه شريفه، وسايل كسب علم را «سمع» و «بصر» و «فواد» ذكر فرموده است. اين سه ابزار كسب علم هستند و خداوند اين سه را به عنوان ابزار تشخيص به انسان داده تا حق و واقع را از هم تشخيص دهند و بر اساس آن اعتقادات خود را بنا نهند و عمل نمايند. همه مردمان در هر سطحى كه باشند، مى‏توانند، معيار تقليد ممدوح و تقليد مذموم را تشخيص دهند. زيرا معيار آن سخت نيست و با اندك تأمل فهميده مى‏شود. اما گروهى قلب و چشم و گوش خود را بر روى حقيقت مى‏بندند و به اين دليل گرفتار آتش جهنم مى‏شوند: «وَ لَقَدْ ذَرأْنا لِجَهَنَمَ -لام «لجهنم» يا لام عاقبت است يا لام غايت بالعرض؛ و هر دو نيز ميسور است. لام عاقبت به اين معنى كه هدف خلقت بهشتى شدن مردمان است، اما بسيارى با سوء اختيار خود به جهنم مى‏روند و داراى سوء عاقبت مى‏شوند. اما اگر لام غايت بالعرض باشد، ـ كه نظر مرحوم علامه طباطبائى چنين است ـ بدين معنى است كه هدف آفرينش بر اساس آيه 119 سوره مباركه هود رحمت به مردم است و مردم براى رحمت آفريده شده‏اند. اما كثيرى به دليل سوء اختيار خود جزء ضايعات آفرينش محسوب مى‏شوند. چنانچه در كار نجار براى ساختن يك قطعه چوبين كه هدف كار اوست، بناچار ضايعاتى نيز پيش مى‏آيد. روشن است لام غايت بالعرض هم به لام غايت باز مى‏گردد. «كَثيرَا مِنَ الْجِنِ و الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لايَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لايُبْصِرونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لايَسْمَعُونَ بِها اولئكَ كالانْعامِ بَلْ هُمْ أضلُّ اولئكَ هُمُ الْغافِلُونُ؛ و همانا بسيارى از انسانها و جنيان را براى جهنم آفريديم، [زيرا] آنها قلب دارند، اما با آن تفقه نمى‏كنند، چشم دارند، اما با آن نمى‏بينند، گوش دارند، اما با آن نمى‏شنوند. آنها همانند ستورانند، بلكه گمراهترند. آنها غافلند.» V}(اعراف: 179){V. براى اطلاع بيشتر ر.ك: الميزان فى تفسير القرآن؛ ج: 13 صص: 101 ـ 96؛ ذيل آيه 36 سوره مباركه اسراء. آيه شريفه فهم عميق و عقلانى را به قلب نسبت داد و ديدن و شنيدن را به چشم و گوش. يعنى اينكه انسان دو ابزار براى كسب علم دارد؛ يكى حس و ديگرى قلب و عقل. هفتم: با بيانى كه شد معناى آيات 22 و 23 سوره مباركه زخرف نيز روشن مى‏شود. اين آيات اشاره به اين نكته دارند كه آنها براى تبعيت آنها بدون دليل است و عبادت و بت پرستى آنها تنها مستند به تقليد كوركورانه از پدرانشان است و چنين اعتقاد و عملى مردود و مذموم است، زيرا مبتنى بر تقليدى مذموم است و هيچ دليل و حجتى پشتوانه آن نيست. با توجه به تفصيل بالا، پاسخ بخش اول پرسش شما روشن مى‏شود. و آن اينكه اگرچه اصل اولى تبعيت و ايمان عالمانه و محققانه است و چنين ايمانى از ارج و قرب بسيار برخوردار است و قرآن و روايات نيز ما را به اين نوع ايمان دعوت مى‏كنند؛ اما در عين حال براى كسانى كه توان رسيدن به اين مقام را ندارند، راه شنيدن و ديدن ـ حس ـ را باز گذاشته است. زيرا بسيارى از مردمان توان تأمل عقلانى و عميق را ندارند؛ حال يا به دليل قصور فكرى يا به دليل گرفتاريهاى زندگى يا به دلايل ديگر. هشتم: روش تربيتى كه براى ما حجت است و مى‏توانيم و بايد به آن استناد كنيم، روش تربيتى پيامبر اكرم و ائمه اطهار (سلام اللّه‏ عليهم) است. آنها نيز ما را به تفكر و تدبر در امر دين دعوت كرده‏اند. سيره عملى آن بزرگواران و سخنان بجاى مانده از آنها اين حقيقت را روشن مى‏كند. گذشته از آن در روش تربيتى اسلام، نه تنها شك و ترديد، بد و مذموم نيست، بلكه شك و ترديد مقدمه ايمان شمرده شده و ارزش بسيارى دارد. آنچه بد و مذموم است، ورود به وادى شك و عدم خروج از آن است. آنكه تا پايان عمر در شك و ترديد و انكار به سر برد و همواره داراى روحيه نفى و طرد باشد، مورد اعتراض اسلام و بلكه همه عقلاء عالم است. گذشته از اين، با شك ارتداد حاصل نمى‏شود و ارتداد شرايطى دارد كه از جمله آنها انكار صريح است نه شك و ترديد. نهم: شناخت مقدمه دين ورزى معقولانه است. اما آيا تنها ابزار شناخت عقل است؟ چنين نيست، دل و عشق راه ديگر شناخت است كه از آن به شناخت حضورى تعبير مى‏شود كه به مراتب از شناخت حصولى و عقلى بالاتر و دقيقتر است. فطرت نيز از ديگر راههاى شناخت است. بنابراين عقل تنها راه شناخت نيست. اين بحث دامنه بسيارى دارد. V}(براى اطلاع بيشتر نگا: مطهرى، استاد شهيد مرتضى؛ مسأله شناخت؛ انتشارات صدرا؛ تمام كتاب خواندنى است. اما در اين موضوع صص: 82 ـ 35 و 110 ـ 98 و 154 ـ 129 را ملاحظه كنيد. همچنين نگا: لواسانى، سيد سعيد؛ عقل يا عشق؛ اين يا آن؟ ماهنامه پرسمان، سال دوم، شماره پنجم، بهمن 1381، صص: 9 ـ 8){V

پاسخ : در قرآن كريم راجع به اصحاب سبت در سوره‏هاى متعدد از جمله سوره‏هاى اعراف، آيه‏ى 163, نحل، آيه‏ 124, نساء، آيه 48 و 154 سخن به ميان آمده است. آيه‏ى شريفه 163 سوره‏ى اعراف، عمل اصحاب سبت را نافرمانى در برابر آزمايش الهى بيان مى‏كند و در آيه 154 سوره نساء آمده است كه در مورد روز شنبه (سبت) از بنى‏اسرائيل پيمان محكمى گرفته شده است و آن‏ها اين پيمان الهى را با نافرمانى شكستند و همچنين در سوره نحل، آيه‏ى 124 آمده است كه، شنبه و تحريم‏هاى روز شنبه براى گروهى از يهود كه كنار دريا زندگى مى‏كردند به عنوان يك مجازات قرار داده شده است و در آن (روز شنبه) نيز يهود اختلاف كردند. و «طبق بعضى از روايات حضرت موسى(ع) بنى اسرائيل را دعوت به احترام روز جمعه كرد كه آئين ابراهيم(ع) بود، امّا به بهانه‏اى از آن سرباز زدند و روز شنبه را ترجيح دادند، خداوند روز شنبه را براى آن‏ها قرار داد، امّا توأم با شدت عمل و محدوديت‏ها... يهود حتى در اين روز انتخابى خود نيز اختلاف كردند، گروهى آن را ارج نهادند و احترام نمودند و گروهى نيز احترام آن را شكستند و به كسب و كار پرداختند و به مجازات الهى گرفتار شدند»V}تفسير نمونه، ج 11، ص 451{V. و حتى از بعضى روايات برمى‏آيد كه آن‏ها بدون هيچ حيله‏اى با بى‏اعتنايى كامل روز شنبه مشغول صيد ماهى شدند(V}تفسير نمونه، ج6، ص 422{V). آن چه از آيات و روايات فهميده مى‏شود اين است كه اين گروه از يهود با علم و آگاهى پيمان و عهد الهى را شكستند؛ و اين كه كار آن‏ها حيله شرعى بود يا نه، به طور صد در صد نمى‏توان گفت كه حيله شرعى به كار بردند. چنان چه از بعضى از روايات بى‏اعتنايى آن‏ها به امر الهى به دست مى‏آيد. و اگر عمل اصحاب سبت را مانند حوضچه درست كردن و نصب قلاب‏ها در دريا در روز شنبه جهت صيد ماهى در روز يك‏شنبه به ظاهر كلاه شرعى تلقى كنيم، باز مشكل همچنان باقى است. به دليل اين كه با حيله شرعى واقع غيرواقع نمى‏شود و امر الهى تغيير نمى‏يابد و از طرف ديگر مجازات و عذاب الهى با شدت تمام درباره اين گروه از بنى‏اسرائيل جارى شد. چونكه نه آزمايش و امتحان الهى در حق خود رعايت كردند و نه به پيمان وعهد الهى پايبند شدند. سرپيچى و نافرمانى از امر خدا و شكستن پيمان الهى خواه به صورت صريح انجام بگيرد يا غيرصريح و در زير لفافه دروغين به اصطلاح حيله شرعى و يا هر عنوان ديگر، گناه است و با تغييرات صورى و حيله‏هاى بشرى نه واقعايت عوض مى‏شود و نه زشتى و قبح عمل آنان پاك مى‏شود. بنابراين كار اين گروه از يهود (اصحاب سبت) بى‏اعتنايى به امتحان و آزمايش و پيمان الهى است كه اين در قضيه موضوعيت دارد و لذا به جهت رعايت نكردن آن مجازات شدند.

پاسخ : از ويژگى‏ها و صفات برجسته‏ى اولياء و وارستگان اين است كه ايشان در تمام شئون زندگى مخصوصاً در بهره‏مندى از نعمت‏هاى مادى دنيوى، نيازمندى‏هاى جامعه را بر خود ترجيح داده‏اند، به طورى كه روحيه‏ى احسان و ايثارگرى در سيره و منطق عملى ايشان به وضوح ديده مى‏شود. حضرت على(ع) به يكى از ياران و كارگزاران حكومتى(V}نهج‏البلاغه، نامه حضرت امير به عثمان بن حنيف استاندار حضرت در بصره{V). خود مى‏فرمايد: شنيده‏ام كه تو را به مهمانى‏اى دعوت كرده‏اند كه فقط ثروتمندان به آن جا دعوت شده‏اند و تو اين دعوت را پذيرفته‏اى. خوردنى‏هاى رنگارنگ و نيكو و كاسه‏هاى پى‏درپى پيش تو نهاده‏اند. تو دعوت كسانى را پذيرفته‏اى كه محتاجان از آن خوان نعمت منع شده‏اند. آگاه باش كه هر پيروى را پيشوايى است كه راه وى را بپويد و از نور دانش او روشنى جويد. بدان كه پيشواى شما (حضرت امير(ع« از غذا و پوشاك به كمترين مقدار اكتفا كرده است. شما نمى‏توانيد اين گونه عمل كنيد، ولى مرا با پارسايى و عفّت يارى كنيد». آرى بهترين حالات عاطفى انسان زمانى است كه در برخوردارى از هر نعمتى، در فكر مردم جامعه اسلامى باشد سپس حقوق واجب خود را بپردازد، ديگران را فايده و بهره وافر برساند و خود به حداقل خوراك و پوشاك اكتفا كند. «تعاون»، تكافل و مواسات زيباترين آموزه‏هاى دينى است كه دين مقدس اسلام بر آن تأكيد دارد. تعاون به معنى همراهى و پشتيبانى يكديگر، مشاركت و همكارى در هر كارى است. حيات جامعه انسانى به همبستگى آن است «تكافل» يعنى هر عضو خود را كفيل ساير اعضاء بداند و هر كس براى تأمين نيازهاى ديگران و حفظ سلامت جامعه تلاش كند(V}كفالت به معنى سرپرستى مى‏باشد{V). «مواسات» نيز به معنى مساعدت، هميارى، تعاون و مددكارى به مال است. كمك به ياران و دوستان و نيازمندان در امور زندگى و معاش به طورى كه قوت و مال به صورت مشاركتى به مصرف برسد. مواسات يعنى ديگران را در تن و مال، بهره‏مندى از رزق و روزى و ثروت همچون خود شمردن و نيز يارى و غمخوارى كردن با افراد جامعه، در طبيعت و نهاد مؤمن اين صفات بر جسته الهى وجود دارد، ولى هر قدر درجه ايمان بالاتر باشد، ميزان تعاون و تكافل و مواسات نيز بالاتر خواهد بود و زيباترين و عالى‏ترين سيره و منطق عملى اهل بيت پيامبر(ع) به اين ويژگى‏ها بر مى‏گردد. چنان كه در دعاى مشهور ماه مبارك رمضان كه از پيامبر اكرم(ص) رسيده است مى‏خوانيم: H}اللّهم اَدخِل على اهل القبور السّرور، اللّهم اغنِ كلّ فقير...{H؛ خدايا همه فقيران را بى‏نياز كن، خدايا همه گرسنگان را سير گردان، خدايا همه برهنگان را بپوشان...(V}مفاتيح الجنان، اعمال ماه مبارك رمضان{V). درباره‏ى كمك‏هاى ائمه اطهار به فقيران و بيچاره گان قضيه‏ها و روايات فراوانى نقل شده، امّا جالب اين است كه وقتى بررسى مى‏كنيم درمى‏يابيم مردمى كه مورد تفقّد و اِعطاى ايشان واقع مى‏شدند تنها شيعيان و دوستداران ايشان نبوده‏اند، بلكه غير شيعه و حتى غيرعرب نيز از مواهب و بخشش‏هاى معصومين برخوردار گشته‏اند. تا جائى كه درباره امام صادق(ع) نقل شده كه حضرت چون پاسى از شب مى‏گذشت، كيسه‏اى را به دوش مى‏گرفت و محتويات آن را ميان فقراى مدينه تقسيم مى‏كرد. آنان از حضرت خبرى نداشتند تا اين كه پس از شهادت امام صادق(ع) روشن شد كه چه كسى به آنان توجه داشته است(V}بحارالانوار، ج 47، ص 38{V). در قضيه‏ى ديگرى يكى از ياران امام، معلّى بن خنيس، از امام صادق(ع) پرسيد: آيا اينها (كه شما به ايشان كمك و مساعدت مى‏كنيد) به حق عارفند (و از شيعيان هستند؟) امام فرمود: اگر از شيعيان بودند كه ما بى‏گمان تعهّد نمك (يعنى خورش) ايشان را نيز مى‏كرديم(V}اصول كافى، ج 4، ص 8 و 9 - امام پيوسته و مرتب به فقيران و نيازمندان غيرشيعه نان مى‏داد تا گرسنه نمانند{V). (حال كه غير شيعه هستند به دادن نان به ايشان اكتفا مى‏كنيم). P}كسى نيك بيند به هر دو سراى{E}كه نيكى رساند به خلق خداى{P P}خدا را بر آن بنده بخشايش است{E}كه خلق از وجودش در آسايش است{P V}(سعدى) {V مواسات تنها در كمك مالى خلاصه نمى‏شود، بلكه توجّه قلبى، اهتمام فكرى و اراده‏ى خدمت به بيچارگاه و درماندگان و غمگين شدن به خاطر همّ و غم مردم، در زمره‏ى مواسات مى‏باشد. از جمله از پيامبر(ص) نقل شده: «هر كس صبح كند و اهتمام به امور مسلمانان نداشته باشد (در فكر يارى و مساعدت مردم مسلمان نباشد) مسلمان نيست»V}اصول كافى، ج 2، ص 163{V. امام على(ع) در نهج‏البلاغه، مى‏فرمايند: «اگر شخصى بشنود كه در نقطه دور دست كشور اسلامى زيور از پاى زن يهودى ربوده‏اند و از اين غصّه بميرد، جا دارد». بر اين اساس مردم جامعه بايد از احوالات هم آگاه باشند و اگر از لحاظ مادّى و جسمانى قادر به رفع نياز مردم نيستند حداقل از باب همدلى و همدردى، ملاحظه و همراهى كنند. P}خدا را بود رحم بر بنده‏اى{E}كه رحمش بود به هر افكنده‏اى{P P}به خلق جهان گر شوى چاره‏ساز{E}نيفتد به خلق جهانت نياز{P P}مُحال است و بيهوده اين ظن برى{E}كه از تخم ناكشته خرمن برى{P V}(وصال شيرازى) {V در پايان سخن مى‏بايست ذكر كنيم كه پيروى از دستورات پدر و مادر بر شما و هر نوجوانى لازم است پس انشاءالله سعى كنيد هم فرمان ايشان را اجرا كنيد و هم مواسات با خلق نمائيد، در خوراك و پوشاك از دستورات آن‏ها پيروى كنيد و در حدّ توان و وسع، انفاق و دستگيرى نماييد، در غير اين صورت اگر براى شما كمك و دستگيرى خلق مقدور نيست. اگر باطن و اراده‏ى شما متوجه امور ياد شده باشد بابت اين نيّت پاك اجر خواهيد برد اگر چه موفّق به عمل نشويد. پس در هر حال نيّت و اراده خود را خالص و پاك سازيد اگر نيّت اصلاح شد اعمال نيز اصلاح خواهد شد. اگر نيّت و اراده الهى شد، عمل انسان نيز از آن تبعيت خواهد كرد و اگر عمل مقدور نشد انسان بابت اراده پاك مأجور و مشكور خواهد بود.

پاسخ : آدمى از دو هويت پيوسته تشكيل شده است. يكى هويت روحانى مجرد و ديگرى هويت جسمانى مادّى. وى وقتى بيدار است جسم مادى، همچون بند، گاهى روح را به بند مى‏كشد و او را به كارهاى خود مشغول مى‏سازد و فرجه آزادى بدو نمى‏دهد. از اين روى بدن تا هنگامى كه بيدار است، روح را به توجه كامل به خود فرا مى‏خواند. اما همين كه خواب او را در ربود و مشغوليّت روح كاسته مى‏شود و توجّه‏اش به بدن كم‏فروغ مى‏شود. بند مادّى از پاهايش گسسته مى‏شود و اندك اندك پرواز مى‏كند و آزادانه جولان مى‏كند. اينك بايد بدانيد كه روح آدمى قوا و مراتب مختلفى دارد كه همه در موقعيّت مناسب ظهور مى‏كنند. مثلاً قوه‏ى عقل در هنگام ژرف‏انديشى و قوه خيال در هنگام صورت‏گرى يا صورت‏يابى و قواى ديگر در هنگامه‏هاى ديگر. و البته قوه خيال غير از آن خيال مذموم عرفى است كه هيچ گونه واقعيّت خارجى‏اى ندارد. با توجه به اين مقدّمه بايد گفت كه هنگام خواب، روح آزادانه با قوه خيال خويش رؤيا را در خود مى‏بيند و كسى را در خواب خويش حسّ مى‏كند. حال سؤال اين است كه آن كس چگونه در خواب پديدار مى‏شود؟ در پاسخ اين سؤال بايد بگوييم: در رؤياى آن كس يا آن كس به اراده و خواسته‏ خود به خواب آمده و خود را نمايان ساخته و يا به اراده و خواسته‏ى خواب‏رونده به خواب دعوت شده و صورت مى‏گيرد و يا به اراده و خواسته‏ى هر دو به خواب آمده و يا به غير از اراده‏ى اين دو پديدار مى‏شود. سه صورت نخست تنها براى پاكان و صالحان و كسانى كه دل مشغولى ناپاك ندارند، حاصل مى‏شود و صورت چهارم براى غير از صالحان نيز پديد مى‏آيد. اما مثال صورت نخست؛ مانند ظهور ملكى بر نبى خدايى و ظهور انسان كاملى مثل اميرالمؤمنين على(ع) بر برخى از صالحان كه در صورتى دلخواه خودشان (ملك و انسان كامل) براى آن نبى و صالح خود را نمايان مى‏كنند و شكل‏گيرى اين صورت رؤيايى به دست آن نبى و صالح نبوده است. صورت دوم؛ مانند ظهور روحى از ارواح ملكى يا انسانى به دست انسان پاك عارف و صورت‏گر پهلوان كه آن روح ملكى و يا انسانى را در كمند خيال خود تصرّف كرده و در رؤياى خود آورده تا از آن روح معانى آسمانى و ملكوتى بپرسد و كشفيّات الهى برايش حاصل شود. صورت سوم؛ مانند ظهور جبرئيل(ع) براى نبى خدا كه هم به اراده و تصرف پيامبر و هم به فرو فرستادن حق تعالى جبرئيل را به سوى پيامبر كه هم به اراده‏ى پيامبر و هم به اراده‏ى جبرئيل در رؤياى نبى خدا صورت گرفته و نمايان مى‏شود. صورت چهارم مانند رؤيت محمد صورت على و رؤيت مهران صورت بهروز در خواب بدون قصد و اراده‏ى هيچ از اين دو. بنابر اين، در رؤيا روح خواب رونده، ارواح متعدّدى را در صورت‏هاى مختلف مى‏بيند. البته به همان صورت‏هايى كه در اشكال چهارگانه‏ى فوق ذكر شد. پس تصوّر شما از ملاقات ارواح درست است. امّا به همان گونه كه توضيح داده شد، ديدار با آقا امام زمان(عج) از نوع صورت نخست است كه آن جناب والا مقام به هر صورت دلخواهى خودشان صلاح دانسته‏اند در رؤياى پاكان و صالحان مى‏آيند و خواب رونده هيچ گونه دخالتى در اين ظهور ندارند و بايد دانست كه هر كس در خواب ايشان را ببيند. به حقيقت ايشان را ديده كه در لباس و صورتى شيرين و دلخواه‏شان تمثّل يافته است. چرا كه در روايتى از جناب رسول اكرم(ص) نقل شده كه شيطان به شكل من (و اولاد من و انسان‏هاى كامل و برتر) تمثل نمى‏يابد. (اين مطلب در اول كتاب تعبير خواب‏ها آمده است. مانند تعبير خواب ابن‏سيرين) و البته اگر كسى دل تعلّق گرفته‏اى داشته باشد و ناپاك و دنيازده‏اى باشد. رؤياهاى وى اضغاث احلام است و هيچ گونه واقعيّت خارجى‏اى ندارند. در پايان سخن‏مان را با روايتى از امام باقر(ع) مزيّن مى‏سازيم. ايشان مى‏فرمايد: هرگاه بندگان بخوابند ارواحشان به آسمان پر مى‏كشد. پس آن چه روح در آسمان (معنا و ملكوت) ببيند حقيقى است و هر چه در فضا(ى دنيا خورده و آلوده) ببيند رؤياى آشفته اضغاث احلام است(V}منتخب ميزان الحكمه، ج 1، ص 407{V). براى آگاهى بيشتر ر.ك: ممدالهمم فى شرح فصوص الحكم، هزار و يك نكته و... .

پاسخ : - بين اين دو حادثه هيچ‏گونه شباهت و نقطه اشتراكى وجود ندارد. به دليل آن كه اولاً: انتخاب آيت‏الله خامنه‏اى به رهبرى نظام اسلامى، عملى كاملاً شرعى (مطابق با شرايطى كه در شرع مقدس اسلام براى ولى فقيه معيّن گرديده)، قانونى (بر اساس رأى و نظر خبرگان رهبرى منتخب مردم) و مطابق با نظر حضرت امام(ره) بود (مستندات اين موضوع در ادامه‏ى پاسخ مى‏آيد). ثانياً: عزل و استعفاى آيت‏الله منتظرى نيز كاملاً قانونى و مشروع بود؛ به دليل فقدان شرايط رهبرى از سوى ايشان، و همچنين بر اساس نظر امام راحل و خبرگان رهبرى بود(V}ر.ك: تصوير صفحانى از ويژه‏نامه‏ى «منتظرى از اوج تا فرود».براي اطلاع بيشتر ر.ك: نشريه‏ى جمعيت دفاع از ارزش‏ها{V). همان طور كه خود ايشان نيز در موارد متعددى به عدم صلاحيتش براى رهبرى اعتراف مى‏كند.V}ر.ك: تصوير صفحانى از ويژه‏نامه‏ى «منتظرى از اوج تا فرود»، نشريه‏ى جمعيت دفاع از ارزش‏ها به ضميمه ارسال مى‏گردد{V. ثالثاً: از ديدگاه منطقى و علمى(تجربى) صرف وقوع حادثه‏اى در زمانى خاص، دليل بر تكرار آن حادثه در ساير زمان‏ها نيست، بلكه تكرار و وقوع دوباره‏ى آن حادثه در صورتى است كه تمامى شرايط وقوعى آن به عينه وجود داشته باشد. مثلاً اگر متغير A همزمان با وقوع حادثه B در زمانى به وجود آمده باشد، وقوع دوباره‏ى آن (A) در زمان وقوع حادثه C در صورتى است كه بين حادثه‏ى B و حادثه‏ى C از همه نظر شباهت و همانندى كامل باشد، و الاّ صرف برخى شباهت‏ها بين حادثه‏ى Bو حادثه‏ى C، به هيچ وجه دلالت بر وجود متغير A در زمان حادثه C، نخواهد داشت. بر اين اساس، احتمالى منطقى و قابل توجه است كه در آن به اين مسأله كاملاً توجه شده باشد. با توضيحاتى كه در دو مطلب قبل گذشت، كاملاً مشخص مى‏شود كه بين دو حادثه‏ى جانشينى پيامبر(ص) و حضرت امام(ره) (به عنوان حادثه B و C) و شرايط وقوعى هر كدام، شباهت و همانندى نيست، تا لزوماً مسأله‏ى غصب خلافت (به عنوان متغير A) در حادثه‏ى جانشينى حضرت امام(ره) (به عنوان حادثه C) تكرار شود. در ادامه به صورت مختصر مستنداتى را جهت اثبات شرعى و قانونى بودن انتخاب آية‏الله خامنه‏اى براى رهبرى نظام اسلامى، بيان مى‏داريم: براى اين منظور لازم است تا ابتدا شرايط و ويژگى‏هاى لازم براى رهبرى در نظام اسلامى به طور دقيق مورد شناسايى قرار گيرد. بر اين اساس شرايطى كه در متون و منابع اسلامى و قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران اصل 109 مورد تأكيد قرار گرفته‏اند عبارتند از: 1- صلاحيت علمى لازم براى افتاء در ابواب مختلف فقه (اجتهاد مطلق). 2- عدالت و تقواى لازم براى رهبرى امت اسلامى. 3- بينش صحيح سياسى و اجتماعى، تدبير، شجاعت و مديريت و قدرت كافى براى رهبرى. مرحله بعد شما بايد بررسى نماييد كه نسبت به تطبيق كدام يك از اين شرايط بر رهبر معظم انقلاب، اطلاعات كافى نداريد يا دچار شبهه و ترديد مى‏باشيد كه مانع از حصول يقين در اين موضوع مى‏شود. در مرحله بعد نوبت به اقدام عملى و تحقيق و مطالعه براى زدودن ابهامات و دستاورى اطلاعات كافى از منابع معتبر فرا مى‏رسد. در اينجا ما به صورت خلاصه به پاره‏اى از ويژگى‏ها و صلاحيت‏هاى مقام معظم رهبرى براى احراز منصب رهبرى نظام، اشاره مى‏نماييم. الف) صلاحيت علمى: اجتهاد در ابواب مختلف فقه كه اين ويژگى براساس دلايل ذيل براى مقام معظم رهبرى ثابت مى‏باشد: اولاً، اجتهاد آيت‏اللّه‏خامنه‏اى توسط بسيارى از مراجع و بزرگان از جمله حضرت امام‏از قبل تصديق شده بوده است. ثانيا، همه رساله‏هاى عمليه نوشته‏اند كه اگر دو نفر عادل خبره به اجتهاد كسى شهادت دهند، اجتهاد او قابل قبول است و اين در حالى است كه جامعه مدرسين حوزه علميه قم كه مركب از ده‏ها مجتهد مطلق و چندين مرجع تقليد مى‏باشد ايشان را به مرجعيت پذيرفتند. هم‏چنين در اساسنامه جامعه مدرسين آمده است كه چيزى به عنوان نظر آن جامعه معتبر است كه حداقل شانزده نفر از اعضا آن را امضا كرده باشند. بنابراين اعلاميه جامعه مدرسين به اين معناست كه حداقل شانزده نفر از مجتهدان و خبرگان ايشان را مرجع مى‏دانند. ثالثا، درس خارج مقام معظم رهبرى كه در آن بسيارى از فضلا شركت مى‏كردند و همگى به وزانت علمى آن شهادت مى‏دهند دليل بر بنيه علمى نيرومند و ملكه اجتهاد ايشان است و اين توان علمى مسلما زمينه سابق بر رهبرى و حتى سابق بر رياست جمهورى ايشان دارد، نه اين كه ايشان پس از رهبرى درس خوانده و به اين رتبه از دانش رسيده باشند. ب ) صلاحيت اخلاقى (عدالت و تقواى لازم): صلاحيت اخلاقى مقام معظم رهبرى نيز از امورى است كه در رفتار و عملكردهاى فردى و اجتماعى ايشان از زمان كودكى، جوانى و مبارزات سياسى و همچنين مسؤوليت‏هاى متعددى كه در بعد از انقلاب در شرايط حساس داشته‏اند به روشنى قابل اثبات بوده و تمام اشخاصى كه از نزديك با معظم‏له در ارتباط مى‏باشند. گواه بر اين مدعا هستند. ج ) توانايى‏هاى شخصى: بند سوم اصل يكصد و نهم «بينش صحيح سياسى و اجتماعى، تدبير، شجاعت، مديريت و قدرت كافى براى رهبرى» را از جمله شرايط و صفات رهبر مقرر داشته است: 1- مقصود از «بينش صحيح سياسى و اجتماعى» آن است كه رهبر آن چنان به مسايل و موضوعات و قضاياى سياسى عالم و واقف باشد كه بر آن اساس، هم قادر به اداره امور جامعه باشد و هم اين كه در جهت‏گيرى‏هاى ظريف بين‏المللى تصميمات به جا، شايسته و مفيد به حال جامع اتخاذ نمايد. 2- «مديريت و تدبير» عبارت از مجموعه استعدادهايى است كه عند الامتحان، در رهبرى بارز و ظاهر مى‏شود و او را در اجراى وظايف سنگين خود يارى مى‏نمايد. كشف اين استعدادها از جمله مواردى است كه در تعيين رهبر، يقينا بايد مورد توجه خاص قرار گيرد. 3- «قدرت و شجاعت» نيز از جمله شرايطى است كه يا از برجستگى‏هاى علمى و اخلاقى ناشى مى‏شود و يا آن كه در زمره استعدادهاى درونى رهبر به شمار مى‏رود كه به هر حال مقام شامخ رهبرى اين چنين مراتبى را مى‏طلبد، به هنگام تعيين و انتخاب رهبرى بايد به اين موضوع توجه جدى مبذول داشت. مقام معظم رهبرى علاوه بر واجديت صلاحيت‏هاى علمى و صلاحيت اخلاقى داراى توانايى‏هاى شخصى بسيار فوق‏العاده‏اى در راستاى رهبرى و مديريت جامعه خصوصا در مواقع بحرانى و سرنوشت‏ساز بوده و از بينش صحيح سياسى و اجتماعى و قدرت و شجاعت بسيار بالايى برخوردار مى‏باشند، كه اين مهم با مرورى بر گذشته مديريتى ايشان، چه در شوراى انقلاب و چه در دوران رياست جمهورى در سخت‏ترين شرايط ناشى از جنگ و محاصره‏هاى بين‏المللى، بيش از يك دهه رهبرى نظام و با موفقيت بيرون آمدن از فراز و نشيب‏ها و مشكلات متعدد داخلى و بين‏المللى به خوبى قابل اثبات مى‏باشد كه يكى از بهترين نمونه‏هاى آن به رهبرى مدبرانه نظام در جريان جنگ خليج‏فارس مى‏باشد. آخرين مرحله‏اى كه شايسته است مورد توجه قرار گيرد، انتخاب قانونى ايشان از سوى خبرگان رهبرى مى‏باشد كه خود متأثر از دو عامل است كه اين عامل هر كدام به تنهايى مهمترين دليل بر شايستگى معظم‏له براى رهبرى نظام اسلامى مى‏باشند: 1- واجديت شرايط لازم براى رهبرى در معظم‏له و احراز اين شرايط از سوى خبرگان به عنوان بهترين و شايسته‏ترين فردى كه قدرت و توانايى رهبرى نظام را دارد كه اين مهم از سوى اكثريت قاطع اعضاء مجلس خبرگان تأييد شد. 2- تأكيد حضرت امام بر شايستگى آيت‏الله خامنه‏اى براى رهبرى نظام. حضرت امام در موارد متعددى به شايستگى معظم‏له تصريح كرده‏اند از جمله اين كه حجت‏الاسلام هاشمى رفسنجانى نقل مى‏كند كه در مورد قضاياى مهدى هاشمى همراه با آقايان: خامنه‏اى، موسوى اردبيلى، ميرحسين موسوى خدمت امام راحل رسيديم و سيداحمد خمينى نيز حضور داشت و در آنجا به امام گفتيم كه شما با احترامات خود ما را درباره رهبرى آينده در بن بست قرار مى‏دهيد. امام با اشاره به آقاى خامنه‏اى فرمودند كه در ميان شما كسى است كه شايسته رهبرى است و شما در بن‏بست قرار نخواهيد گرفت. و هيچگاه از طرف هيچ يك از مخالفان شخص آقاى خامنه‏اى و يا غير آنان اين ادعا و بيان آقاى هاشمى رفسنجانى انكار نشده است. بلكه در مجلس خبرگان كه در سال 68 براى انتخاب رهبر جمهورى اسلامى پس از امام راحل تشكيل شد علاوه بر اين اظهارات (كه در حضور شاهدان قضيه انجام گرفت) از آقاى سيداحمد خمينى نيز نقل شد كه ايشان از امام راحل نقل نمودند كه امام فرمودند آقاى خامنه‏اى شايسته رهبرى است. براى آگاهى بيشتر ر.ك: زندگى‏نامه مقام معظم رهبرى، مؤسسه فرهنگى قدر ولايت.

پاسخ : خواندن دعا به صورت فردى و دسته‏جمعى هر كدام داراى فضيلت و ثواب مى‏باشد. در برخى روايات سفارش به خواندن دعا در خلوت شده است و نبايد به آن چه در روايتى از امام رضا(ع) آمده است دعاى در خلوت برابر هفتاد دعاى در آشكارا است(V}وسائل، ج 7، ص 63{V). در ديگر روايات كه تعداد آن كم نيست سفارش به جمع شدن مؤمنين در دعا نيز شده است و به اين گونه كه امام صادق(ع) مى‏فرمايد: اگر چهل نفر جمع نمى‏شوند و خداوند را نمى‏خوانند در مسأله‏اى مگر اين كه خداوند دعاى آنان را مستجاب مى‏كند و اگر چهل نفر نباشند و چهار نفر ده مرتبه خداوند را بخوانند دعاى آنان مستجاب خواهد شد و گرنه يك نفر چهل مرتبه خداوند را بخواند خداوند دعاى او را مستجاب مى‏كند. و در روايتى آمده است كه خداوند به حضرت عيسى وحى كرد و فرمود: اى عيسى(ع) به مؤمنان نزديك شو و به آنان بگو همراه تو مرا بخوانند(V}وسائل، چاپ آل‏البيت، ج 7، ص 103{V). در مجموع خواندن دعا به هر يك از دو شكل جايز است، ولى در اين كه كدام بهتر است ممكن است دعاى دسته‏جمعى رجحان داشته باشد و رواياتى كه توصيه به خواندن دعا در خلوت مى‏كند در مواردى باشد كه ممكن است شخص دچار ريا شود، ولى در خولت به اخلاص نزديك‏تر است.

پاسخ : كسانى كه در «سقيفه‏ى بنى‏ساعده» حاضر شده بودند عبارتند از: 1ـ سَعد بن عَباده(V}سيره‏ى ابن هشام، ج 4، ص 306 / تاريخ طبرى، ج 2، ص 445، هشت مجلّدى{V. 2ـ اُسَيد بن خُضَيرV}ابن هشام / طبرى{V. 3ـ بشير بن سعد(V}طبرى{V). 4ـ حباب بن منذر(V}طبرى{V). 5ـ معاذ بن جبل(V}السقيفة انقلاب ابيض، ص 169 / نجاح‏الطائى، بيروت، 1417{V). 6ـ طايفه‏ى بنى‏اسلم كه از مردم مدينه نبودند و از بيرون شهر آمده بودند(V}طبرى{V). 7ـ ابوبكر(V}ابن هشام / طبرى{V). 8ـ عمر بن خطاب(V}ابن هشام / طبرى{V). 9ـ ابوعبيدة بن جرّاح(V}ابن هشام / طبرى{V). 10ـ مغيرة بن شعبه(V}ابن هشام / طبرى{V). 11ـ عبدالرحمن بن عوف(V}السقيفة انقلابٌ ابيض{V). 12ـ خالد بن وليد(V}السقيفة انقلابٌ ابيض{V). 13ـ سالم(V}السقيفة انقلابٌ ابيض{V). براى آگاهى بيشتر درباره‏ى سقيفه بنى‏ساعده ر.ك: السقيفه، محمد رضا مظفر، انتشارات «مؤسسه انصاريان» قم، چاپ دوم، 1415 هجرى قمرى.

پاسخ : ماكياوليسم (Machiavellism) يا مكتب ماكياولى، نظريه‏ى سياسى سياستمدار و متفكر ايتاليايى نيكولو ماكياولى (1469ـ1527) است. بنياد اين مكتب بحث درباره‏ى روش و هدف در سياست است. ماكياولى در كتاب نامدار خويش شهريار(Price) هدف عمل سياسى را دستيابى به قدرت مى‏داند، و بنابر اين آن را محدود به هيچ حكم اخلاقى نمى‏داند، و در نتيجه به كار بردن هر وسيله‏اى را در سياست براى رسيدن به هدف مجاز مى‏شمارد، و بدين‏گونه سياست را به كل از اخلاق جدا مى‏كند. از اين رو، ماكياوليسم به معناى استفاده از هر وسيله و روشى، از جمله وسايل غيراخلاقى، براى رسيدن به هدف است. ماكياولى بر آن است كه «زمامدار، اگر بخواهد باقى بماند و موفق باشد، نبايد از شرارت بهراسد و از آن بپرهيزد. زيرا بدون شرارت نگهداشتن دولت ممكن نيست... براى داورى درباره‏ى فرمانروا هيچ مقياسى جز ميدان موفقيّت سياسى و افزونىِ قدرت او وجود ندارد. فرمانروا براى دستيابى به قدرت و افزودن و نگهداشت آن مجاز است به هر عملى از زور و حيله و غدر و خيانت و نيرنگ و پيمان‏شكنى دست زند»V}دانشنامه‏ى سياسى، داريوش آشورى، چاپ پنجم، 1378، ص 296{V. استفاده‏ى ابزارى ماكياولى از دين و فضايل اخلاقى به حدّى است كه سفارش مى‏كند فرمانروا بايد حامى دين باشد و خود در ظاهر دين‏دار باشد، در حالى كه معتقد است باطن او هر چه مى‏خواهد باشد! او مى‏گويد: در حقيقت براى شهريار، پرهيزكار به نظر آمدن بهتر است تا پرهيزكار بودن(V}تاريخ تمدن، ويل دورانت، ج 5، «رنسانس»، ص 591{V). ماكياولى، در مورد اعطاى آزادى به مردم نيز چنين نظرى دارد، يعنى با يك ديد ابزارى به آن مى‏نگرد و مى‏گويد: «[شهريار] نبايد به مردم آزادى عطا كند، اما تا حد امكان بايد آنان را با ظواهر آزادى آسوده خاطر سازد»V}تاريخ تمدن، ويل دورانت، ج 5، ص 595. جهت اطلاع بيشتر ر.ك: نظريه‏هاى نظام سياسى، ويليام تى بلوم، ترجمه احمد تدين، ج 1، ص 405؛ و غرب‏شناسى، سيد احمد رهنمايى، ص 76{V.