تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : مسأله لباس و پوشش اسلامي از جمله دستورات اسلام در زمينه بهداشت رواني و معنوي مسلمانان و جامعه ديني است. اين مسأله همانند ساير احکام دين، آميخته با عقل و استدلال بوده و در صورت اجراي درست آن، تأثير عمده اي در سلامت جامعه خواهد داشت. بنابراين، اگر ما در مسأله لباس و پوشش اسلامي اهل منطق و استدلال نبوده و نتوانيم حقانيت و لزوم پوشش اسلامي را با دليل و برهان ثابت کنيم و نتوانيم در انديشه و دل مردم راه پيدا کنيم بالطبع، نخواهيم توانست نگهبان خوبي براي حفظ و نگهداري احکام نوراني دين باشيم. البته ما اکنون در صدد تبيين جايگاه و اهميت پوشش اسلامي نيستيم. به طور کلي، در جهان بيني اسلامي و در قاموس دين، انسان با دو بعد معنويت و ماديت (بر خلاف فرهنگ غربي که ساختمان فکري و فرهنگي انسان را بر ستون هاي «ماديت» استوار مي کند و معنويت در حاشيه قرار مي گيرد) تعريف مي شود. بنابراين در فرهنگ اسلامي، انسان، موجودي است که معنويت و حرکت به سوي خدا، کمال مطلوب و نهايت زندگي اوست. نکته اساسي اين است که در اسلام، معنويت در مقابل ماديت و به عنوان «آلترناتيو» و رقيب ماديت نيست که بخواهد حريف را از صحنه خارج کند، بلکه هدايت و کنترل جسمانيت و ماديت را بر عهده دارد. اصولاً دين براي اين نيامده است تا ما را از جسم يکسره غافل سازد و از دنيا جدا کند بلکه براي آن است که به ما راه درست استفاده از جسم را بياموزد تا بتوانيم با حفظ اعتدال از تندروي و کند روي مصون بمانيم يعني چنان نباشيم که فقط به بعد مادي خويش توجه کرده و جز به بهره وري از جسم به چيز ديگري نينديشيم. بنابراين، در قاموس دين، انسان رو به سوي خدا دارد که کمال مطلق و سرچشمه همه خوبي هاست و ارزش هاست، به طوري که، انسان از تن بهره مي گيرد اما به اندازه، نه همه وقت، نه همه جا و نه با همه کس. درست در اين نقطه است که حجاب (پوشش) اسلامي، معني پيدا مي کند، يعني انسان در اسلام خود را شريف تر از آن مي داند که به جسمش شناخته شود و وظيفه خود را مهم تر از آن مي بيند که تنها به بدن نمايي و آرايش جسم بپردازد. انسان در همه بينش هاي معنوي و از جمله در اسلام، براي آن لباس نمي پوشد که تن خويش را نشان دهد، بلکه لباس مي پوشد تا تن خود را بپوشاند. لباس براي او به منزله يک حريم است که تن را از دستبرد، محفوظ نگه دارد. لباس براي آن است که تحريک جنسي را کم کند نه آنکه بر قدرت تحريک بيفزايد. و انسان مسلمان در صدد تزيين بدن جهت فروش آن به خلق نيست بلکه در صدد فروش جان خويش به خداي متعال است. حجاب اسلامي مي تواند چنين عملکردي داشته باشد. به هر حال، مسأله بد حجابي از معضلات کنوني جامعه ماست. اين گونه رفتار ريشه در حدود نيم قرن سلطه سلسله اسلام گريز (و اسلام ستيز) پهلوي و تبليغات غرب دارد. به عبارت ديگر، يکي از ثمرات وابستگي سلسله پهلوي و هجوم غرب به ايران، تغيير لباس و رواج برهنگي در ميان قشرهايي از جامعه بوده است و از آن در رژيم طاغوت تحت عنوان «کشف حجاب» ياد مي شد که در حقيقت چيزي جز مبارزه با پوشش انساني _ اسلامي و ترويج لباس غربي نبود. البته در مسأله کشف حجاب در عصر رضاشاه، اکثريت مردم مقاومت زيادي کردند و حتي حاضر شدند جان خود را فدا کنند و کفن بپوشند اما لباس غربي نپوشند. اما رسوبات فرهنگي رژيم گذشته (به ويژه مسأله بي حجابي) امروزه بيشتر در قالب «بد حجابي» خود نمايي مي کند و جامعه ما را تا حدي فرا گرفته است. متأسفانه، فرهنگ بد حجابي، محيط هاي دانشگاهي و فضاهاي فرهنگي کشور ما و نوجوانان و جوانان را تحت تأثير خويش قرار داده است. علاوه بر اينکه، دشمنان فکر و فرهنگ ديني، عمدتاً جوانان را هدف قرار داده و در صدد دور کردن آنان از فرهنگ اصيل اسلامي مي باشند. البته از دشمن انتظاري جز اين نيست. ما چه بايد بکنم و راه چاره چيست؟ اصولاً آيا مي توان با قراردادها و بخشنامه هاي رنگارنگ، چنين معضلي را حل کرد؟ آيا مي توان با ابزارهاي قانوني و الزام آور، دردهايي از اين نوع را التيام بخشيد؟ به يقين بايد گفت که در اين موارد نه با کمبود و نبود قوانين مواجه بوده و نه مي توان با اسلحه قانون به جنگ بي حجابي و بد حجابي رفت، همانگونه که با اجبار و قدرت نمي توان به جنگ حجاب (پوشش اسلامي)، تحت عنوان «کشف حجاب» رفت، همين طور نمي توان با اجبار و زور، پوشش اسلامي را فرا گير کرد. گرچه در بعضي موارد فقط اجبار موثر خواهد بود. حقيقت اين است که اين موضوع (بدحجابي و بي حجابي)، بيشتر از آنچه که به قوانين مربوط شود به فرهنگ (عمومي) جامعه بستگي دارد. به عبارت ديگر، ايمان قلبي به دين و عملکرد مثبت آن، اساسي ترين عنصر و مؤثرترين نسخه براي حفظ و استمرار فرهنگ حجاب در جامعه است. به هر حال از آنجا که دشمنان فرهنگ ديني، از طريق ماهواره، افراد غرب زده و از همه مهم تر با تهاجم فرهنگي خويش با حوصله زياد و در پروسه زماني طولاني در صدد گسترش فرهنگ سکولار و نفوذ فرهنگ بي حجابي و بدحجابي در بين کشورهاي داراي فرهنگ ديني و از جمله به کشور اسلامي ما هستند، مقابله با چنين پروسه و اصلاح آن نيز، نيازمند کار دقيق فرهنگي با برنامه هاي دراز مدت است، چرا که تنها وضع قوانين و رفتارهاي قهر آميز نمي تواند ضامن اجراي مقررات اسلامي باشد و همين مسأله، وظايف ما را به عنوان يک فرد مسلمان و دين دار، دو چندان مي کند. اين وظيفه در چند سطح قابل بررسي است: 1. اصولاً مسؤولان کشور در برابر تعليم و تربيت نوجوانان و جوانان آن مملکت مسؤولند بنابراين بايد با بکارگيري همه ابزارهاي لازم در رفع زمينه هاي بي حجابي و بد حجابي (بيکاري، بالا رفتن سن ازدواج بي عدالتي، تبعيض و ...) و گسترش فرهنگ ديني و ارزش هاي پايدار اسلامي، نهايت تلاش خويش را بکار گيرند، بنابراين، شرعاً و قانوناً مجاز نيستند که با سهل انگاري خويش، اسباب کم رنگ شدن دين و اخلاق در جامعه را فراهم آورند. 2. همه مردم و به خصوص جوانان و نوجوانان متدين، از حيث H} «کلکم راع و کلکم مسؤول عن رعيته»{H قيام به امر به معروف و نهي از منکر کرده و با اخلاق حسنه و بدون برخورد فيزيکي و تنش (و حتي با پرهيز از صحنه هايي که خود امر و نهي کننده ممکن است مورد تهمت قرار گيرد) و با اتکال به خداوند متعال، تلاش دشمنان را خنثي کرده و آنان را ناکام بگذارند. 3. کارهاي بنيادي فرهنگي: هنرمندان و ارباب رسانه هاي صوتي _ تصويري (بخش دولتي و خصوصي) نيز مي توانند با ارائه کارهاي هنري خويش (اعم از فيلم، عکس، نقاشي، بازيگري و ...) در تعميق فرهنگ پوشش اسلامي و اهميت آن، هنر نمايي کنند. البته به اين شرط که خودشان با پوشش مطلوب ظاهر شوند. بي شک با توجه به الگوپذيري جوانان و نوجوانان از هنرمندان، مسؤوليت آنان پيش خدا و خلق بسيار سنگين است. 4. برخورد قانوني و کنترل رفتار فيزيکي: با توجه به مسايل پيش گفته در بخش اقدامات فرهنگي و اجرايي، اگر عده اي اندک خواستند هنجارهاي عمومي و ديني را در عمل به زير سؤال ببرند، نيروهاي اجرايي مسؤول بايد به وظايف خويش عمل کنند. به هر حال، در اين مسأله ظريف و حساس، هم کار فرهنگي دامنه دار و هم کار قانوني و کنترل رفتار فيزيکي توأماً مؤثر خواهد بود و هر کدام بدون ديگري مفيد و مؤثر نخواهد بود.

پاسخ : خداوند مى‏فرمايد: «براى هر قوم و جمعيتى زمانى و مدت (معيّنى) است و به هنگامى كه مدّت آن‏ها فرا رسد نه ساعتى از آن تأخير مى‏كنند و نه بر آن پيشى مى‏گيرند»V}(اعراف، آيه‏ى 34){V. از ديدگاه دين همان گونه كه زندگى انسان ريشه در ماوراى طبيعت دارد، مرگ او نيز بدين‏سان خواهد بود. اما اگر زندگى بشر بر اساس بينش طبيعى تفسير شود مرگ او تابع يكسرى عوامل مانند بيمارى، حادثه، و... خواهد بود. مرگ در بينش الهى، دروازه‏ى عالم بقاء است. گذرگاهى است به جهان ديگر و در حقيقت يك تولّد ثانوى محسوب مى‏شود. در عين حال گذشتن از اين گذرگاه براى همه خوشايند نيست، تنها براى كسانى خوشايند است كه زاد و توشه‏ى اين سفر بزرگ را فراهم كرده باشند. چنين نگرشى درباره مرگ، از يك سو به انسان قدرت ايثار و فداكارى در راه دين را مى‏دهد و از سوى ديگر هشدارى است به انسان‏ها در برابر گناهان. به قول مولوى: P}اين جهان همچون درخت است اى كرام{E}ما بر او چون ميوه‏هاى نيم خام{P P}سخت گيرد خام‏ها هر شاخ را{E}زان كه در خامى نشايد كاخ را{P P}چون بپخت و گشت شيرين لب گزان{E}سُست گيرد شاخه‏ها را بعد از آن{P P}چون از آن اقبال شيرين شد دهان{E}سست شد بر آدمى مُلك جهان{P V}(مثنوى، دفتر سوم، ابيات 1293 به بعد) {V مرگ يك قانون عمومى است «هر انسان سرانجام مرگ را مى‏چشد»V}(آل عمران، آيه‏ى 185){V. امّا مرگ، فنا و نيستى و پايان يافتن همه چيز نيست تا از آن بيمناك شد. قرآن مجيد حقيقت مرگ را به عنوان «توفّى» (قبض كردن و دريافت داشتن روح انسان به وسيله ذات پاك پروردگار، و به تعبيرى انتقال از عالمى حقير به جهانى بزرگ) تفسير كرده است. نكته‏ى ديگرى كه لازم است ذكر كنيم اين است كه حال مؤمنان و نيكوكاران با مرگ و بعد از آن نيكوتر مى‏شود. چون نتيجه كرده‏هاى نيك خود را مى‏بينند و برعكس ظالمان و بدكاران مرزشان از نيكوكاران جدا شده و به انواع عذاب‏ها مبتلا مى‏شوند. خداوند كه خالق و ناظم اين جهان خلقت است، مرگ و زندگى را وسيله آزمايشى قرار داده است تا افراد نيكوكار شناسايى شوند. V}(ملك، آيه‏ى 2){V. مرگ نيز مانند ساير پديده‏هاى جهان تابع نظمى است. اگر خداوند عمر انسان‏ها را معيّن و ثابت مى‏نمود (مثلاً 70 سال) هيچ انگيزه‏اى براى خودسازى، توبه، سير و سلوك به وجود نمى‏آمد. در حالى كه نامعلوم بودن طول عمر انسان، عامل مهمّى در كسب آمادگى اوست. زندگى انسان به هر حال محدود است، و هر حياتى با مرگ همراه است. دنيا و زندگى نيز به عنوان يك ميدان آزمايش معرّفى شده است. ميدانى براى «آزمايش بهترين افراد از نظر عمل». و معيار ارزش انسان در پيگاه خدا همين حُسن عمل اوست. وقتى ارزش واقعى «به كيفيت عمل» داده شده است نه كميّت و حجم آن، زندگى و مرگِ انسانى كه شخصيت واقعى خود را در ميدان مسابقه در خيرات به ثمر رسانيده است از آنِ خدا مى‏گردد: A}قُل انَّ صلاتى و نسكى و محياى و مماتى للّه رب العالمين{A؛ بگو به آنان قطعاً، نماز من و عبادت من و زندگى و مرگ من از آن خداوند ربّ‏العالمين استV}(انعام، آيه‏ى 162){V. در آيات قرآن كريم مسائلى بيان شده است كه علم آن‏ها فقط در نزد خداوند است و هيچ كس جز او از آن‏ها آگاهى ندارد. از جمله چيزهايى كه عملش فقط در نزد خداوند است، طول عمر انسان در دنيا است و هيچ سندى كه دلالت نمايد خداوند بندگان خوب خود را زودتر از دنيا مى‏برد وجود ندارد. امير مؤمنان در خطبه همام مى‏فرمايد: «و اگر نبود مرگى كه خدا براى آنان (پرهيزكاران) مقدّر فرموده، روح آنان حتّى به اندازه‏ى بر هم زدن چشم، در بدن‏ها قرار نمى‏گرفت، از شوق ديدار بهشت و از ترس عذاب جهنم... در روزگار كوتاه دنيا صبر كرده تا آسايش جاودانه قيامت را به دست آوردند...»V}(خطبه متقين يا خطبه 193){V. از فرمايشات امام على(ع) در همين خطبه، به خوبى مى‏توانيم پى ببريم، پرهيزكاران با اين كه شوق لقاى حضرت حق را دارند ولى اجلى بر ايشان معيّن و مقدّر شده است. حال اين عمر ممكن است كوتاه باشد يا بلند و دانش مربوط به آن همان طور كه ذكر شد در پيشگاه الهى است. اين سخن را اين گونه خلاصه مى‏كنيم: در آموزه‏هاى دين اسلام دو مطلب بسيار مهم است. اوّل اين كه مؤمن در دنيا چنان زندگى مى‏كند كه گوئى به زودى از دنيا خواهد رفت. به عبارت ديگر هر لحظه آماده‏ى تقديم «جان» به «صاحب جان» است. دوّم اين كه چنان براى زندگى خود برنامه‏ريزى مى‏نمايد كه گوئيا سال‏هاى دراز خواهد زيست. اين حالت خوف و رجا در مؤمن هست و بين اين دو حالت به سمت كمال سير مى‏نمايد. امام زين‏العابدين(ع) در دعاى مكارم‏الاخلاق چنين درخواستى دارند: H}اللهمّ عَمّرنى ما كان عُمرى بذلّةً فى طاعتك{H؛ (خداى من) مرا عمرى طولانى بده تا عمرم را صرف طاعت و بندگى تو نمايمV}(مفاتيح‏الجنان، دعاى مكارم‏الاخلاق){V. ملاحظه مى‏نمائيد كه حتّى امام معصوم(ع) از خداوند درخواست طول عمر دارد و اگر قرار بود خداوند نيكان درگاهش را زودتر از دنيا ببرد ايشان را مى‏بُرد.

پاسخ : P}اى كه ما در ميان مجلس اُنس{E}بيخود از شربت لقاى توئيم{P P}خيره چون دشمنان مكُش ما را{E}كآخر اى دوست، آشناى توايم{P V}(مولوى) {V A}و نَبلُوكُم بالشَّرِّ والخير فتنةً{A؛ و شما را با بدى و خوبى مى‏آزماييمV}(انبياء، آيه‏ى 35){V خداوند تبارك و تعالى همه انسان‏ها، اعمّ از خوب يا بد، مورد آزمايش قرار مى‏دهد. انگيزه آزمايش هم اين است كه افراد نيكوكار از افراد تبهكار بازشناسى شوندV}(ملك، آيه‏ى 2){V. در اين ميان مؤمنان آزمايش‏هاى سختى دارندV}(آل عمران، آيه‏ى 188 و سوره انعام، آيات 44 و 46 بررسى شود){V. كافى است زندگى انبياء و امامان و اولياء الهى مورد بررسى قرار گيرد. هيچ كس به اندازه ايشان مورد آزمايش واقع نگرديده است. چنان كه امام صادق(ع) فرمودند:H} انَّ اشدَّ الناسِ بلاءً الانبياء ثمَّ الذين يلونَهُم، ثُم الامثَلُ فالأمثلُ{H؛ پيامبران بيش از همه سختىِ بلا را مى‏چشند، پس از آن‏ها جانشينان و پيروانشان و سپس به ترتيب كسانى كه نزد خدا مقامى ارجمندتر دارند.V}(ميزان‏الحكمه، ج 2، ص 568، ح 1898){V. آرى اهل حقّ هميشه در سختى بوده و هستند و اصلاً ديندارى و شريعتمدارى يعنى بلا كشيدن و دست و پنجه نرم كردن با مشكلات؛ سوختن و ساختن؛ امّا اميد و توكل به فضل خدا داشتن: A}و من يتوكَّل على الله فهو حسبُه{A؛ هر كه به خداوند توكل كند خدا او را كفايت مى‏كندV}(طلاق، آيات 2 و 3 را بررسى كنيد){V. خداوندِ بلندمرتبه چه صريح و حكيمانه فرموده است: «و لَنبلونّكم لشيء منَ الخوفِ والجوعِ و نقصٍ من الاموالِ و الأنفسِ و الثّمرات؛ و بشّرالصابرين، الّذين اذا اصابتهم مصيبةٌ قالوا انّا لله و انّا اليه راجعون»V}(بقره، آيات 155 و 156){V. آرى مؤمن به انواع بلاها آزمايش مى‏شود: ترس، گرسنگى، ضرر مالى، بيمارى و هر عاملى كه بر سلامتى جسمى و روحي اانسان تأثير سوء مى‏گذارد و مواردى از اين دست، آزمايش‏هاى مؤمن است و خوشا به حال آن‏ها كه صبر پيشه مى‏كنند. آن‏ها كه چون مصيبتى برايشان وارد شود اين ذكر شريف را مى‏گويند كه «ما از خداييم ماهيّت از اويى داريم، و به سوى او بازمى‏گرديم». در اخبار و روايات ما وارد شده هر كسى در برابر مصيبتى كه مى‏بيند اين ذكر شريف را بگويد (انّا للّه و انا اليه راجعون). خداوند بهتر از آن چه كه به او رسيده نصيب او مى‏سازد. كما اين كه ادامه‏ى آيه‏ى شريفه نيز اين موضوع را مى‏رساند كه صلوات و درود و هدايت الهى شامل حال چنين فردى مى‏شود. امّا چند نكته حساب شده و دقيق در اين‏جا هست كه نبايد فراموش شود: 1) اعمال بد در پيش آمدن بلا و سختى مؤثر است. يعنى اگر از مؤمن نيز خطايى سرزند به بلايى گرفتار خواهد شد. 2) بلا نوعى نعمت است. چون وسيله ارتقاء معنوى و روحى مؤمن را فراهم مى‏كند.

پاسخ : ابتدا لازم است مقدمه‏اى راجع به «برزخ» مطرح كنيم. برزخ حايل و مانع ميان دو امر است و برزخ ميان دنيا و آخرت، از وقت مرگ تا قيامت است. بنابر اين هر كس كه بميرد وارد برزخ مى‏شودV}(حيات جاودانه، امير ديوانى، ص 176 به نقل از «صحاح اللغة»){V. قرآن كريم در پاره‏اى از آيات، خبر از مقطعى به نام برزخ - كه پس از مرگ و ميان زندگى دنيوى و اخروى است - مى‏دهدV}(مؤمنون، آيات 99 و 100){V. برزخ را عالم مثال هم مى‏گويند. چون مثل اين عالم است، ولى از لحاظ مادّه و خواص و خصوصيات فرق مى‏كند. انسان مؤمن با ورود به عالم برزخ از نعمت‏ها و عطاياى بهشتِ برزخى برخوردار مى‏شودV}(يس، آيات 26 و 27){V. و روح انسان شقي و نگون بخت پس از مرگ در دوزخ برزخى وارد مى‏شود. كما اين كه در روايت‏هاى ما نقل شده است قبر: يا باغى از باغ‏هاى بهشت است يا حفره‏اى حفره‏هاى جهنم.V}(فرقان، آيه‏ى 22){V. يكى از ويژگى‏هاى مهمّ عالم برزخ اين است كه با ورود به آن، قواى روحى شكوفا مى‏شود و محدوديت‏هاى عالم مادّه از بين مى‏رود. مثلاً در خبرى از امام صادق رسيده است كه (مردگان را زيارت كنيد) به خدا قسم ايشان شما را درك مى‏كنند (مى‏شناسند) و خوشحال مى‏شوند و به شما اُنس مى‏گيرندV}(شيخ صدوق، من لايحضره الفقيه، ج 2، ص 180){V. جالب اين است كه نفوس انسانى در برزخ بر اساس منزلت خويش امور دنيوى ادراك مى‏كنند. ارواح در عالم برخ، به ملاقات اهل خويش مى‏آيند. بعضى همه روزه، بعضى دو روز يك مرتبه و بعضى هر سه روز يك مرتبه و بعضى هر جمعه و بعضى ماهى يك بار و بعضى سالى يك مرتبه و اين اختلاف همان طور كه عرض شد به خاطر تفاوت در حالات و مقامات ايشان است. برخى ارواح به واسطه مهذّب و مطهّر بودن آزادى بيشترى دارند. لذا ملاقات و سير روحانى ايشان بيشتر است. اما در اين ملاقات‏ها ارواح مؤمنين فقط چيزهايى كه موجب خوشحالى ايشان است مى‏بينند و اگر چيزى باشد كه موجب ناراحتى ايشان گردد، از ايشان پنهان مى‏شود و برعكس روح كافر، جز بدى و امور ناراحت كننده، چيز ديگرى نمى‏بيندV}(شيخ كلينى، اصول كافى، ج 3، ص 231){V. يكى ديگر از ويژگى‏هاى عالم برزخ اين است كه ارواح مؤمنين يكديگر را ملاقات مى‏كنند و از يكديگر سؤال مى‏كنند، حتى همديگر را مى‏شناسند، هنگامى كه روح تازه‏اى بر آن‏ها وارد مى‏شود، به هم مى‏گويند او را به حال خود وابگذاريد، چون از واقعه عظيمى به سوى ما آماده است. سپس از وى مى‏پرسند آيا فلان كس را ديدى؟ بر سر او چه آمد؟ چه شد؟ اگر بگويد من كه آمدم زنده بود اظهار اميدوارى مى‏كنند كه او هم نزد آن‏ها بيايد. ولى اگر بگويد از دنيا رفته بود مى‏گويند (بيچاره) سقوط كرد و اين اشاره به اين دارد كه چون به بهشت برزخ نيامده، حتماً به دوزخ برزخى رفته است. و اگر از روح تازه وارد، سوال‏هايى راجع به اهل خود مى‏كنند ممكن است از اين جهت باشد كه ذكر شد ولى علت پرسش ايشان اين نكته مهمّ است كه درجات و مقامات ارواح در برزخ با هم تفاوت دارد، برخى كه زود به زود از احوال بازماندگان خبردار مى‏شوند. ارواح پاك‏اند و چيز زيادى بر ايشان مجهول نمى‏ماند. ولى آن روح‏هايى كه قابليت كمترى دارند و در نتيجه از ارتباط كمترى با عالم دنيا برخوردار هستند، از ارواح تازه وارد، درباره بازماندگان خود سؤال‏هاى بيشترى مى‏كنند. عمده‏ى سفارش ما در اين قسمت اين است كه ارواح از دنيا رفته منتظر هداياى بازماندگان خود هستند به انسان‏هاى زنده نيز توصيه شده است براى درگذشتگان خود هديه بفرستيد. هديه مى‏تواند: تلاوت قرآن، نماز خواندن، انفاق‏هاى مالى و ذكر دعا و نيايش براى ايشان باشد كه تأثير فوق‏العاده‏اى در احوال آن‏ها دارد. 1. در اين زمينه سرى كتاب‏هاى «معادشناسى»، علاّمه طهرانى را مطالعه بفرمائيد. 2. اگر اين كتاب‏ها در دسترس نبود كتاب معاد شهيد دستغيب و نيز معاد استاد مجيد شجاعى را مطالعه كنيد.

پاسخ : واژه قبر در بسياري از روايات به معناي برزخ است و منظور از فشار قبر يا سؤال و جواب نكير و منكر در شب اول قبر شب اول انتقال انسان از اين دنيا به عالم برزخ مي باشد. در نتيجه اول شبي كه انسان از دنيا رفته شب اول برزخ (قبر) او حساب مي شود و آنچه مربوط به فشار قبر مي باشد عذابي برزخي است مربوط به شب اول مرگ آدمي در نتيجه اگر كسي را حيوانات درنده بخورند يا در دريا غرق شود از شب اول قبر معاف نمي باشد. براساس روايات و همچنين با توجه به ارتباط نسبى كه بدن برزخى با بدن مادى پنهان در زير خاك دارد؛ ارواح انسانى در برزخ، براساس منزلت و فضايلى كه در دنيا داشته‏اند، امور دنيوى را درك كرده، حتى به خانواده خود سر مى‏زنند و آنها را زيارت مى‏كنند. اين امر مى‏تواند در هر زمانى و براى هر فردى باشد؛ ولى روز جمعه كمترين و مشخص‏ترين زمانى است كه در روايات وجود دارد. در اين باب، تنها به ذكر دو روايت بسنده مى‏كنيم: 1 . اسحق‏بن عمار از امام كاظم(ع) پرسيد: آيا مؤمن خانواده خويش را زيارت مى‏كند؟ فرمود: آرى. گفتم: چقدر؟ فرمود: بر حسب فضايلشان. پاره‏اى از آنان هر روز و پاره‏اى هر سه روز، خانواده خود را زيارت مى‏كنند. اسحق بن عمار مى‏گويد: در اثناى كلام حضرت، دريافتم كه مى‏فرمود: كم‏ترين آنان هر جمعه (خانواده خود را زيارت مى‏كنند) پس گفتم: در چه ساعتى؟ فرمود: هنگام زوال خورشيد، يا مثل آن؛ پس خداوند فرشته‏اى را با او روانه مى‏كند تا چيزهايى را به او نشان دهد كه شاد شود و از وى چيزهايى را بپوشاند كه او را غمگين سازد. V}(محمد بن ابراهيم كلينى، كافى، به تصحيح على‏اكبر غفارى، ج 3، كتاب الجنائز، ص 231، روايت پنجم).{V 2 . امام صادق(ع) فرمود: «به درستى كه مؤمن خانواده خويش را زيارت مى‏كند. پس آنچه را دوست دارد، مى‏بيند و آنچه را ناخوشايند دارد از او پوشيده مى‏شود؛ و به درستى كه كافر خانواده خويش را زيارت مى‏كند. پس مى‏بيند آنچه ناخوشايند اوست و از او پوشيده مى‏شود آنچه را دوست دارد. امام(ع) فرمود: پاره‏اى از ايشان هر جمعه زيارت مى‏كنند و پاره‏اى بر حسب عمل خود زيارت مى‏كنند» V}(همان، ص 230، روايت اوّل).{V مسأله عالم برزخ و چگونگى آن از مباحث دقيق در فرجام‏شناسى مى‏باشد و آيات و روايات متعددى به اين بحث پرداخته است. انس با محسوسات و امور مادى، تصورى غلط از مسائلى مثل عالم برزخ ايجاد كرده، لذا نيازمند طرح مقدمات مختلفى براى توضيح مسأله مى‏باشيم. براى پاسخ به سؤال شما طى چند بند مطالبى عرضه مى‏شود. اميد آن كه مفيد واقع شود: 1. بسيارى از حقايق هستى و خصوصا حقايقى كه در ماوراء جهان طبيعت وجود دارد، براى ما مجهول است. البته اين ندانستن، بيشتر در كم و كيف و چگونگى آن حقايق است؛ ولى اصل آن حقايق را عقل و وحى در جاى خود اثبات كرده‏اند و ما نسبت به آن آگاهى داريم. البته علم ما به كنه و ماهيت آن حقايق بسيار محدود است؛ مگر براى عده كمى كه با سلوك عملى در همين دنيا به آن عوالم راه يافته باشند و علم اجمالى آنها به علم تفصيلى تبديل شده باشد. از اين رو، سنخيت و چگونگى بدن‏هاى برزخى براى ما به صورت كامل و دقيق روشن نيست؛ ولى در عين حال از مجموعه آيات و روايات و تحليل‏هاى عقلى مى‏توان دورنمايى از كم و كيف بدن برزخى را تصوير كرد. قبل از تفسير اجمالى مطلب، توجه به چند مطلب ضرورى است: الف) در تمام عوالم هستى (عالم مادى، برزخ و قيامت) انسان داراى بدن است و در هيچ عالمى بى‏بدن نيست؛ به دليل اين كه روح حقيقتى است عين تعلق به بدن و در متن و ذات روح، تعلق به بدن خوابيده است. از اين رو، ممكن نيست كه روح باشد و بدنى در كار نباشد. پس اگر انسان در عالم طبيعت، برزخ و قيامت، داراى روح است ـ كه هست ـ واجد بدن نيز خواهد بود. ب ) هر يك از عوالم هستى داراى نظام، احكام، آثار و قوانين مخصوص به خود است؛ يعنى، در عالم طبيعت قوانينى حاكم است غير از سننى كه بر عالم برزخ حكم‏فرماست؛ و در عالم برزخ نظامى وجود دارد كه در عالم قيامت وجود ندارد و در عالم قيامت، آثارى است كه در دو عالم برزخ و ماده نيست. از اين رو، بدنى كه در عالم طبيعت است هم سنخ با قوانين حاكم بر اين دنيا است؛ و اين بدن غير از بدن برزخى است. بدن برزخى، هم سنخ با احكام و آثار عالم برزخ است. هم‏چنين بدن در قيامت غير از بدن برزخى و بدن مادى است و بدنى است كه هم سنخ با سنن ويژه عالم قيامت و آماده پذيرش آن قوانين مخصوص است. مثلاً بدن قيامتى، بدنى است كه در عين سوختن مدام، از بين نمى‏رود؛ يا مثلاً بدن قيامتى يك فرد بهشتى، به صورتى است كه در عين خوردن و آشاميدن، نيازى به تخليه مواد تغذيه شده از بدن ندارد؛ و بدن طورى ساخته شده است كه نيازمند چنين امرى نيست. بنابراين نبايد تصور كرد كه بدن مادى، برزخى و قيامتى يكسان هستند. در جاى خود مستدل شده است كه عالم تجرد و قيامت، عالم بالاتر و نزديك‏تر به مبدأ متعال است و از اين رو موجودات آن از مراتب وجودى بالاتر و كامل‏ترى برخوردارند. قبل از آن (يعنى در مرتبه فروتر) عالم مثال و برزخ است كه مترتب بر عالم تجرد و متأخر از آن است. عالم آخر، عالم جسم و جسمانيات و يا نظام مادى است كه دورترين عالم از مبدأ متعال است. از اين رو، موجودات آن نيز از مراتب ضعيف‏تر و ناقص‏ترى برخوردارند. بنابراين، موجودات عالم برزخ از موجودات عالم مادى، كامل‏تر؛ ولى نسبت به موجودات عالم قيامت و تجرّد ناقص‏ترند. براى اطلاع تفصيلى از سه نكته فوق ر.ك: استاد محمد شجاعى، معاد يا بازگشت به سوى خدا، ج اول، صص 141 ـ 128 و 226 ـ 212. با دقت در مطالب پيشين، مشخص مى‏شود كه: اولاً، بدن برزخى غير از بدن مادى و غير از بدن قيامتى است. ثانيا، بدن برزخى متناسب با احكام و آثار و قوانين عالم برزخ است. ثالثا، بدن برزخى از بدن مادى كامل‏تر و بالاتر و از بدن قيامتى ناقص‏تر و پايين‏تر مى‏باشد. بنابراين، بدن برزخى از آن جا كه از بدن مادى بالاتر است، از سنخ ماده و جسم طبيعى نيست كه احكام ماده بر آن غالب باشد. ولى از آن جا كه از بدن قيامتى پايين‏تر است، واجد برخى لوازم ماده چون، شكل، اندازه و مقدار مى‏باشد. روايات نيز به صراحت بيانگر اين حقيقتند كه بدن برزخى شبيه بدن دنيوى است. امام صادق(ع) مى‏فرمايد: «ارواح مؤمنان (در برزخ) در بدن‏هايى شبيه بدن‏هاى دنيوى آنان است» V}(بحارالانوار، ج 6، ص 268، روايت 119).{V و در جمله‏اى ديگر مى‏فرمايد: «ارواح انسان‏ها (در برزخ) به صورت جسدهاى دنيوى‏اند» V}(همان، ص 269، روايت 121).{V امّا هر چند بدن برزخى بالاتر و كامل‏تر از بدن مادى است، در عين حال، از بدن قيامتى ناقص‏تر است. امام صادق(ع) فرمودند: «بدن‏هايى شبيه بدن‏هاى دنيوى» يا «در صورت جسدهاى دنيوى» كه بيانگر شباهت، است نه يكسان بودن. شبيه آن است چون شكل، مقدار و اندازه دارد، و هر فرد مرده‏اى، مرده ديگر را در اين قالب مشاهده كرده، او را مى‏شناسد؛ چنان كه در خواب، آدمى صورت خود را به شكل دنيوى با ديگران در سرور يا رنج مى‏بيند. اما عين شكل دنيوى خود نيست؛ چون مى‏تواند بدون وسايل و ابزار مادى مثلاً مسافت طولانى را سير كند و با اراده‏اى خود را در جاى ديگر قرار دهد چنان كه در خواب، آدمى بدون استفاده از ابزار مادى سير و سفرها مى‏كند. به همين جهت، در بسيارى از روايات خواب را نشان خوبى براى عالم برزخ و بدن برزخى دانسته‏اند. در اين باب ر.ك: استاد محمد شجاعى، خواب و نشان‏هاى آن، صص 62 ـ 58. پس بدن برزخى، نه مادى محض است مانند بدن دنيوى؛ نه غير مادى محض است مانند بدن قيامتى؛ بلكه بدنى است كه در قالب جسم طبيعى دنيوى نمى‏باشد؛ و در عين حال، برخى از آثار جسم طبيعى چون شكل و اندازه و مقدار را دارد. 2. روح انسان پس از مرگ و انقطاع از بدن مادى، خود را با بدن برزخى و قالب مثالى مى‏يابد و مى‏بيند. در واقع، روح آدمى با رفتن از حيات دنيوى به حيات برزخى، بدن مادى خود را رها كرده و با بدن مثالى خود متحد مى‏گردد؛ بدنى كه متناسب با نظام برزخى بوده، اتحادش با روح، قوى‏تر از اتحاد آن با بدن مادى در زندگى دنيوى است. قالب مثالى موجود در خواب، مى‏تواند ما را به بدن برزخى تا حدودى هدايت كند چرا كه هنگام خواب كه تعلق روح به بدن مادى تا اندازه‏اى كم مى‏شود و از حدود مادى تا اندازه‏اى آزاد مى‏گردد، روح خود را با يك نوع تن مثالى ـ با بدنى شبيه بدن مادى و دنيوى ـ مى‏بيند و اين، دليل روشنى است كه روح انسان در صورت عدم تعلق به بدن مادى يا تعلق كمتر، قدرت تمثّل به بدن مثالى را دارد. انسان در هنگام خواب ديدن، خودش را با همان بدن مى‏بيند با همان شكل و تصوير؛ و اين حكايتگر وجود بدن مثالى و قالب برزخى است كه با انتقال روح از اين عالم مادى به نظام برزخى به وجود نيامده، بلكه قبلاً هم در آن نظام وجود داشته، ولى ما از آن محجوب بوده‏ايم و اگر اين حجاب را ـ كه تعلق و توجه به نظام مادى و ماديات است ـ كنار زنيم هم اكنون نيز خود را در آن قالب مثالى متمثّل مى‏بينيم؛ چنانكه درخواب تا حدودى كه تعلق روح به بدن مادى كم مى‏شود، در حالى كه بدن مادى ما در رختخواب افتاده و در حال آرامش است، خود را با بدنى مشابه با اين بدن يافته و سيرها و حركت‏ها و فهم‏ها و ديدنى‏ها و شنيدنى‏ها و خوردنى‏ها و خواستن‏ها با آن داريم. V}(نگا: استاد محمد شجاعى، خواب و نشان‏هاى آن، صص 58ـ62).{V ناگفته نماند كه از نظر روايات، وجود بدن برزخى امرى مسلم و قطعى است چنان كه امام صادق(ع) فرمودند: «اما [ارواح مؤمنان [در بدنهايى شبيه بدنهاى دنيوى آنان است» V}(بحارالانوار، ج 6، ص 268، روايت 119).{V يا در جاى ديگرى فرموده‏اند: «ارواح انسان‏ها به صورت جسدهاى دنيوى در درختى در بهشت‏اند»( كه هر دو حكايتگر وجود بدن برزخى و مثالى در عالم برزخ استV}(همان، ص 269، روايت 121).{V 3. ميان قبر برزخى و قبر خاكى ارتباط خاصى حاكم است؛ يعنى ميان روح انسان در برزخ و بدن مادى او در قبر خاكى ارتباط وجود دارد و اين ارتباط، در اصل از ارتباط روح و بدن مادى كه در طول زندگى دنيوى با يكديگر يك نوع اتحاد داشته‏اند، سرچشمه مى‏گيرد كه با قطع تعلق روح از بدن، پس از مرگ به كلى از ميان نمى‏رود؛ بلكه يك نوع ارتباط در حد پايين‏ترى ميان روح برزخى و بدن خاكى و مادى وجود دارد؛ البته نه در حد و اندازه‏اى كه در زندگى دنيوى و در دوران تعلق روح به بدن بود و نه با آن كيفيت و كميت؛ بلكه در ميزانى ضعيف‏تر و با كم و كيفى ديگر. از همين رو قبر خاكى با قبر و عالم برزخى روح، ارتباطى دارد كه در نقاط ديگر اين ارتباط را ندارد؛ و به همين جهت است كه على‏رغم حضور روح در عالمى فوق ماده، زمان و مكان (برزخ) توجه خاصى به بدن مادى و به نقطه‏اى كه بدن خاكى او در آن است، دارد؛ و بر اساس همين ارتباط ميان قبر برزخى و قبر خاكى است كه دستورها و احكام خاصى در باب قبر خاكى، تشييع جنازه، كفن، دفن، حرمت قبور، استحباب زيارت قبور، دعا، طلب رحمت و مغفرت بر سر قبور و نظاير آنها در شريعت اسلامى وجود دارد. ناگفته نماند كه اين ارتباط ميان روح انسان در برزخ و بدن مادى او در قبر خاكى در ساعت و روزهاى اول مرگ، بيش از روزها و اوقات بعدى است و اين به دليل الفت شديدى است كه روح با بدن مادى در اين دنيا داشته كه البته به تدريج با انس گرفتن روح با بدن برزخى و قالب مثالى، از اين توجه و ارتباط كاسته مى‏شود و ارتباط ضعيفى ميان روح و بدن خاكى باقى مى‏ماند. با توجه به اين دو نكته، روشن مى‏شود كه روح ما بعد از انتقال به عالم برزخ با بدن برزخى، يا در عذاب است اگر اهل عذاب باشد؛ يا در نعمت و بهجت است، اگر اهل نعمت باشد. عذاب و نعمت، متوجه به روح ما در قالب بدن برزخى است، نه به بدن مادى و خاكى ما كه در اين عالم مادى در زير خاك مدفون مى‏باشد. اين بدن مادى، پس از مرگ نه حركتى دارد و نه احوالى؛ اما روح با قالب مثالى در همان حال، در عالم برزخ يا در عذاب وحشتناكى به سر مى‏برد و فريادش بلند است كه تصورش بسيار مشكل است؛ يا در نعمت و ابتهاج بسر مى‏برد كه تصوير آن هم بسى مشكل است. اما از آن جا كه گفتيم ميان بدن مادى در زير خاك با روح در قالب مثالى در عالم برزخ، ارتباط ضعيفى وجود دارد، آن عذاب‏ها يا نعمت‏ها تأثير ضعيف و ناچيزى بر بدن مادى مى‏گذرد؛ ولى آنچه در اصل در عذاب يا در نعمت است روح با قالب مثالى در عالم برزخ است. برخى مى‏گويند: اين كه گفته مى‏شود انسان پس از مرگ، يا معذب است يا متنعم؛ چرا هنگامى كه بدن مادى را در قبر مى‏گذاريم و روى آن را مى‏پوشانيم، پس از مدتى قبر را مى‏شكافيم، هيچ خبرى نمى‏يابيم، نه از سوختن بدن و سوزش قبر خبرى است و نه از مصفّا گشتن آن. آنچه مى‏بينيم، تنها همان بدن خاكى است كه در قبر با سكون كامل افتاده، هيچ اثرى از آثار وحشت يا نعمت در آن نيست. برخى نيز دوربين در درون قبر كار مى‏گذارند و مسائل آن را از هنگام دفن تا مدتى بعد دنبال مى‏كنند؛ ولى هيچ اثر و تغيير و تحولى كه دلالت بر رنج يا شادى داشته باشد، نمى‏يابند. تنها آنچه آنها از طريق دوربين فيلم‏بردارى مشاهده مى‏كنند، همان بدن خاكى است كه در كمال سكوت و سكون آرميده است. آيا اين امور دلالت مى‏كند بر اينكه هيچ عِقابى (چه خوب و چه بد) در كار نيست؛ و فشار قبر، سؤال منكر و نكير، عذاب‏ها و نعمت‏ها، پوچ است و غيرواقعى؟ با توجه به توضيحات گذشته، پاسخ اين پرسش روشن است؛ ولى در عين حال براى بهتر روشن شدن اصل پرسش شما و نيز پاسخ به اين پرسش، توجه به خواب ديدن بسيار راهگشاست. اگر در خواب ديدن تأمل كنيم، در خواهيم يافت كه خواب ديدن چه حكايتگر عجيبى است از نسبت ميان قبر خاكى و قبر برزخى؛ بدن شخصى كه مى‏خوابد و خواب وحشتناكى مى‏بيند، به صورتى كه اگر از خواب برخيزد، خدا را شكر مى‏كند كه خواب بوده است، آيا بدن مادّى در اين حالت كه خواب مى‏بيند در سكون و آرامش نيست؟ البته چنين است. كسانى كه كنار بدن اين خواب بيننده حضور داشته باشند، بدن او را در هنگام خواب، در كمال سكون و سكوت مى‏يابند، به صورتى كه اگر خواب بيننده، از خواب وحشتناك خود آنها را مطلع نكند، اينان آگاه نخواهند شد كه در آن زمانى كه آنها نظاره‏گر بدن ساكن و آرام اين شخص بوده‏اند، او در چه عذاب و دهشتى بوده است. بر عكسش را هم حساب كنيد؛ بدن كسى كه خواب فرحناك و دلپذير مى‏بيند نيز در كمال آرامش و سكون است و افرادى كه در كنار او حضور دارند اين امر را تصديق خواهند كرد. اين بهترين نشان است ميان نسبت قبر خاكى و قبر برزخى كه به ما مى‏فهماند، انسان مى‏تواند در برزخ در حال نعمت يا وحشت باشد و در عين حال، اثرى در بدن خاكى او در قبر از عذاب يا ابتهاج نباشد. البته گاهى كه انسان خواب ترسناك و ناراحت كننده‏اى مى‏بيند، بدن او عرق مى‏كند كه اثرى از خواب او بوده است؛ ولى اولاً اين امر هميشگى نيست. ثانيا ميان عالم خواب و برزخ تفاوت است. در عالم خواب، ارتباط روح با بدن مادى كاملاً قطع نشده است؛ ولى در عالم برزخ، ارتباط روح با بدن مادى به كلى منقطع است؛ مگر ارتباط بسيار محدود و ناچيزى كه حتى در صورت معذّب بودن روح در عالم برزخ نيز، تأثير چندان قابل مشاهده بر بدن مادى در زير خاك نخواهد گذاشت. V}(ر.ك: استاد محمد شجاعى، خواب و نشان‏هاى آن، صص 71ـ75).{V

پاسخ : با استفاده از آيات و روايات، معلوم مى‏شود كه انسان داراى دو نوع مرگ است: يكى مرگ حتمى (و به تعبير قرآن مرگ مسمّى) و ديگرى مرگ مشروط (و به تعبير قرآن مرگ معلّق). مرگ حتمى، هرگز تأخير و تقدم ندارد و صله رحم، صدقه و... هم تأثيرى بر آن نخواهد داشت. آنچه در روايات وارد شده كه صدقه، صله رحم، تشييع جنازه مؤمن و... عمر انسان را طولانى مى‏كند و با برخى امور آن را كاهش مى‏دهد، مربوط به اجل معلق است. به اين مثال توجه كنيد: اگر فانوسى را كه در مخزن آن مقدارى نفت وجود دارد، روشن كنيم دو نوع خاموشى براى آن متصور است: يكى آن كه آن قدر روشن باشد تا نفت آن تمام شود و به طور طبيعى خاموش گردد. دوم آن كه قبل از تمام شدن نفت، كسى آن را خاموش كند يا فانوس بر زمين افتد و... خاموش شود. بيشتر مرگ‏ها با اجل معلق تحقق مى‏پذيرد نه با اجل حتمى؛ يعنى، يك‏سرى عوامل، در تقديم و يا تأخير آن دخيل است؛ مثلاً اگر كسى از بدن خود مراقبت نكند و غذاهاى ناسالم و مضر تناول نمايد، در اثر مسموميت و يا انسداد شريان‏ها و... عمرش به پايان مى‏رسد؛ حال آن كه اگر مراقبت مى‏كرد، ممكن بود عمرش طولانى‏تر باشد. تأثير برخى از اعمال نيز به همين شكل است. صله رحم آن را افزايش مى‏دهد و قطع رحم آن را كاهش مى‏دهد؛ ولى دامنه تأثير در محدوده اجل معلق است نه اجل مسمى. صدقه مسلما اجل را به تأخير مى‏اندازد؛ ولى بايد بدانيم كه يك حادثه مرهون علل و عوامل مختلفى است كه مجموع آنها حادثه‏اى را پيش مى‏آورند. بنابراين چه بسا اگر صدقه در كار نبود پيش از اين حوادث منجر به آن واقعه مى‏شد و يا حادثه ناگوارترى پيش مى‏آمد. بالاخره محاسبه دقيق اين امور از عهده بشر خارج است. ولى خواهر عزيز! فكر كردن به اين امور و مشغول ساختن ذهن به آنها، فايده‏اى ندارد. بنابراين بهتر است بيشتر آينده را ببيند و سعى كنيد با شكرگزارى به درگاه خداوند و عمل به توصيه‏هاى دينى، بر مشكل خويش فايق آييد.

پاسخ : در اين مورد چند نكته اساسى را بايد در نظر گيريد: 1 - اين گونه روايات نيز مشتمل بر صحيح و سقيم هستند. 2 - مقصود از روايت‏هايى كه آثار خاصى را براى برخى از اعمال ذكر كرده‏اند، اين نيست كه فلان عمل «علت تامه» آن اثر است؛ بلكه مقصود اقتضاى اثر است. «علت تامه»، مجموع علل مؤثر بر يك چيز با رفع تمام موانع است. تأثير چنين علتى بر معلول حتمى و ضرورى است، و به هيچ وجه تخلف بردار نيست. در حالى كه «مقتضى» يكى از شرايط مؤثر بر يك پديده است كه در صورت فقدان موانع، مى‏تواند اثر كند، ولى اگر مانعى بر سر راه آن قرار گيرد، توان تأثير ندارد. چنين چيزى در جهان ماديات و اسباب و مسببات طبيعى نيز هست؛ مثلاً اگر گفته مى‏شود: «آتش سبب احتراق چوب است» به نحو مقتضى است؛ يعنى، تا ديگر شرايط مانند وجود اكسيژن پديدار نشوند و موانع بر طرف نشود، عمل احتراق صورت نخواهد گرفت. بنابر اين اگر كسى چوب ترى را در آتش اندازد و با گذشت چند دقيقه از احتراق خبرى نباشد، نبايد در آن گزاره ترديد كند؛ بلكه بايد جست‏وجو كند كه آيا آن گزاره مشروط به شرايطى نيز هست يا نه؟ و آيا مانعى براى تأثير آتش در چوب وجود دارد يا خير؟ آن گاه خواهد ديد كه اين گزاره ضمن دارا بودن ارزش صدق، مشروط به شرايط متعددى از قبيل وجود اكسيژن و عدم موانعى چون رطوبت در چوب، تناسب ميزان حرارت آتش با مقدار مقاومت چوب و ... است. ليكن اگر تمام شرايط و رفع موانع مفروض پديد آمد؛ يعنى علت تامه محقق شد، حتماً چوب آتش خواهد گرفت و تخلف آن، به معناى كذب گزاره فوق مى‏باشد. تأثير اين اعمال نيز به نحو «جزءالعلة» و «مقتضى» است، و همواره با ديگر شرايط عمل مى‏كند. اما اينكه آن شرايط دقيقاً چيست؟ سهم هر يك تا چه اندازه است؟ آيا تأثير اين عمل و هر شرط ديگر در همه موارد يكسان است؟ يا ممكن است در موردى نقش اصلى‏ترى را ايفا كند و در جاى ديگر عامل ديگر؟ مكانيسم تأثير چگونه است؟ آيا ديگر ابزارها را در اثرگذارى تقويت مى‏كند يا خود مستقيماً اثر مى‏گذارد؟ اينها و ده‏ها سؤال ديگر، مسائلى است كه ريشه عقلى و فكرى بشر هنوز در حدى نيست كه بتواند به طور كاملاً دقيق به آنها پاسخ گويد، و يكى از خدمات بزرگ انبيا به بشر، آگاه سازى وى از وجود چنين عاملى است كه عقل به تنهايى قادر به شناخت آن نيست. آنچه به طور كلى مى‏توان با ژرف‏كاوى فلسفى و تحقيق در نصوص دينى دريافت اين است كه: اولاً، دايره عليّت منحصر به علل و معلولات مادى نيست؛ بلكه علل طبيعى مقهور ماوراء طبيعت هستند. ثانياً، برخى از شرايط و موانع تأثير در روايات آمده است؛ از جمله اين شرايط مى‏توان «تقوا» را نام برد و از جمله موانع مى‏توان از فسق، عقوق والدين، ترك امر به معروف و نهى از منكر، عدم هماهنگى وى با حكمت الهى و سنت‏هاى خدا در نظام آفرينش سخن به ميان آورد. ثالثاً، در نصوص دينى آمده است كه پذيرش برخى از اعمال، مشروط به اين است كه اگر حقى از مردم به ذمه شخص مى‏باشد آن را ادا كند و اگر واجبى از او فوت شده، قضا نمايد. نكته ديگر آن كه ثواب هيچ عمل مستحبى نمى‏تواند جانشين هيچ عمل واجبى گردد. از بعضى روايت‏ها نيز استفاده مى‏شود كه: اگر كسى تصميم به عمل خيرى بگيرد، نبايد آن را به تأخير بياندازد. بلكه فوراً آن را انجام دهد؛ چه بسا بنده‏اى نماز بخواند يا روزه‏اى بگيرد (كه از سر صدق و اخلاص نيست به سوى خدا بازگردد) به او گفته مى‏شود: حقيقتاً خداوند تو را آمرزيد، پس كارهاى خود را از سر بگير!V}(بحارالانوار، ج 71، ص 217، باب ايمان و كفر){V. كارهاى خود را از سر بگير به اين معنى است كه بر اساس عهد و پيمان جديدى كه با خداوند بسته‏اى اراده كن و تصميم بگير در مسير حق قدم بگذارى و از نفس و شيطان پيروى نكنى. اگر اين عهد بنده با خداوند تحقق يافت، آمرزش حتمى است و الاّ اگر به عمل نيانجاميد خسران دنيوى و اخروى دامنگير آن فرد خواهد شد.

پاسخ : درباره خواب و آسايش و آرامش در طول خوابيدن، آداب و رسومى هست كه با مراعات اين آداب، فرد از خواب لذت خواهد برد و بهجت و نشاط و سرزندگى لازم را براى فعاليت روزانه كسب خواهد نمود. از جمله: 1- با وضو بودن. 2- روبه قبله و به پهلوى راست خوابيدن. 3- خواندن سوره‏هاى مسبّحاب (سوره‏هايى كه با تسبيح خداوند آغاز مى‏شود). 4- خواندن چهار قل (سوره‏هاى توحيد، فلق، ناس، قل يا ايهاالكافرون). 5- خواندن سوره توحيد (3 مرتبه) و بعد آية‏الكرسى (1 مرتبه). 6- خواندن سوره حشر، مخصوصا آيات 21 تا آخر اين سوره. درباره همين آيات سوره حشر از معصوم روايتى نقل شده است كه فرمود: اين آيات شفاء هر دردى است مگر مرگ(V}تفسير نمونه، ذيل آيه شريفه، به نقل از درالمنثور، ج 6، ص 201{V). اين بحث را مرحوم حاج شيخ عباس قمى به صورت مفصل تحت عنوان «آداب خواب» در مفاتيح‏الجنان آورده است. اكنون درباره فضيلت آية‏الكرسى نكته‏اى را به عرض مى‏رسانيم. پيامبر اكرم(ص) آية‏الكرسى را با عظمت‏ترين و سيد آيات قرآن كريم دانسته است. ائمه معصومين(ع) در روايات به طور گسترده و در زمان‏ها و مكان‏هاى گوناگون به تلاوت آن سفارش كرده‏اند و آن را همواره مانند تابلوى زيبايى فراروى انسان‏هاى مؤمن قرار داده‏اند. دستور به خواندن، نوشتن و بهره‏مندى از اين آيه در بسيارى از مناسبت‏هاى مكانى و زمانى مى‏تواند فضيلت آن را روشن سازد و كمك كند تا انسان در هر موقعيتى از بركت و رحمت اين آيه شريفه استفاده ببرد. حضرت على(ع) فرمودند: پيامبر(ص) مرا خواست و فرمود: آنگاه كه به بستر خواب رفتى بسيار استغفار كن و صلوات بفرست و از سوره‏هاى قرآن «قل هو الله احد» را بسيار بخوان زيرا اين سوره نور قرآن است. تو را سفارش مى‏كنم به خواندن آية‏الكرسى چون در هر حرف آن هزار بركت و هزار رحمت هست(V}بحارالانوار، ج 76، ص 231{V). جالب اين كه درباره برآورده شدن حاجت باز پيامبر به حضرت على(ع) مى‏فرمايد: آن گاه كه از منزل در پى حاجتى بيرون شدى آية‏الكرسى تلاوت كن زيرا موجب برآورده شدن حاجت مى‏شود(V}بحارالانوار، ج 92، ص 159{V). آية‏الكرسى در هر جا و در همه حال مورد توصيه واقع شده: وقت خوابيدن، در پى وضو گرفتن، تعقيب نماز واجب، در حال سجده، قبل از برآمدن خورشيد و قبل از غروب آن، براى برآورده شدن حاجت، ميمنت سفر، هنگام خروج از منزل، به هنگام ترس، حفظ مال و اهل و عيال، شفاى مريض، بر ميت در قبر و... . در خصوص احساس خوف و ترس؛ امام صادق(ع) فرمودند: «هرگاه با شخصى و يا امرى كه از آن خوف دارى مواجه گشتى آية‏الكرسى بخوان»(V}بحارالانوار، ج 76، ص 247{V). يكى از اصحاب امام مى‏گويند: ديدم دور خانه امام صادق(ع) آية‏الكرسى نقش بسته و همچنين در طرف قبله عبادتگاه آن حضرت آية‏الكرسى نوشته شده بود(V}همان، ص 151{V). در مورد دفع چشم‏زخم از امام رضا(ع) دستورالعملى رسيده است كه مى‏فرمايند براى رد چشم‏زخم، در ورقه‏اى حمد، قل‏هوالله، معوذتين (فلق و ناس) و آية‏الكرسى را بنويس و بر آن (هر چيزى كه در اختيار دارى حتى بر مشك و عنبر) بياويز(V}بحار، ج 63، ص 5{V). در مورد دور ساختن شيطان كه از اجنّه است پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «در خانه آية‏الكرسى بخوان پس شيطان به شما نزديك نمى‏شود» پيامبر اين مطلب را در موارد گوناگون به اصحاب مى‏آموختند(V}بحار، ج 63، ص 316{V). به طور حتم آثارى كه ذكر شد مشروط به طهارت ظاهرى و باطنى و صفاى ضمير است. اين مطلب اول بود كه درباره محفوظ ماندن از هر شر و آسيبى خدمت شما عرضه داشتيم. مطلب دوم كه قصد داريم به توضيح و تبيين آن بپردازيم «موفقيت» و «اميدوارى» در كارها است از آداب انجام كار اين است كه انسان چشم به اسباب ظاهرى و مادى بدوزد و خود را از غفلت نجات دهد و با ياد خداوند و درخواست خير و صلاح از آن ذات مقدس وارد كار شود. از اين فرصت استفاده مى‏كنيم و «طلب خير» در امور را مطرح مى‏نماييم. براى توفيق در هر كارى مراحلى اساسى وجود دارد. يكى از مراحل؛ بهره‏مندى از عقل و انديشه است. در اسلام، قبل از انجام هر كارى، روى فكر و شناخت و مسائل كارشناسى و تشخيص سود و ضرر آن كار، تكيه شده است. از سفارش‏هاى اكيد پيامبر مكرم اسلام(ص) اين است كه هرگاه خواستيد كارى را انجام دهيد حتما عاقبت و پايان كاژر را در نظر بگيريد. يكى ديگر از عوامل موفقيت بهره‏مندى از مشورت است پس از فكر، بايد در هر كارى با افراد آگاه و پاك و با تجربه، مشورت كرد. امير مؤمنان مى‏فرمايد: «هيچ پشتيبانى و تكيه‏گاهى همچون مشورت نيست و مشورت عين هدايت است(V}وسائل‏الشيعه، ج 8، ص 425{V). از ديگر عوامل توفيق در كارها بايد به اميدوارى به خداوند و پرهيز از يأس و نااميدى اشاره كنيم بعد از اين كه عوامل ظاهر و مادى براى رسيدن به هدف و مقصود مهيا شد، نبوت به تدارك و تهيه عوامل باطنى مى‏رسد. توكل، توسل، اميدوارى، دعا و راز و نياز با خداوند و نيت شايسته از جمله عوامل باطنى است كه در موفقيت انسان بسيار مؤثر است. اگر شيطان يا هر موجود پليد ديگرى بتواند اميد را از انسان بگيرد، او را به خاك سياه نشانده است. در اين شك نكنيد! كسى كه عنان خود را به دست نوميدى مى‏دهد، همه سرمايه‏ها، استعدادها، موقعيت‏ها و قابليت‏هاى خود را به هدر داده است و قدم از قدم نمى‏تواند بردارد. سايه حق بر سر بنده بود{E}عاقبت، جوينده يابنده بود P}گفت پيغمبر كه چون كوبى درى{E}عاقبت زان در برون آيد سرى{P P}چون نشينى بر سر كوى كسى{E}عاقبت بينى تو هم روى كسى{P P}چون زچاهى مى‏كنى هر روز خاك{E}عاقبت اندر رسى در آب پاك{P P}انبياء گفتند نوميدى بد است{E}فضل و رحمت‏هاى بارى بى‏حد است{P P}از چنين محسن نشايد نااميد{E}دست در فتراك اين رحمت زنيد{P P}بعد نوميدى، بسى اميدهاست{E}از پس ظلمت بسى خورشيدهاست{P P}سوى نوميدى مرو اميدهاست{E}سوى تاريكى مرو خورشيدهاست{P P}ناميدى‏ها به پيش او نهيد{E}تا زدرد بى‏دوا بيرون جهيد{P V}(مولوى، مثنوى معنوى، تصحيح نيكلسون، دفتر سوم، ابيات 4781 به بعد، ابيات 2922 به بعد و دفتر دوم ابيات 3378 به بعد) {V روح‏هاى كوچك و زبون، زودتر نااميد مى‏شوند و در مقابل، انسان‏هاى خودساخته، هميشه به پايان‏هاى خويش و روزگار توفيق مى‏انديشند و در قلب و ذهن خود را به روى وسوسه‏هاى نوميدى و شيطانى بسته‏اند. در پايان سخن به اين نكته مى‏پردازيم كه در اخبار و روايات توصيه شده است بعد از فراهم كردن مقدمات (عوامل ظاهرى و باطنى) در هر امرى از خداوند طلب خير و عافيت كنيد. امام باقر(ع) فرمود: «پدرم امام سجاد(ع) هرگاه مى‏خواست كارى را انجام دهد وضو مى‏گرفت و دو ركعت نماز مى‏خواند بعد از نماز دويست بار از درگاه خدا طلب خير مى‏كرد، سپس دعا مى‏كرد و بعد آن كار را انجام مى‏داد»(V}مكارم‏الاخلاق، ص 322{V). منابعى را كه معرفى مى‏كنيم براى مطالعه جانبى در نظر بگيريد. 1- چگونه موفق شويم؟ 71 درس براى موفق زيستن، ام آر. كوپ ماير، ترجمه: سيد مرتضى ميرهاشمى. 2- قدرت فكر، پژوهشى در زمينه بازسازى نيروى انديشه، اراده و تلقين، ژوزف مورفى، ترجمه: هوشيار رزم‏آزما، تهران، سپنج و ارمان. 3- دو راهى‏هاى زندگى، مهدى مهريزى.

پاسخ : در رابطه با عقل از ديدگاه ملاصدرا به كتاب‏هايى كه در موضوع «اتحاد عاقل و معقول» نگارش يافته مراجعه كنيد كه براى نمونه كتاب «اتحاد عاقل ومعقول» حضرت استاد علامه آيت‏الله حسن‏زاده آملى انتشارات حكمت مراجعه فرماييد. اما درباره عقل از ديدگاه كانت، همه كتابهايى كه به فلسفه كانت پرداخته‏اند. اين موضوع را به نگارش درآورده‏اند كه براى نمونه به كتاب كانت، كاپلستون، ترجمه: منوچهر بزرگمهر، مركز نشر دانشگاهى نگاه كنيد. در ضمن در صورتى كه به دنبال ليست كاملى هستند از طريق نمايه - لوح فشرده دبيرخانه هيأت امناى كتابخانه‏هاى عمومى كشور يا كتابخانه‏هاى دانشگاه‏ها اقدام فرماييد.

پاسخ : اول: دجّال از ريشه‏ى «دجل» به معناى دروغگوى حيله‏گر است. اصل داستان دجّال در كتابهاى مقدس مسيحيان آمده است، V}(رساله يوحنّا، باب 2، آيه 18 و 22).{ در انجيل اين واژه بارها به كار رفته و از كسانى كه منكر حضرت مسيح باشند و يا «پدر و پسر» را انكار كنند به عنوان دجال ياد شده است به همين جهت در ترجمه انگليسى كتاب‏هاى مقدس مسيحى واژه آنتى كريست (Anti christ) يعنى ضد مسيح، به كار رفته است. در روايات زيادى از اهل سنّت، خروج دجّال از نشانه‏هاى برپايى قيامت دانسته شده است، V}(سنن ترمذى، ج 4، ص 507 تا 519، سنن ابى داود، ج 4، ص 115، صحيح مسلم، ج 18، ص 46 تا 81){V. و روايات اسلامى در مورد دجّال و توصيفات آن، همين روايات اهل سنّت است. در كتب روائى شيعه، تنها دو روايت در مورد خروج دجّال به عنوان يكى از علائم ظهور حضرت مهدى آمده است، V}(كمال‏الدين صدوق، ص 525، 526){V، كه هيچكدام از اين دو روايت از نظر سند معتبر و قابل قبول نيست. بنابراين، از نظر منابع شيعى، دليل معتبرى بر اين كه خروج دجّال يكى از علائم ظهور باشد، وجود ندارد. اما در عين حال با توجه به روايات زيادى كه در منابع اهل سنّت آمده است، احتمال اين كه اصل قضيه دجّال به طور اجمال، صحت داشته باشد؛ وجود دارد و امر ممكنى است. لكن به فرض اين كه اصل قضيه دجّال صحت داشته باشد، اما بدون ترديد بسيارى از ويژگى‏هايى كه براى آن بيان شده است به نظر مى‏رسد افسانه‏هايى بيش نيست. بنابراين اصل قضيه دجّال را به عنوان امرى محتمل و ممكن بعيد نيست بپذيريم. حال به فرض پذيرش اين سؤال مطرح است كه مقصود از دجّال چيست؟ دو احتمال اساسى در اين زمينه وجود دارد: 1. با توجه به معناى لغوى دجال، مقصود از آن، نام شخصى معينى نباشد. بلكه هر كسى كه با ادعاهاى پوچ و بى‏اساس و با تمسك به انواع اسباب حيله‏گرى و نيرنگ، در صدد فريب مردم باشد، دجال است. بر اين اساس، دجّال‏ها متعدد خواهند بود. وجود رواياتى كه در آن سخن از دجّال‏هاى متعدد رفته است، اين احتمال را تقويت مى‏كند. (همان روايات موجود در كتب اهل سنت كه در مورد دجّال آمده است). مانند: «قال رسول الله(ص): يكون قبل خروج الدجال نيّف على سبعين رجالاً؛ پيش از خروج دجال، بيش از هفتاد دجال، خروج خواهد كرد»، V}(كنزالعمال، ج 14، ص 200).{V بنابراين احتمال، در حقيقت قضيه دجال بيانگر اين مطلب است كه در آستانه انقلاب امام مهدى، افراد فريب‏كار و حيله‏گرى براى نگهداشتن فرهنگ و نظام جاهلى، همه تلاش خود را به كار گرفته و با تزوير و حيله‏گرى مردم را نسبت به اصالت و تحقق آن انقلاب و استوارى رهبرى آن دلسرد و يا دو دل كنند. اينكه در همين روايات تأكيد شده است: «هر پيامبرى، امت خويش را از خطر دجّال بر حذر داشته است»، خود تأييدى ديگر بر همين احتمال است كه مقصود از دجّال، هر شخص حيله‏گر و دروغگويى است كه قبل از خروج حضرت مهدى(ع) در صدد فريب مردم است. 2. دجال، كنايه از كفر جهانى و سيطره فرهنگ مادى بر همه جهان باشد. استكبار با ظاهرى فريبنده و با قدرت مادى و صنعتى و فنى عظيمى كه در اختيار دارد سعى مى‏كند مردم را فريب دهد و مرعوب قدرت و ظاهر فريبنده خود كند بر اين اساس، اينكه پيامبران امتهاى خود را از فتنه دجال بيم داده‏اند، «ما بعث الله نبيّا الاّ و قد انذر قومه الدجال...؛ هيچ پيامبرى مبعوث نشد مگر آن كه قومش را از فتنه‏ى دجال بر حذر داشت»، V}(بحارالانوار، ج 52، ص 205).{V در حقيقت آنان را از افتادن به دام ماديت و ورطه حاكميت طاغوت و استكبار جهانى برحذر داشته‏اند. پس احتمال مى‏رود منظور از دجال با آن شرايط و اوصافى كه در اين روايات براى او شمرده شده همان استكبار جهانى باشد. مثلاً در اوصاف دجال گفته شده «كوهى از طعام و شهرى از آب به همراه دارد» كنايه از امكانات عظيم و گسترده‏اى كه استكبار در اختيار دارد. براى آگاهى بيشتر ر.ك: 1. چشم به راه مهدى، مركز انتشارات دفتر تبليغات قم، جمعى از نويسندگان، ص 289. 2. دادگستر جهان، ابراهيم امينى، ص 223. دوم: اما درباره اسلحه امام نكاتى است كه بايد در نظر گرفت: 1) كلمه «سيف» كه در روايات آمده، كنايه از مطلق سلاح مى باشد. چنان‏كه در بسيارى موارد چنين كاربردى دارد. 2) آنچه مسلم است سلاح‏هاى موجود دنيا به گونه‏اى است كه نابود كننده هر كسى است كه در برد مؤثر آن باشد در حالى كه سلاح امام زمان «عج» و يارانش تنها انسان هاى تبهكار و فاسد و بى‏ايمان را از بين مى‏برد و خوبان از گزند آن در امانند. اما اين كه اين ويژگى چگونه به دست مى‏آيد بر ما پوشيده است مى‏توان احتمال داد كه آن حضرت به سلاح فوق مدرنى دست مى يابند كه چنين كاربردى دارد و سلاح‏هاى ديگران در برابر آن ناتوان است و كارايى چندانى ندارد و نيز ممكن است سلاح جديدى توسط آن حضرت به كار گرفته نشود و با سلاح هايى ابتدايى به نبرد برخيزند و اراده الهى بر از كار افتادن ديگر سلاح‏ها تعلق گيرد. سوم: در برخى از روايات خروج خراسانى در كنار ذكر خروج يمانى به عنوان علائم ظهور ذكر گرديده است(V}به عنوان نمونه نگاه كنيد به بحارالانوار، ج 52، ص 210 و 274{V). هر چند خروج يمانى از علائم حتمى ظهور شمرده شده، ولى حتمى بودن خروج خراسانى به عنوان نشانه‏ى ظهور معلوم نيست. افزون بر اين در بعضى روايات خراسانى به عنوان ساقط كننده حكومت بنى‏عباس مطرح شده(V}بحارالانوار، ج 52، ص 234{V) كه در اين صورت بر ابومسلم خراسانى تطبيق مى‏شود.