تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : مقام معظم رهبرى به دليل ويژگى‏هاى برجسته شخصيتى از قبيل توانايى‏هاى علمى، مديريتى اخلاقى و سوابق تجربياتى خود در امر: 1- مبارزه با استبداد و استعمار. 2- در امر اداره و رهبرى جامعه با توجه به مسؤوليت‏هاى حساس بسيار مهمى كه در دوران انقلاب و بعد از آن بر عهده داشتند. 3- مواجه با مشكلات و بحران‏ها و توطئه‏هاى دشمنان در ابعاد نظامى، سياسى، امنيتى، اقتصادى و حل موفقيت‏آميز آنان و همچنين به دليل جايگاه و اهميت بسيار مهمى كه جمهورى اسلامى ايران با تكيه بر رهبرى ايشان در ميان كشورهاى اسلامى و ساير كشورهاى در حال توسعه، به عنوان ام‏القراى جهان اسلام و كانون مبارزه با استعمار جهانى دارد؛ مسلما به عنوان مرجعى تأثيرگذار براى بسيارى از شخصيت‏هاى فكرى و سياسى كشورهاى اسلامى و يا ساير كشورهايى كه در حال مبارزه با استبداد و استعمار هستند شناخته شده است؛ كه در مراجعات خود به ايشان از نظرات و راهنمايى‏هاى ايشان در امور مختلف كشورهاى خويش، بهره مى‏برند.

پاسخ : گاهى خبرهايى، مبتنى بر نزديكى ظهور به برخى شخصيت‏ها نسبت داده مى‏شود كه نياز به تأمل و بررسى دارد. اولاً، ظهور و نزديكى آن علائمى دارد كه در كتاب‏هايى كه در اين زمينه تأليف يافته، ذكر شده است و چون مورد سؤال واقع نشده، بررسى درباره آن را به خود شما موكول مى‏نماييم. نكته در خور توجه اين است كه امر مشخص نمودن زمان ظهور فقط در اختيار خداوند است و هيچ كس نمى‏تواند براى آن زمانى معين كند. عبدالرحمن بن كثير گويد در محضر امام صادق(ع) بودم كه «مهزم» بر او وارد شد و عرضه داشت: فدايت شوم خبر ده مرا از اين امرى كه منتظرش هستيم كه كى خواهد بود؟ حضرت فرمود: اى «مهزم» وقت گذاران دروغ گويند و عجله كنندگان هلاك گردند و تسليم شدگان نجات يابندV}(اصول كافى، ج 1، ص 368).{V حضرت تصريح مى‏نمايند: كسانى كه براى ظهور امام زمان(عج) وقتى معين مى‏كنند دروغ مى‏گويند و از خصوصيات منتظر واقعى ظهور امام زمان اين است كه تسليم باشد و عجله ننمايد. ما نه از خود آقاى بهجت و نه از نزديكان و خاصان ايشان خبرى مبتنى بر ادعاى مزبور نشنيده‏ايم. ويژگى خاص خود آقاى بهجت اين است كه صلوات خود را با H}«و عجل فرجهم و اهلك اعدائهم»{H ختم مى‏نمايند و اين نشان مى‏دهد كه ايشان تسليم اين امر هستند و براى ظهور دعا مى‏نمايند و اين براى همه ما الگويى است كه از رهبران فكرى و دينى خود پيروى كنيم و از دعا و توسل به عنايت‏هاى ائمه طاهرين غافل نباشيم.+

پاسخ : پاسخ اين سؤال با ذكر چند مقدمه روشن مى‏گردد: اول اين كه معناى اجتهاد و فقه پويا و مقتضيات و شرايط زمان و مكان و تأثير آن در اجتهاد فهميده شود. اجتهاد در فقه شيعه به دست آوردن و استنباط احكام موضوعات مختلف از كتاب و سنت و عقل و اجماع و اصول عمليه‏ى شرعى و عقلى است. در نتيجه اگر موضوعى مثل شراب، قمار، زنا، روزه‏خوارى، قتل عمد، قتل خطا، غناء، موسيقى، مجسمه‏سازى و هر موضوع ديگرى در منابع اجتهادى و دينى داراى حكم مشخصى باشند مجتهد وظيفه دارد طبق آيات قرآن و روايات اهل بيت همان حكم را بيان نمايد و تصوّر نشود كه اين مقدار نياز به اجتهاد ندارد و از افراد عادى هم برمى‏آيد. زيرا مسئله چندان هم ساده نيست. چون براى برداشت حكم از ادلّه نياز به مقدّمات فراوانى مى‏باشد. به عنوان مثال تسلّط بر تمامى ادلّه براى آگاهى از وجود عدم دليل مخالف و معارض با دليل موجود و تسلط بر قواعد مختلف اصولى و فقهى در اين مسئله دخالت دارد. در نتيجه هيچ گاه فقيه نمى‏تواند به مجرد اين كه حكمى به ذهنش زيبا آمد يا مطابق ذوق و سليقه‏ى مردم بود، بدان فتوى دهد. به عبارت واضح‏تر او در صدد بيان حكم الله است، نه حكم شخص خود يا حكم سليقه‏هاى مختلف و حجيت و دخالت عقل بشرى در احكام شرعى در حدّى است كه منافات با حكم شرع نداشته باشد و مسئله‏ى پوياى فقه و اجتهاد در تشيع به همين است كه با حفظ اصول و مبانى و در نظر گرفتن متون دينى (كتاب و سنت) مجتهد اقدام به استنباط مى‏نمايد و الا در روايت آمده: H}«حلال محمد حلال الى يوم القيمه و حرام محمد حرام الى يوم القيمه»{H پس حكم خداوند هيچ گاه تغيير نمى‏كند. بله ممكن است موضوع تغيير يابد، مانند حرمت شطرنج كه برخى از فقيهان بزرگ قائلند كه موضوع حرمت شطرنج نفس اين وسيله نيست، بلكه موضوع حرمت، قمار است. در نتيجه اگر شطرنج از وسيله‏ى برد و باخت خارج گردد حكم حرمت وجود نخواهد داشت. (پس حكم حرمت قمار عوض نشده بلكه موضوع حرمت شطرنج قمار بود و در آن اين موضوع منتفى است). پس زمان و مكان در تغيير موضوع مؤثر هستند، نه حكم الله و اين معناى پويايى فقه است. بعد از روشن شدن معناى اجتهاد و پوياى آن نوبت به مقدمه‏ى دوم مى‏رسد كه آيا علت و دليل احكام الهى كاملاً براى ما روشن است؟ پاسخ اين سؤال اين است كه احكام بر چند قسمند: 1. احكامى كه خود شارع علت تشريع آن‏ها را بيان نموده. 2. احكامى كه شارع علت تشريع آن را بيان ننموده، ولى با پيشرفت علم فهم و دسترسى به آن ممكن است، مثل غالب مستحبات و مكروهات. 3. احكامى كه نه شارع علت تشريع آن را بيان نموده و نه با پيشرفت علم مى‏شود به علت حكم پى برد، مثل دو ركعت خواندن نماز صبح كه صرفاً به جهت تعبّد مى‏باشد. در نتيجه در بسيارى از احكام ما نمى‏توانيم اعمال نظر كنيم. زيرا يا صرفاً تعبدى هستند و با پذيرش علم و حكمت خداوند از روى دليل عقلى و تحقيقى ديگر سؤال از علت احكام وى غيرعقلايى مى‏باشد يا علوم ما هنوز به حدّى نرسيده‏اند كه قدرت نيل به علت احكام را پيدا كنيم. مقدمه‏ى سوم اين كه ما در مقام پاسخ سؤال شما در شرايط عادى هستيم و الاّ بحث تغيير احكام اوليّه در اثر ضرورت يا عسر و حرج و حكم ولى فقيه و رهبرى اسلامى جامعه حيطه‏ى ديگرى است. با توجه به اين سه نكته پاسخ شما اين است كه كاربردى كردن ديه به طورى كه ديه‏ى دست يك نقاش بيش از ديه‏ى دست يك شخص عادى باشد: اولاً برخلاف ادله‏ى شرعيه است. ثانياً موردى كردن اين گونه مسائل با قانونيّت تنافى دارد و موجب اختلافات فراوانى در نظام قضاء اسلامى مى‏گردد. ثالثاً از ادلّه فهميده نمى‏شود كه ديه فقط براى جبران نقص وارده باشد. چطور معقول است ارزش جان يك انسان صد شتر باشد؟ در نتيجه احتمال قوى دارد تشريع اين حكم به جهت بازدارندگى آن از وقوع اصل جرم باشد يا حكمت‏ها و علت‏هاى ديگرى كه فعلا براى ما ناشناخته است. مسأله ي سنگسار و ديه‏ى غيرمسلمانِ ذِمّى نيز از همين مقوله است و ما نمى‏توانيم احكام خداوند را با عقل ناقص بشرى بسنجيم. مگر اين كه مجتهد در دلالت دليل اين حكم يا سند آن اشكال داشته باشد به عنوان مثال برخى از فقهاء قائلند كه روايات و ديه‏ى غيرمسلمانِ ذمى بر اين دلالت دارد كه تعيين ديه‏ى آن‏ها به دست و اختيار حاكم اسلامى است و در زمان صدور حديث بر هشتصد درهم تطبيق شده و حاكمِ ديگر مى‏تواند بر مقدار ديگرى تطبيق نمايد و اين حرف غير از تغيير احكام است كه گفته شود اين جرم حكمش در صد سال قبل آن بوده و امروزه چيز ديگرى است، بلكه معناى اين گفتار اين است كه به نظر چنين مجتهدى از اول هم حكم ديه‏ى غيرمسلمان هشتصد درهم نبوده، بلكه به اختيار حاكم بوده كسانى هم كه نظريه تساوى ديه‏ى زن و مرد دارند. همين مطلب را مى‏گويند و به ادله‏ى شرعيه استناد مى‏نمايند نه به شرايط زمان و مكان (گر چه اكثر فقهاء قائلند كه ادله چنين دلالتى ندارد) اما مسئله مرور زمان كه بعضى از احكام مشمول مرور زمان شوند و از بين بروند بحث مفصلى كه در باب نسخ احكام مورد بررسى قرار مى‏گيرد و خلاصه‏ى آن اين است كه اگر حكمى از اول داراى زمان محدودى باشد مشمول مرور زمان قرار مى‏گيرد. مانند حرمت ازدواج مرد پاك‏دامن با زنى كه قبلا زنا داده و بالعكس (كه زمانش محدود بوده و با سپرى شدن زمان آن به جواز تبديل شده) ولي اگر حكمى مطلق و دائمى باشد به جهت خوش‏آيند و بدآيند مردم و كشورهاى مختلف حكم اوليه‏ى آن تغيير پيدا نمى‏كند. مگر با حاصل شدن شرايط خاص مثل ضرورت و عسر و حرج و... و همان‏طور كه گفتيم اين مرحله مربوط به احكام ثانويه است و مربوط به حيطه‏ى اختيارات حاكم اسلامى است.

پاسخ : 1- قرآن آخرين كتاب آسمانى است، بنابراين از هر تحريف و نقصانى مصون است وگرنه نياز به نزول مجدد كتاب الهى ديگرى بود زيرا يكى از حكمت‏هاى تجديد نبوت نقصان و تحريف كتاب‏هاى آسمانى دين قبل مى‏باشد و اين با خاتميت نبوت سازگار نيست. 2- حقيقت قرآن يك بار به صورت نزول دفعى به طور كامل بر قلب مبارك پيامبر اكرم(ص) نازل شده و سپس به صورت تفصيلى به تدريج در طى حدود 23 سال نازل گشته است. براى مطالعه بيشتر ر.ك: تفسير الميزان، ذيل آيه 185 سوره بقره. بنابراين با توجه به خاتميت دين اسلام بايستى وحى الهى به طور كامل به مردم ابلاغ شده باشد و بى‏شك در قدرت خداى تعالى ضعفى نيست. پس رحلت پيامبر اسلام(ص) بعد از اتمام وحى و ابلاغ كامل آن بوده است.

پاسخ : شناخت دقيق ماهيت سكولاريسم، اصول و مبانى آن و همچنين شناخت دقيق نظام اسلام، اصول و مبانى آن، ما را به اين حقيقت رهنمون مى‏سازد كه هر چند سكولاريسم برخى وجوه و نكات به ظاهر مثبت را در جوامع غربى (به دليل انحرافات و كاستى‏هاى مسيحيت و...)، به دنيال داشت؛ ولى در جوامع اسلامى به دليل تضاد اساسى برخى از اصول و مبانى سكولاريسم (مانند دنياگرايى محض، جداانگارى دين و دنيا، انسان‏محورى و...) و يا به دليل وجود داشتن برخى ديگر از اين اصول و مبانى به نحو اتم و دقيق‏تر و بدون هر گونه عيب و نقص، در نظام اسلامى (مانند تأكيد بر عقل به عنوان يكى از مبانى دينى و علم و...) نمى‏توان به هيچ وجه منتظر دستاوردها يا نكات مثبتى از سوى سكولاريسم در تقويت نظام اسلامى بود. V}(ر.ک:انتظار بشر از دين، عبدالله نصرى، نشر مؤسسه فرهنگى دانش و انديشه معاصر، چاپ دوم، 1379، صص 358 - 375){V در تبيين مفهوم واژه سكولاريسم «Secularism» در زبان فارسى معادلها و معانى متعدّدى براى آن از قبيل: «مخالفت با شرعيّات و مطالب دينى، روح دنيادارى، طرفدارى از اصول دنيوى و عرفى و غير آن بيان شده است. اما رايج‏ترين معادل فارسى آن همان «جدا انگارى دين، دنيا» است. چنانكه سكولار «Secular» نيز به فردى گفته مى‏شود كه به امور معنوى و مذهبى علاقه‏مندى نشان نمى‏دهد، آن را به امور مادى و غير مذهبى نيز ترجمه كرده‏اند، V}(محمدرضا باطنى، فرهنگ انگليسى ـ فارسى معاصر، ص 610){V يكى از پژوهشگران و انديشمندان غربى درباره مفهوم سكولاريسم مى‏نويسد: «اگر بخواهيم «جداانگارى دين و دنيا» را به اجمال تعريف كنيم مى‏توانيم بگوييم: فرايندى است كه طى آن وجدان دينى، فعاليت‏هاى دينى و نهادهاى دينى اعتبار و اهميّت اجتماعى خود را از دست مى‏دهند و اين بدان [معنا [است كه دين در عملكرد نظام اجتماعى به حاشيه رانده مى‏شود، و كاركردهاى اساسى در عملكرد جامعه با خارج شدن از زير نفوذ و نظارت عوامل كه اختصاصا به امر ماوراء طبيعى عنايت دارند عقلانى مى‏گردد... جداانگارى دين و دنيا مفهومى غربى است كه اساسا فرايندى را كه به خصوص بارزترين وجهى در طول قرن جارى در غرب رخ داده است توصيف مى‏كند»، V}(ميرچاالياده، فرهنگ و دين، ترجمه هيأت مترجمان، مقاله «جداانگارى دين و دنيا» نويسنده «براين ر. ويلسون»، ص 129 و 142).{V سكولاريسم به جدايى قلمرو دين از سياست اشاره دارد، و به تحولاتى نظر دارد كه پس از عصر نوزايى در مغرب زمين شكل گرفت (از قبيل: رنسانس علمى و صنعتى، رواج تمدن ماشين، زرق و برق زندگى مادى و مادى‏گرايى، روى‏گردانى از حقايق دينى و...) و در نهايت منجر به حاشيه‏نشينى دين از عرصه اجتماعى و فردى قلمداد شدن دين، سيطره علوم تجربى و پايه‏ريزى دولت بر مبناى ناسيوناليسم گرديد. مرورى اجمالى بر گذار تاريخى سكولاريسم، نشان مى‏دهد كه خاستگاه سكولاريسم، غرب است و ريشه در رخدادها و مسائل دارد كه در قرون وسطى بر غرب گذشت. نارسايى مفاهيم انجيل و مسيحيت، حاكميت رجال كليسا و عدم جواز نشر مسائل كه با انجيل تحريف شده منافات داشت، تعارض علم و عقل با دين، انحطاط جامعه مسيحى و حاكميت استبداد و اختناق كليسا موجب كنار گذاشته شدن دين از عرصه جامعه گرديد، و در نهايت نهضت اصلاح دينى، حاكميت كليسا را متزلزل كرد و با ارائه آموزه‏هايى كه سكولاريسم را در پى داشت، زمينه‏ساز حاكميت پادشاهان و سلاطين بر امور سياسى و اجتماعى و منزوى شدن كليسا و رجال دين گرديد. اگر بخواهيم ماهيت سكولاريسم را بطور فشرده و خلاصه مطرح كنيم بايد بگوييم: سكولاريسم يعنى: 1ـ عمل كردن بر وفق انگيزه‏هاى غيردينى؛ 2ـ تفسير كردن جهان و حيات و انسان بر حسب مفاهيم و مقولات غيردينى؛ 3ـ كشف استقلال مقولاتى چون علم، سياست، فلسفه، هنر، علوم، نهادهاى اجتماعى و... از دين. براى آگاهى بيشتر ر.ك: 1- بخشايشى، احمد، پيدايش سكولاريسم، كتاب نقد، شماره يك زمستان 75، صص 19 ـ 17. 2- ويلسون براين، جداانگارى دين و دنيا، ترجمه مرتضى اسعدى. در كتاب فرهنگ و دين. مجموعه مقالات. طرح نو، تهران چاپ اول، 1374، صص 142 ـ 128. 3- نقيب العطاس، سيدمحمد، اسلام و دنيوگرى، ترجمه احمد آرام، دانشگاه تهران، چاپ اول، 1374، ص 15 و ... . مى‏توان گفت سكولاريسم جمع‏بندى همه موضع‏گيريهاى مغرب زمين در مقابل دين است كه در قرن نوزدهم ذيل اين عنوان تشخص پيدا كرده است. يعنى برآيند موضع‏گيرى‏هاى مكاتب مختلف غربى را نسبت به دين مى‏توان سكولاريسم ناميد. بايد توجه داشت كه سكولاريسم با سكولاريزاسيون (Desacralization) متفاوت است. سكولاريسم به منزله يك مكتب و مشرب فكرى مبتنى بر يك سلسله پيش فرض‏ها و مقدمات نظرى خاصى است. اما سكولاريزاسيون جريانى است كه در طى آن دين به حاشيه جامعه منتقل مى‏شود و دچار انحطاط و زوال گشته و قدرت و سيطره و نفوذ آن كاهش مى‏يابد. ولى به هر حال سكولاريسم پايه‏اى نظرى براى جريان انزواى دين و خصوصى شدن دين (Privatization) و در نهايت سكولاريزاسيون است. اين هر دو ملازم يكديگرند و صرف تفاوت معنا نبايد رهزن شود كه اين دو را به كلى از يكديگر منفك ساخت. براى آشنايى بيشتر مختصات جامعه سكولار سه نمونه برجسته با شرحى كوتاه مطرح مى‏كنيم. 1ـ ديندارى امرى فردى مى‏گردد؛ زيرا عمل دينى (يعنى عملى كه معطوف به ماوراء طبيعت باشد) در جامعه سكولار ديگر دين در امور دنيايى چندان مؤثر و مربوط تلقى نمى‏گردد. به همين جهت، ميزان و محدوده آن رو به كاهش نهاده است. بر اين اساس، ديندارى ديگر تكليفى بر عهده اعضاى جامعه نيست و به صورت امرى كاملاً دلخواهانه و داوطلبانه درآمده است. با توجه به اين مشخصه سكولاريسم به معنى مخالفت صريح با دين نمى‏باشد بلكه در جامعه سكولار اعتقادات دينى تا زمانى كه صرفا اعتقاد شخصى باشد محترم است اما اگر بخواهد از جنبه شخصى و فردى خارج و مدعى نفوذ و تأثير اجتماعى شود سكولاريسم در مقابلش مى‏ايستد. 2ـ انسان‏محورى (Humanism) به جاى خدامحورى؛ جامعه سكولار وقعى بر وحى نمى‏نهد، در اين جامعه انسان وقتى مى‏خواهد به مسائل اجتماعى بپردازد تنها بايد به عقل خود متمسك شود، در واقع در اين تفكر «عقل» در مقابل «وحى» قرار مى‏گيرد نه در پرتو آن. از اين رو، در جامعه سكولار اصطلاح «حرام»، «حلال»، «مجاز»، «ممنوع» جائى ندارد. در آنجا قانون و غيرقانونى بودن مطرح است و اين قانون تابع اكثريت عقل اجتماعى است. بنابراين، اگر زمانى جامعه مشروع بودن ازدواج جنس موافق را امضاء كرد اين امر قانونى است ولو برخلاف وحى باشد. 3ـ ملاك هويت جامعه، مليّت است نه دين؛ وقتى در جامعه‏اى، دين ملاك وحدت و هويت اجتماعى نباشد، ناگزير بايد به جاى آن چيز ديگرى گذاشت، سكولاريسم مفهوم «امت» را (كه به معنى تشخيص جامعه بر حسب عقيده دينى است) كنار مى‏گذارد و به ناچار به مفهوم «ملت» متمسك مى‏شود. ملت در اينجا يك مفهوم و تشخص اعتبارى برحسب ملاك‏هايى از قبيل نژاد، زبان، تاريخ مشترك و سرزمين است. بنابراين، اگر مسلمانى در نقطه‏اى از دنيا از رهبر دينى در نقطه ديگرى از دنيا اطاعت كند در تفكر سكولار اشكال دارد. در پايان چند نمونه از تأثير سكولاريسم را در فعاليت‏هاى اجتماعى خاطر نشان مى‏سازيم. با مشخصه‏هاى جامعه سكولار: 1ـ بايد مجلس قانون‏گذارى «لائيك» باشد چرا كه در جامعه سكولار ديگر خلاف شرع مطرح نيست، از اين رو معنا ندارد كه در مجلس قانون‏گذارى كسى بگويد اين خلاف شرع است. 2ـ در مدارس تعليم دين بطور كلى ممنوع است و يا اگر هم باشد تنها بصورت يك آموزش فردى و شخصى است نه اجتماعى، بنابراين، آزادى دينى تنها در حد يك امر فردى مجاز است نه بيشتر. 3ـ دين عصرى مى‏شود چرا كه از آنجا كه جامعه هر روزه امور خود را بيشتر از پيش مطابق با معيارهاى فنى و علمى سامان مى‏دهد، نهادهاى دين نيز تحت تأثير اين جريان قرار گرفته و در نتيجه خود نهادها و رفتار دينى نيز به نحوى روز افزون تحت نفوذ ارزش‏ها و معيارها و ضوابطى درمى‏آيد كه در جامعه غيردينى رواج دارد. حال كه با مفهوم سكولاريسم آشنا شديم اين سؤال مطرح مى‏شود كه نظر اسلام درباره سكولاريسم چيست؟ در پاسخ اين سؤال بايد گفت: اسلام، انديشه سكولاريسم را بر نمى‏تابد، در انديشه سكولاريسم، حق قانونگذارى و حاكميت، به غير خدا يعنى انسان واگذار گرديده است، در حالى كه در بينش توحيدى، مالكيت و حاكميت حقيقى و اصلى از آن خداست و بدون اذن او هيچ انسانى حق ندارد بر ديگرى حكم برداند. در انديشه سكولار، دين امرى فردى قلمداد شده و به رابطه فردى انسان و خدا ارتباط دارد ولى آن گاه كه ضرورت دين به عنوان مجموعه‏اى مشتمل بر قوانين اجتماعى براى سعادت مادى و معنوى انسان ثابت گردد، طبعا گرايش سكولاريسم طرد مى‏شود. اسلام براى همه شؤون انسانى اعم از فردى و اجتماعى، قوانين و مقرراتى دارد، بى شك، هيچ دين الهى و آيين آسمانى تفكيك دين از سياست را نمى‏پذيرد و آنچه در متون مذهبى مسيحيان آمده و ارباب كليسا آنرا ترويج مى‏كنند چيزى جز قلب و تحريف تعليمات راستين حضرت مسيح(ع) نيست. از نظر ما، دين مجموعه‏اى است از معارف نظرى و احكام عملى؛ و احكام عملى دين، هر سه قلمرو ارتباط انسان با خدا، ارتباط انسان با خودش، و ارتباط انسان با ديگران را در بر مى‏گيرد بنابراين شامل اخلاق و حقوق و سياست مى‏شود. در قرآن كريم و در روايات معصومين(ع) مجموعه سرشارى از احكام حقوقى و سياسى موجود است. حقوق و سياست نيز بر مبناى دينى از جمله توحيد و معاد مبتنى است به ديگر سخن، اخلاق، حقوق و سياست، هم بخشى‏هايى از كل دين را مى‏سازد و هم ريشه در اساسى‏ترين معارف نظرى دين دارند. در اين جا به برخى آيات و روايات كه مبيّن اين امر است اشاره مى‏كنيم: 1ـ در برخى از آيات، به اين نكته اشاره شده كه مردم بايد اختلافات خويش را با رجوع به كتاب و احكام الهى حل كنند مانند: «كان الناس اُمّةً واحدة فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين و انزل معهم الكتاب بالحق ليحكم بين الناس فيما اختلفوا فيه»، V}(بقره، 213).{V 2ـ خداوند كسانى را كه احكامى ـ فردى يا اجتماعى ـ از نزد خود و بدون اذن الهى وضع مى‏كنند، مذمت مى‏كند، در آيه‏اى خطاب به مشركان مى‏فرمايد: «قل ارأيتم ما انزل الله لكم من رزقٍ فجعلتم منه حراما و حلالاً قل الله اذن لكم ام على الله تفترون»(V}يونس، آيه 59{V). 3ـ در برخى از آيات به پيامبر(ص) مؤكدا دستور پيروى از وحى الهى و عدم تبعيت از آراى ديگران داده شده است: «و ان احكم بينهم بما انزل الله و لا تتبع اهوائهم»، V}(مائده، 49){V 4ـ خداوند كسانى را كه بر خلاف آنچه از جانب وحى نازل شده حكم كند، فاسق، ظالم و كافر معرفى مى‏كند: «و من لم يحكم بما انزل الله فاولئك هم الكافرون»، V}(مائده، 44){V و... . با توجه به آن‏چه گفتيم دانسته شد كه اسلام در زمينه مسائل اجتماعى قانون دارد و ازاين‏رو با سكولاريسم و تأثيرات آن كه بر تفكيك دين از مسائل سياسى، حقوقى، اجتماعى و خانوادگى استوار است، سازگار نيست. براى آگاهى بيشتر ر.ك: 1ـ مجموعه آثار، شهيد مطهرى، ج 1، بخش علل گرايش به ماديگرى، ص 479 ـ 491. 2ـ مبانى انديشه سياسى در اسلام، عميد زنجانى، ص 48. 3ـ محمدجواد نوروزى، نظام سياسى اسلام، ص 33. 4ـ على ربانى گلپايگانى، ريشه‏ها و نشانه‏هاى سكولاريسم، كانون انديشه جوان. 5ـ محمد قطب، سكولارها چه مى‏گويند؟ 6ـ محمدحسن قدردان قراملكى، سكولاريزم در مسيحيت و اسلام، انتشارات دفتر تبليغات.

پاسخ : روزى اميرالمؤمنين با ياران و دوستان خود صحبت از «اميدواركننده‏ترين آيه قرآن» كردند. هر كس آيه‏اى را تلاوت مى‏كرد و مدّعى مى‏شد كه آيه‏ى مورد نظر او، اميدواركننده‏ترين آيه است. حضرت امير آيه‏هايى را كه ذكر مى‏شد نيكو مى‏شمرد. ولى مى‏فرمود: آيه‏اى كه مورد نظر من است اين‏ها نيست. تا اين كه اصحاب عرض كردند: يا اميرالمؤمنين! به خدا سوگند چيزى در نزد ما نيست. امام على(ع) فرمودند از حبيبم رسول خدا(ص) شنيدم كه فرمودند: «اميدواركننده‏ترين آيه در قرآن اين آيه شريفه است: A}و اَقِمَ الصّلوةَ طرفى النّهار و زلفاً من اللّيل اِنَّ الحَسناتِ يُذهِبنَ السَّيِّئات ذلك ذكرى للذّاكرين{A؛ و نماز را در دو طرف روز (اول و آخر) به پا داريد در ساعت تاريكى شب كه البته حسنات و نيكوكارى‏هاى شما، گناهانتان را نابود مى‏كند. اين پندى است براى اهل ذكر.(V}هود، آيه‏ى 114{V). سپس پيامبر فرمودند: يا على! به خدايى كه مرا بشير و نذير قرار داد و مبعوث به رسالت گردانيد، اگر يكى از شما به وضو قيام نمايد، گناهان و معاصى او از اعضاى او فرو مى‏ريزد و تا وقتى كه با صورت و قلب خود متوجّه قبله گردد از قبله و نمازش برنگردد، مگر آن كه جميع گناهان او بريزد و هيچ گناهى بر صحيفه‏ى عمل او باقى نماند، همچون روزى كه متولّد شده باشد. و هر گاه مابين دو نماز گناهى از او صادر شده باشد، با خواندن نماز آمرزيده شود و از گناه پاك گردد تا اين كه پيامبر(ص) نمازهاى پنج‏گانه كه موجب آمرزش هستند شماره نمود(V}بحارالانوار، ج 82، ص 220{V). آيه‏ى ديگرى در قرآن هست كه جامع‏ترين دستورالعمل‏هاى دينى را دربر دارد: «مَن تابَ و ءامَنَ و عَمِلَ عَمَلاً صالحاً فأولئك يبدّل الله سيّئاتهم حسناتٍ و كانَ الله غفوراً رحيماً»(V}فرقان، آيه‏ى 70{V). اولين ويژگى آيه اين است كه لحن آيه به كنايه و اشاره است و مانند بسيارى از آيات ترتيبى قرآن از روش غيرمستقيم استفاده شده است. اين گونه سخن گفتن نشان مى‏دهد خداوند حتّى نسبت به گنه‏كاران نظر لطف و مرحمت دارد تا شايد به خداوند رجوع كنند (توبه نمايند).

پاسخ : مسأله خواب و رؤيا، ريشه قرآنى، تاريخى و روايى و علمى دارد، و هرگز صحيح نيست از كنار آن، بى‏تفاوت عبور كنيم، و اصولاً خواب از نشانه‏هاى وجود خدا، و قدرت الهى است. امام صادق(ع) در ضمن سخنانى به شاگرد هوشمندش «مُفضّل» فرمود: «اى مفضّل! در خواب‏ديدن‏ها بينديش... گاهى (خواب‏ها) راست است و گاهى بى‏پايه، در نتيجه مردم را از خواب‏هايى كه مى‏بينند در مصالح خود به وسيله آن‏ها هدايت شده و بهره‏مند مى‏گردند، و يا به زيان موضوعى پى برده و از آن دورى مى‏كنند...»V}بحارالانوار، ج 61، ص 183، دارالكتاب اسلامى، مرتضى آخوندى{V). در قرآن در آيه‏ى 64 سوره يونس، در وصف اولياء خدا مى‏خوانيم: A}لَهُم البُشرى فى الحَيوة الدّنيا و فى الاخرة...{A؛ براى آن‏ها در زندگى دنيا و آخرت بشارت شادى هست. شخصي از رسول خدا(ص) در مورد بشارت دنيوى، كه در آيه فوق آمده سؤال كرد كه چيست؟ حضرت فرمود: اين بشارت، همان خواب ديدن نيكى است كه مؤمن آن را در عالم خواب مى‏بيند، و به وسيله آن در دنيا بشارت داده مى‏شود(V}روضة‏الكافى، چاپ بيروت، ص 90{V). مطلب ديگر اين كه خواب ديدن، يك امر عمومى و همگانى است. همه بدون استثناء گاهى خواب مى‏بينند. حتى در اين جهت فرقى بين زن و مرد نيست. زن‏ها نيز خواب مى‏بينند و بعضى از رؤياهاى آن‏ها، راست و داراى پيام و تعبير است. مطلبى كه در پيرامون خواب ديدن بسيار مهم است اين است كه هر چه انسان از نظر معنوى، تقوا، معرفت و كمالات در سطح بالايى باشد و موازين پاك‏زيستى را رعايت كند، خواب‏هايى را كه مى‏بيند غالباً خواب‏هاى راست و داراى پيام است(V}درباره كيفيت به خواب رفتن و آمادگى براى خواب، حاج شيخ عباس قمى، مفاتيح‏الجنان مفصل آورده است{V). گاهى هم ممكن است دو نفر يا افرادى چند خواب‏هاى خوبى ببينند، ولى تعبير و پيام هر كدام با ديگرى تفاوت داشته باشد و اين تفاوت، مربوط به تفاوت حالات معنوى و روحى آن‏ها است. درباره شخصى كه نماز نمى‏خواند، ولى احياناً خواب‏هاى خوبى مى‏بيند، مى‏توانيم بگوييم تعبير خواب‏هاى خوب او معلوم نيست به خوبى خود خواب‏ها باشد و در موارد بسيارى شنيده و ديده شده است كه شخص خوابى معنوى و زيبا ديده است، ولى تعبير و پيام آيه چيزى معكوس از آب درآمده است. نكته‏ى ديگرى كه بايد در نظر داشت اين است فردى كه به پاره‏اى از مسائل مهمّ دين اهميت نمى‏دهد، ولى گاهى يا زمان خوابى خوش مى‏بيند، هنوز قابليت‏هايى دارد و اين طور نيست كه استعداد و امكان كمال‏يابى را از كف داده باشد. چنين افرادى را بايد متوجّه اهميت اين موضوع ساخت كه اهميت دادن به مبانى نظرى و عملى دين علاوه بر اين كه موجب سعادت دنيا و آخرت مى‏شود، گذشته از آن بركات و خيرات بسيارى در زندگى دنيايى انسان نيز دارد كه از جمله آن‏ها خواب ديدن خوب و درست است. پس خواب خوب و معنوى ديدن صرفاً كافى نيست كه تعبير و پيامى خوب نيز در برداشته باشد. بلكه كسب قابليت و استعداد كمال‏يابى شرطى ضرورى است.

پاسخ : از برخى روايات اين‏گونه استفاده مى‏شود كه ابى‏الخطاب و اصحاب او كه از منحرفان اصحاب امام صادق بوده‏اند اين‏گونه معتقد بوده‏اند كه وقت مغرب زمانى است كه ستاره‏ها در آسمان آشكار شود. به همين جهت در برخى روايات كسانى كه اين‏گونه عقيده داشته‏اند واز روى عقيده مغرب را تا وقت ظاهر شدن ستارگان تأخير مى‏انداختند مورد لعن قرار گرفته‏اند. به همين جهت در روايتى از امام صادق آمده است ملعون است كسى كه مغرب را تأخير بياندازد به جهت طلب فضيلت آن و در روايتى شخصى به آن حضرت عرض مى‏كند: اهل عراق مغرب را تا آشكار شدن ستارگان به تأخير مى‏اندازند. حضرت فرمودند: اين كار دشمن خدا ابى‏الخطاب است [يعنى او اين عقيده را بين آنان رايج كرده](V}وسائل، ج 4، ص 188، چاپ آل‏البيت{V). ازاين‏رو، لعن سزاوار بدعت‏گذاران مى‏باشد. احتمال ديگرى كه در اين روايت مى‏توان داد اين است كه لعن در اين روايت آن لعنى كه براى كفار و منافقين مى‏باشد نيست، بلكه به معنى دورى از رحمت خداست و هر معصيتى در حد خودش حتى اگر كوچك باشد موجب دورى از رحمت خداست.

پاسخ : اگر به وجود فردى متخصص در جائى و در كارى نياز هست، با شرايطى كه عرض مى‏كنيم سير و سلوك عرفانى با كار و تلاش هيچ منافاتى ندارد. عرفان مثبت است كه ذات انسانى را از خارزار عالم طبيعت نجات داده و او را به هر دو جهان درونى و بيرونى مشرف مى‏سازد(V}انسان از دو بعد روح و جسم تشكيل شده است. يعنى از طرفى با عالم درون سر و كار دارد و از طرفى با عالم برون{V). و در عين ارتباط معقول با جهان هستى و افراد انسانى، به زندگى آزاد از علائق توفيق مى‏يابد. قطعى است كه اين عرفان عالى‏ترين و معقول‏ترين لذت را براى انسان عارف به ارمغان مى‏آورد. اساسى‏ترين ويژگى زندگى عرفانى، كار و تلاش پى‏گير در اين دنياست: A}و لكل وجهة هُوَ مُوَلّيها فاستبقوا الخيرات{A؛ و براى هر كسى هدفى و راهى است كه روى او به سوى آن است و شما براى خيرات مسابقه دهيد(V}بقره، آيه‏ى 148{V). P} زنده از آنيم كه آرام نگيريم{E}موجيم كه آسودگى ما عدم ماست{P V}(اقبال لاهورى){V اگر از زمينه كار و تلاش باز بمانيم، زمينه نابودى حيات و جان ما فراهم گشته است. خداوند به پيامبر(ص) خود (و به طور عموم به ساير مردم) مى‏فرمايد: A}انَّ لك فى النّهار سبحاً طويلا{A؛ تو را روز روشن وقتى كافى و فرصت وسيع است(V}مزمل، آيه‏ى 7{V). يعنى هر روز بايد فعّال باشيد. اگر درخت تنبل شد به قول سعدى پاداشش تبر و بعد سرنوشتش هيزم شدن براى آتش است. لذا براى اين كه شخص پيامبر(ص) بتواند از عهده فشار كارهاى روزانه برآيد و در عين حال اتصالى دائمى با خداوند داشته باشد خداوند در قرآن شريف توصيه‏هايى به ايشان مى‏نمايد كه به پاره‏اى اشاره مى‏كنيم(V}اگر چه مخاطب اين سوره پيامبر مكرّم اسلام است، ولى سلوك معنوى هر انسانى از اين راه ميسّر است و به قول بزرگان اگر باب رسالت و نبوّت بسته شده است، ولى درب ولايت و رسيدن به مقام ولىّ الهى همچنان باز است{V): 1) كسب آمادگى و مهيا شدنV}(مزمل، آيه‏ى 1){V. 2) شب بيدارى و تهجد شبانه، نماز و عبادت مخفيانه در دل شبV}(مزمل، آيه‏ى 2){V. 3) تلاوت قرآن V}(مزمل، آيه‏ى 4){V. 4) همراه بودن شروع و پايان هر كارى با نام و ياد خداV}(مزمل، آيه‏ى 8).{V 5) دعا و راز و نياز، قطع اميد از غير خدا، در نظر گرفتن خدا در همه‏ى امورV}(مزمل، آيه‏ى 8).{V 6) التفات و توجه كامل به خداوند و بريدن از غير او V}(: و تبتّل اليه تبتيلا- مزمل، آيه‏ى 8).{V 7) توكل به خداوند V}(مزمل، آيه‏ى 9).{V 8) استقامت و استوارى در راه رسيدن به هدف V}(مزمل، آيه‏ى 10).{V 9) دورى گزيدن از اهل باطل و كسانى كه اوقاتشان را به بيهودگى مى‏گذرانندV}(مزمل، آيه‏ى 10).{V 10) رفع موانع راه V}(مزمل، آيه‏ى 10).{V پس با شرط نيت پاك و تنظيم حمايت مادى و معنوى علاوه بر اين كه مى‏توانيم خود را حفظ كنيم بلكه مى‏توانيم پيوسته عروجى عارفانه داشته باشيم. در نتيجه: A}و اَنَّ ليسَ للانسانَ الاّ ما سعى{A؛ قطعى است كه انسان فقط از محصول كوشش‏هاى خود كه انجام مى‏دهد، بهره‏مند مى‏شود(V}نجم، آيه‏ى 39{V). A}وَ اَنَّ سَعَيُه سَوف يُرى{A؛ و به طور قطع كوشش و تلاش او به زودى ديده خواهد شد(V}نجم، آيه‏ى 40{V). A}و انَ الى ربّك المنتهى{A؛ به راستى كه انتها و پايان كار همه ما به سوى خداوند است(V}نجم، آيه‏ى 42{V).

پاسخ : بى‏شك مخاطب واقعى تمامى آيات قرآن كريم همگى زنان و مردان هستند. اما به اقتضاى شخصيت هر يك از آنان مشاهده مى‏شود كه احكامى خاص نسبت به مردان و زنان در امورى از قبيل، حقوق، تكاليف، حجاب، ارتباط با مردان، خانواده، ازدواج و مباحثى از اين قبيل در بيش از حدود دويست آيه از قرآن كريم آمده است. اين آيات را مى‏توان به طور كلى در موارد زير دسته‏بندى كرد. 1- ماهيت زن در قرآن: در آيات بسيارى به ماهيت زن تصريح شده و به عدم تفاوت زن و مرد از آن حيث كه انسان هستند گوشزد شده است V}(انسان، 1 - اعراف، 189).{V 2- عقل و ايمان زن در قرآن: قرآن كريم، زن را انسانى مى‏داند با همه ويژگى‏هاى انسانى و همه‏ى استعدادها و نيروهايى كه لازمه انسان بودن است. در قرآن آيه‏اى وجود ندارد كه در موضوع عقل و ايمان، مردها را بر زنان يا بالعكس ترجيح دهد، بلكه زن و مرد در مدارج تكامل كه جز با خردورزى عميق، امكان ندارد مساوى و هم‏سطح معرفى شده‏اند V}(حجرات، آيه 13).{V 3- حقوق زن در قرآن: از مواردى كه در قرآن كريم به تفصيل درباره آن آياتى وارد شده است، احكام فقهى، تكاليف و حقوق زن است. در اين آيات برخى از تكاليف به دوش زنان گذاشته شده يا از دوش آنان برداشته شده است. در اين باره دو نكته شايان توجه است: الف) خداوند متعال به اقتضاى جنسيت زن، احكامى را براى آنان مقرر كرده است تا در پرتو آن بتوانند در آسودگى خاطر و به آسانى زندگى كنند، چنان كه با وضع احكام حيض معافيت‏هايى براى آنان قايل شده است كه هم حافظ كرامت معنوى زن است و هم از لحاظ مادى، مانع هرگونه آزار ديدن آنان مى‏شود. ب ) برداشتن برخى از تكاليف از دوش زن، مانند سرپرستى و... به منزله فروكاستن شخصيت زن نيست بلكه براى حفظ عزت، حرمت و عفت زن است.