تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : خداوند در قرآن كريم بيان كرده كه براى بندگان نيكبخت خود كرامت‏هايى دارد، و در كلام مجيدش آن‏ها را برشمرده است؛ مى‏فرمايد: «ايشان را به حياتى طيب زنده مى‏كند»، «ايشان را به روح ايمان تأييد مى‏كند»، «از ظلمت به سوى نور بيرونشان مى‏آورد»، «او ولىّ و سرپرست آنان است»، «ايشان نه خوفى دارند و نه دچار اندوه مى‏گردند» و... A}اَلا اِنَّ اَولياءَالله لاخوفٌ عليهم و لاهم يَحزَنون، الذينَ ءامنوا و كانوا يتّقون{A؛ آگاه باشيد، به درستى كه دوستان خدا نه مى‏ترسند و نه به غم و اندوه مبتلا مى‏شوند، ايشان اهل ايمان و تقواپيشه‏اند(V}يونس، آيات 62 و 63{V). انسان اگر از لحاظ معرفت به بلوغ و رشد برسد و آن گاه به قدرت خود بنگرد، مى‏تواند «قدرت» را در مسير «حيات معقول» به كار برد. «قدرت» و «مقتدر» از صفات حضرت حقّ است. بنابر اين شناخت صحيح قدرت و قوّه، شناخت صفاتى از اوصاف ذات ربوبى است. پس قدرت از اين ديدگاه هرگز در مقابل حق قرار نمى‏گيرد. چون ياراى مقابله با حق را ندارد. قدرت كه از مقدس‏ترين تجليّات صفت «قوى» و «مقتدر» خداوند مى‏باشد، اگر براى محو و زوال باطل و دفاع از حق به كار برده شود، شجاعت است و شجاعت و قوّت تنها در برابر دشمن خارجى نيست كه قرآن شريف درباره آن مى‏فرمايد: A}و اَعِدُّوا لَهُم مااستطعتم من قوّة{A؛ و براى آنان هر چه بتوانيد قوه و قدرت آماده كنيد(V}انفال، آيه‏ى 60{V). بلكه شجاعت در مقابله با وساوس درونى و هواهاى نفسانى و شيطان نيز مطرح مى‏باشد. تا جايى كه پيامبر مكرم در آن حديث معروف فرمود: «شجاع‏ترين مردم كسى است كه بر هواى نفسانى خود غلبه كند»(V}نهج الفصاحه، ترجمه آقاى پاينده، روايت 299{V). رمز و راز شجاعت اين است كه ايمان و تقوا مؤمن را با خدا مرتبط مى‏سازد هر چقدر اين ارتباط قوى‏تر و مداوم‏تر باشد آثار و بركات اين ارتباط تجلّى بيشترى خواهد يافت. همان‏طور كه در آيه ابتداى بحث ملاحظه مى‏شود ايمان باطنى و مستحكم به همراه تقوا، كرامتى را در فرد مؤمن ايجاد مى‏كند كه با خدا مى‏پيوندد و از دوستان خداوند متعال مى‏شود و در نتيجه‏ى اتصال با حىّ لايموت، از غيرخدا نه مى‏ترسد و نه دچار حزن و اندوه مى‏شود. سخن مولا على(ع) كه مى‏فرمايد: «سوگند به خدا، اگر من به تنهايى با همه‏ى دشمنانم كه از كثرت روى زمين را پر كرده باشند روياروى شوم، نه باكى داشته و نه مى‏هراسم، هرگز از آن‏ها روى‏گردان نمى‏شوم، من به گمراهى آنان و هدايت خود كه بر آن استوارم، آگاهم و از طرف پروردگارم به يقين رسيده‏ام...»V}نهج البلاغه، نامه 62{V.

پاسخ : مؤمن وقتى شيفته و بى‏قرار ذات خداوند شد صفات محبوب در جان او تجلى مى‏يابد. از جمله اين صفات «قوى» و «قادر» است. مؤمن منشأ قدرت و قوت را فقط خداوند مى‏يابد. لذا قدرت و قوّه‏اى غير او نمى‏بيند تا از آن بترسد. مؤمن خود مظهر قدرت و اقتدار خداوند مى‏شود. شعر مولوى تحت عنوان «از على‏آموز اخلاص عمل» گوياى اين سخن است: P}گفت من تيغ از پى حق مى‏زنم{E}بنده‏ى حقّم نه مأمور تنم{P P}شير حقّم، نيستم شير هوا{E}فعل من بر دين من باشد گوا{P P}من چو تيغم وان زننده آفتاب{E}ما رميتَ اِذْ رميتم در جواب{P P}رخت خود را من زره برداشتم{E}غير حق را من عدم انگاشتم{P P}من چون تيغم پرگهرهاى وصال{E}زنده گردانم نه كشته در قتال{P P}سايه‏ام من كه خدايم آفتاب{E}حاجيم من نيستم او را حجاب{P P}خون نپوشد گوهر تيغ مرا{E}باد از جا كِى برد تيغ مرا{P P}كَه نيم كوهم ز صبر و حلم و داد{E}كوه را كِى در ربايد تند باد{P P}آن كه از بادى رود از جا خسى است{E}زآن كه باد ناموافق خود بسى است{P P}باد خشم و بادِ شهوت، بادِ آز{E}برد او را كه نبود اهل نماز{P P}خشم بر شاهان شه و ما را غلام{E}خشم را من بسته‏ام زير لگام{P V}(مثنوى معنوى، دفتر اول){V.

پاسخ : «احباط» يعنى باطل كردن و از بين بردن. اعمال بد و ناشايست، تنها منجر به سقوط و لغزش شخصيت معنوى انسان نمى‏شود، بلكه اعمال نيك او را نيز از بين مى‏برند. مثلاً اگر كسى كه با كفر و شرك از دنيا برود، اگر در تمام طول عمر خودش كارهاى خوبى هم داشته است، همه آن‏ها را ضايع و تباه نموده است و پاداش و اثر مثبتى از رفتار خوب خود دريافت نخواهد كرد. چون پذيرش هر عملى در درگاه خداوند مشروط به ايمان و تقوا است. گذشته از مرگ، در حالت بى‏ايمانى ساير اعمال بد نيز در اعمال نيك انسان اثرگذار است. مثلاً كسى كه عاق والدين است، اعمال نيك او قبول نيست و يا كسى كه مسلمانى را غيبت كند، تا مدّتى اعمال واجب او قبول نخواهد شد. همچنين اعمال نيك او ضايع و تباه خواهد گرديد (البته نه تمامى بلكه به نسبت بزرگى گناه، اعمالش ضايع مى‏شود) بعضى از گناهان مثل تهمت سبب بى‏ايمانى مى‏گردد و همچنين «حسد» اگر بروز كند و به آزار رساندن ديگران برسد، ايمان را از بين مى‏برد. ايمانى كه هيچ عزّت و حسنه‏اى به آن نمى‏رسد در اثر بعضى گناهان تباه مى‏شود. لذا بايد با مراقبه و محاسبه از چنين فاجعه‏اى جلوگيرى كرد. از آيات(V}اعراف، آيه‏ى 147{V). و اخبارى كه در باره «حبط عمل» است به دست مى‏آيد كه سنّت و قوانين الهى حاكى از آن است كه عملكرد بد و ناشايست انسان، اثرات مخرّبى بر وجود او مى‏گذارد. به طورى كه از كرده‏هاى خود توبه نكند، نه تنها حسنات و نيكى‏هايش تباه خواهد شد، بلكه رفته رفته ميزان كارهاى ناشايست او زياد شده و امكان جبران محال خواهد شد. برعكس انسانى كه كارهاى خوب مى‏كند نه تنها آثار گناهان خود را از بين مى‏برد بلكه آن‏ها را به حسنات و نيكى‏ها مبدّل مى‏سازد(V}فرقان، آيه‏ى 70 «فَاولئك يبدل الله سيئاتهم حسناتٍ{V). براى مثال استغفار بعد از هر خطا، منجر به آمرزش گناه و از بين بردن اثر تخريبى آن مى‏شود يا نمازهاى پنجگانه، خواندن بعضى دعاها و... سبب «تكفير گناهان»( يعنى پوشيده شدن آن‏ها مى‏گرددV}تكفير يعنى از بين بردن و پوشانيدن اعمال ناشايست به وسيله‏ى انجام كارهاى شايسته{V.

پاسخ : تعهد اخلاقى و دينى شما قابل تقدير و تحسين است. احساس مسؤوليت در برابر ديگران و انگيزه تأثيرگذارى روى ديگران و نگاه دلسوزانه و متعهدانه داشتن به رفتار دوستان و اطرافيان خود حكايت از روح لطيف و مسؤوليت‏پذيرى شما دارد ولى علت عدم استمرار تأثير سخنان شما و عدم ثبات در طريق صحيح عوامل مختلفى مى‏تواند داشته باشد. 1- انسان هميشه و هر لحظه در معرض وسواس شيطانى است و يك لحظه و كمتر از آن هم شيطان از اغواء دست‏بردار نيست. بنابراين نيازمند ايمانى مستحكم و قوى هستيم تا به اندك وسوسه‏اى منحرف نشويم. 2- معمولاً جذابيت مسائل مادى و شهوى و بى‏بند و بارى و آزادى بى‏حد و حصر نسبت به قيود عقلانى و شرعى و راه صحيح كه معمولاً نيازمند دقت و توجه كافى است، بيشتر است و با تنبلى و كسالت انسان سازگارى بيشترى دارد. به همين جهت پاى‏بندى به اصول اخلاقى و دينى براى معمول مردم و افراد سخت‏تر است. 3- همان طور كه مى‏دانيد راه صحيح و حق يكى است ولى راه‏هاى باطل و غيرصحيح متعدد و زياد است، بنابراين در بين روش‏هاى مختلف زندگى فقط يك راه صحيح خواهد بود و ساير روش‏هاى زندگى ناصحيح پس اين نيز يكى از عوامل انحراف افراد از طريق صحيح است. در عين حال آنچه بايد در اينجا متذكر شويم اين است كه همين پذيرش اوليه و تأثيرپذيرى آنها نسبت به حق و مسائل اخلاقى و دينى خود نشان دهنده سلامت نسبى فكرى و ذاتى چنين افراد است يعنى ذاتا آنها مايل هستند اصول اخلاقى و دينى را عمل كنند و به آن پاى‏بند باشند ولى متأسفانه هميشه شيطان در كمين است و در عمل دچار خطا مى‏شوند پس اين گرايش ذاتى و ميل درونى آنها را قدر بدانيم. ثانيا، ما نيز بايد با استفاده از روش‏هايى صحيح، جذابيت خود و افكار و انديشه‏هاى خود را بيشتر كنيم و عملاً آنها را در مسير حق و صحيح حفظ كنيم. بهترين راه براى جذب آنها اعمال صحيح و صادقانه و دلسوزانه ماست. صلي الله عليه و سلم صلي الله عليه و سلم ج س 5 - جهت كسب آگاهى و شناخت بيشتر در مورد مقام معظم رهبرى، مطالعه منابع ذيل توصيه مى‏شود: 1- زندگى‏نامه مقام معظم رهبرى، مؤسسه فرهنگى قدر ولايت، چاپ ششم 1379. 2- حكايت‏نامه سلاله زهرا(س) حسن صدرى مازندرانى، نشر مؤسسه انتشارات مشهور، چاپ اول 1381. ج س 6 - براى تهذيب نفس با عزمى استوار و اراده‏اى پولادين به رعايت امور زير بپردازيد: الف) در انجام واجبات و ترك گناهان جدى و قاطع باشيد. ب ) به نماز شب اهميت دهيد هم چنين به خواندن دعاهايى؛ مانند مكارم الاخلاق دعاهاى ايام هفته مناجات خمسه عشر و... . ج ) در صورت توان جسمى روزهاى دوشنبه و پنجشنبه را روزه بگيريد. د ) در مراسم دينى؛ از جمله دعاى كميل و ... شركت جوييد و به زيارت اهل قبور برويد و در عالم پس از مرگ به تفكر بپردازيد. ه ) از صحنه‏ها و امور تحريك كننده به سوى گناه بپرهيزيد. و ) از پرگويى، پرخورى، پرخوابى و بيكارى دورى گزينيد. ز ) برنامه مشارطه، مراقبه، محاسبه و ... را با توجه به مطالعه كتاب «چهل حديث» امام خمينى(ره) انجام دهيد. در اين زمينه بايد دو چيز را دقيقا و حتما بدون سهل‏انگارى عمل نماييد: 1- ترك زمينه گناه: اين خود زيرمجموعه‏اى دارد كه مهمترين آن عبارت از است: - ترك گناه چشم: دقيقا بايد مواظب چشم خود بود كه مبادا به نامحرم و كلاً هر آنچه كه شهوت‏انگيز است، نگاه شود. عن الصادق(ع): H}«النظر سهم من سهام ابليس مسموم و كم من نظرة اورثت حسرة طويله؛{H نظر دوختن تيرى مسموم از تيرهاى ابليس است و چه بسا نگاهى كه حسرت درازمدتى را (در دل) به ارث بگذارد»، V}(سفينة‏البحار، شيخ عباسى قمى، ماده نظر).{V - ترك گناه گوش: بايد از كليه شنيدنيهايى كه حرام هستند پرهيز شود. نوار موسيقى باشد، صداى شهوت‏انگيز نامحرم باشد و... . - ترك مصاحبت با دوستان ناباب: دوستانى كه باعث مى‏شوند انسان مزه گناه را مزمزه كند، در واقع دشمن هستند و بايد از آنها پرهيز كرد. از امام سجاد(ع) نقل شده: H}«النهى عن مصاحبة خمسة و محادثتهم و مرافقتهم فى طريق و هم الكذاب والفاسق والبخيل والاحمق والقاطع لرحمه؛{H حضرت از همراهى و سخن گفتن و رفيق بودن با پنج كس را نهى فرموده: كذاب (دروغگو)، گناهكار، بخيل، احمق و كسى كه قطع رحم كرده است»، V}(همان، ماده صحب).{V البته اينها از مهمترين زمينه‏هاى گناه هستند كه بايد ترك شوند ولى كلاً هر چيزى كه زمينه گناه را فراهم مى‏كند بايد ترك شود. 2- ترك فكر گناه: ترك زمينه گناه سهم به سزايى در ترك فكر گناه دارد ازاين‏رو هر چه بيشتر و دقيقتر زمينه گناه ترك شود فكر گناه كمتر به سراغ انسان مى‏آيد ولى علاوه بر آن، چند چيز جزء برنامه زندگى شود (حداقل تا وقتى كه مجرد هستيد): - اشتغال به برنامه شبانه‏روزى: حتما بايد شبانه‏روز خود را با برنامه‏ريزى صحيح و متناسب وضع روحى و جسمى خود پر كنيد و هيچ ساعت بيكارى نداشته باشيد تا نفس شما را مشغول كند. در اوقات بيكارى وسوسه‏هاى نفس و شيطان به سراغ انسان مى‏آيد و او را به فكر گناه و سپس به خود گناه مى‏كشاند قال اميرالمؤمنين على(ع): H}«ان هذه النفس لامارة بالسوء، فمن اهملها، جمحت به الى المآثم؛{H براستى و حقيقت كه اين نفس (انسانى) پيوسته و مرتب به بدى امر مى‏كند در نتيجه هر كس آن را به خود واگذارد (و به كارى نگمارد) نفس او را به سمت گناهان مى‏كشاند»، V}(الغرر والدرر، باب النفس به نقل از سرالاسراء، استاد على سعادت‏پرور، ج 1، ص 544، ح 4).{V - روزه گرفتن: روزه گرفتن قواى حيوانى و شهوانى انسان را تضعيف مى‏كند اگر قواى شهوانى ضعيف گشت قهرا فكر گناه هم كم‏رنگ مى‏شود. عن ابى جعفر(ع) قال: H}«اذا شبع البطن طغى؛ {Hهرگاه شكم پر شود طغيان مى‏كند، V}(المحجة‏البيضاء، ملا محسن فيض كاشانى، ج 5، ص 150){V. مفهومش اين است اگر شكم بر نشود طغيان نمى‏كند و بهترين قسم جوع و گرسنگى همان روزه گرفتن است. تذكر اين نكته بسيار ضرورى است كه اولاً: روزه نبايد براى بدن ضررى داشته باشد وگرنه شرعا حرام است. ثانيا: براى كارهاى روزمره مخل نباشد. ثالثا: اگر نه مضر بود ونه مخل فقط روزهاى دوشنبه و پنج‏شنبه باشد نه بيشتر ولى در هر صورت اگر براى روزه گرفتن عذرى است مورد بعدى يعنى ورزش دو برابر شود. - ورزش: هر روز ورزش لازم است البته آن ورزش‏هايى باشد كه براى بدن ضررى ندارد مثل نرم دويدن و نرم طناب زدن و انجام حركت‏هاى كششى و اگر براى روزه گرفتن عذرى هست زمان ورزشى دوبرابر شود مثلاً از بيست دقيقه به چهل دقيقه افزايش يابد. - فكر در مرگ: اين يكى ديگر از چيزهاى بسيار مفيد است كه فكر گناه را يا از بين مى‏برد و يا كم مى‏كند كه اين به شدت و ضعف فرو رفتن در فكر مرگ بستگى دارد اگر انسان با اين واقعيت انس بگيرد و مردن را باور دل سازد نقشى سازنده و بالا برنده دارد. قال اميرالمؤمنين على(ع): H}«اذكروا هادم اللذات و منغص الشهوات و داعى الشتات؛{H ياد كنيد (مرگ را) درهم كوبنده لذات را و تيره و تلخ كننده شهوات را و دعوت كننده جدايى‏ها را»، V}(الغرر والدرر، باب الموت، به نقل از سرالاسراء، استاد على سعادت‏پرور، ج 2، ص 159).{V ياد مرگ دل را از تعلق به شهوات جدا مى‏سازد و انسان را از گناه و فكر گناه باز مى‏دارد آنچه كه بسيار مهم است اين است كه اولاً اين فكر هر روز و مستدام باشد اگر شبانه‏روزى نيم‏ساعت باشد كافى است ثانيا در مكان خلوتى باشد مخصوصا اگر آن مكان خلوت خود محيط قبرستان باشد به هر گونه كه اين فكر در مرگ با جان عجين شود و باور دل گردد بسيار مطلوب است مثلاً يكى از كيفيت‏هاى فكر در مرگ را يكى از بزرگان چنين مى‏فرمود: تمام خاطرات تلخ و شيرين گذشته را در حد امكان مثل يك فيلم از ذهن بگذراند و به خود بباوراند كه همه اينها گذشت و چند روز باقى مانده عمر هم مى‏گذرد لحظات جان دادن، وقتى كه خويشان و نزديكان را رها مى‏سازد و از تمام تلخ و شيرينى‏ها وداع مى‏كند و... همه و همه را به خوبى تأمل كند تا دل بلرزد و چشم بگريد. سخن آخر اين است كه اين دستورات وقتى نتيجه مى‏بخشد كه هر چه دقيق‏تر به آن عمل شود زمان نتيجه آن بستگى به شرايط و خصوصيات افراد دارد، ازاين‏رو پى‏گير زمان نتيجه نبايد بود فقط هم و غمّ صرف عمل به دستورات شود. كتب زير سفارش مى‏شود: 1- نردبان آسمان (دروس اخلاق حضرت آيت الله بهاءالدينى) تدوين و ويرايش: اكبر اسدى. 2- سلوك معنوى تدوين و ويرايش: آقاى اكبر اسدى. 3- خودشناسى براى خودسازى محمد تقى مصباح يزدى. معناى مطالعه اين كتب عمل كردن به آن از آغاز تا پايان نيست بلكه براى عمل به دستورالعمل‏هاى اخلاقى ترتيبى لازم است كه بايد با علماى بزرگ اخلاق يا همين نهاد نمايندگى مشورت شود. ج س 7 - شما مى‏توانيد با مراكز ذيل الذكر مكاتبه نمايند. 1- مركز پژوهش‏هاى حوزه علميه قم: ص. پ 4466. 2- دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم: ص. پ 197 - واحد پاسخ به سؤالات. 3- مؤسسه در راه حق: قم - خيابان آيت‏الله‏مرعشى نجفى. 4- ستاد اقامه نماز: قم - خيابان شهدا - كوچه آمار.

پاسخ : قرآن، نماز و دعا هر سه از مصاديق ذكر خدا است. بنابراين هر كدام كه بيشتر حالت توجه به انسان بدهد و از روى تفكر و تدبر باشد افضل است. البته نماز در بين تمام فرايض جايگاه والايى دارد و از آن جايى كه از واجبات مهم است، فضيلت آن نيز از همه ذكرها بيشتر است(V}درباره نماز و بركات آن ر.ك: خطبه 199 نهج‏البلاغه{V). وقتى اين سؤال از آيت‏الله بهجت پرسيده شد كه بهترين ذكر چه ذكرى است؟ فرمود: بالاترين ذكر به نظر حقير «ذكر عملى» است. يعنى «ترك معصيت در اعتقاد و در عمل» همه چيز محتاج به اين است و اين محتاج به چيزى نيست و مولد خيرات است(V}به سوى محبوب، ص 56{V).

پاسخ : نقل شده پيامبر مكرّم اسلام از خواب كه برمى‏خاستند ابتدا به سجده مى‏رفتند و اين حمد و سپاس را به جا مى‏آوردند: H}الحمدلله الذى احيانى بعد ما اماتنى و اليه النّشور، الحمدلله الّذى رَّد علىّ روحى لأحمده و أعبُدَهM}{Hشكر مى‏كنم خدايى را كه مرا مجدداً زنده كرد بعد از اين كه ميرانده بود(V}طبق روايات خواب برادر مرگ است، خداوند در شب ارواح انسان‏ها را اخذ مى‏كند و در زمانى كه در نظر دارد به ايشان بازمى‏گرداند و اگر عمر كسى به پايان رسيده باشد روح به بدن او باز نخواهد گشت{V). شكر مى‏كنم خدايى را كه بازگشت به سوى اوست، شكر مى‏كنم خدايى را كه روح مرا به من بازگرداند تا او را عبادت كنم و شكر او را به جاى آورم{M؛ V}مفاتيح‏الجنان، مقدّمات نماز شب{V. شكوفايى جان آدمى، حقيقتى است شفاف كه اگر با خداوند ارتباط و پيوند برقرار كند، شفّاف‏تر خواهد شد، مگر خود آدمى اين «حقيقت» را به آلودگى‏ها بياميزد تا حدّى كه آن را تيره و تار سازد. در اين صورت مبارزه با چنين جان ضدجانى لازم است. «با روى آوردن به عرفان مثبت كه از تهذيب اخلاق و مجاهده با نفس و تأدّب به آداب‏الله حاصل مى‏گردد، آدمى براى پذيرش فروغ الهى آماده‏تر مى‏شود. مرگ از اين منظر، از دست دادن موجودى كوچك و محدود همچون حباب و برگشت وى به درياى عظمت خداوند است. P}حباب‏دار براى زيارت رخ يار{E}سرى كشيم و نگاهى كنيم و آب شويم{P زندگى و مرگ كسى كه شخصيت انسانى خود را در ميدان مسابقه خيرات ساخته و پرداخته است از آنِ خدا مى‏گردد: قُل انَّ صلاتى و نُسكى و محياىَ و مَماتى لله ربِّ العالمين؛ V}(انعام، آيه‏ى 162){V. بگو به آنان، نماز، عبادت و زندگى و مرگ من از آنِ خداوند ربّ العالمين استV}عرفان اسلامى، علامه محمد تقى جعفرى{V. با توجه به حقيقت آدمى است كه زندگى را از ديدگاه اسلام با اهميت و پرارزش مى‏كند(V}امّا با اين توصيف فضيلت و برترى آخرت نسبت به دنيا قابل مقايسه نيست. امام على(ع) در غررالحكم، روايت 7502 مى‏فرمايد: آخرت هيچ جايگزينى ندارد و دنيا بهاى جان آدمى نيست{V)، تا جايى كه تمام مقامات اخروى منوط و وابسته به همين دار دنيا مى‏باشد. A}الدّنيا مزرعة الاخرةM}{Aزندگى دنيا كشتزار آخرت است{M. جانى كه در دنيا روشن، شفاف و برافروخته شد هرگز به خاموشى نخواهد گرائيد. در روايات و منابع اسلامى اين حقيقت اين گونه بيان شده است: H}خلقتُم للبقاء لالِلفَناءM}{Hشما براى بقا و ابديت خلق شده‏ايد{M. اگر اين جان در مسير حقيقى كه رو به كمال است حركت كرد، قطعى است كه باقى به بقاء الله خواهد بود و اگر آلوده به پستى‏ها شد، بدون شك از درگاه الهى مطرود خواهد گشت. اين جان كه حقيقت انسان مى‏باشد، استعدادها و قابليت‏هايى (از جمله كمال‏يابى) دارد و سعادت حقيقى از آن كسى است كه تا آخرين لحظه زندگى از اين استعدادها استفاده كند و مرگ حقيقى از آن كسى است كه اين استعدادهاى الهى را مهمل و بى‏ثمر بگذارد. مبادا مرگ را فقط پايان رسيدن عمر در دنيا تصور كنيم. چه بسا زندگانى كه به علّت غافل بودن از آخرت، جزو مردگان محسوب شوند. انسان «زنده» در منظر قرآن كسى است كه از فرمان‏هاى خداوند و پيامبر اسلام پيروى نمايد: A}يا ايها الذّين آمنوا استَجيبوا لِلّه و للرّسولِ اذا دَعاكُم لما يُحييكُم{A؛ V} انفال، آيه‏ى 24{Vاى كسانى كه ايمان داريد، زمانى كه خدا و رسولش شما را به امورى دعوت كنند، اطاعت و پيروى كنيد تا حيات واقعى بيابيد.(V}يعنى مسلمان زيست كنيد و مسلمان بميريد «فلاتموتُنَّ الاّ و انتم مسلمون»(بقره، آيه‏ى 132){V. پس وقتى مشعل فروزان زندگى خاموشى ندارد مرگ انتقال از سرايى به سراى ديگر خواهد بود و انسان عارفى كه حقيقت زندگى و سراى آخرت را شناخت، با ايمان به لقاءالله زندگى خود را تنظيم مى‏كند، آن گاه با معرفت مى‏گويد: H}انَّ صلاتى و نُسُكى و محياى و مماتى لله ربّ العالمين{H و شهيد مطهرى چه زيبا فرموده كه انسان ماهيت از اوئى (انّا لله) و به سوى اويى و (و انّا اليه راجعون) دارد. حال كه حقيقت انسان، زندگى و مرگ را شناختيم درمى‏يابيم كه مؤمن در دنيا به نيّت آخرت(V}يا به نيت لقاءاللّه‏{V). زندگى مى‏كند و هر اندازه توجه او به آخرت بيشتر باشد به درجات بيشترى نايل خواهد شد. زيرا بنا بر سنّت الهى خداوند حتّى «دنيا را به نيت» آخرت به بنده‏ها مى‏دهد(V}ميزان الحكمه، ج 1، باب آخرت، روايت 116{V). اما اين كه اولياء، انبياء و انسان‏هاى كامل از مرگ و احوال آخرت به واقعه عظيم ياد مى‏كنند و از آن حوادث مى‏ترسند و مى‏ترسانند يك واقعيت است چون مرگ آغاز عدالتِ آخرت، پايان دنيا، برچيده شدن بساط عمل و گشوده شدن ديوان‏هاى حساب و... است. امام رضا(ع) مى‏فرمايد: «وحشتناك‏ترين زمان براى انسان سه جاست: روزى كه زاده مى‏شود و دنيا را مى‏بيند و روزى كه مى‏ميرد و آخرت را و اهل آن را مشاهده مى‏كند و روزى كه برانگيخته مى‏شود و احكام و داورى‏هايى را مى‏بيند كه در سراى دنيا نديده است»V}ميزان الحكمه، ج 12، باب الموت، روايت 19068{V. اين ترس، يك ترس ممدوح و پسنديده است. مرگى كه در ساير مكاتب و انديشه‏ها عامل فسردگى و ركود است. در دين و معارف الهى عامل فعاليت و تكاپو در جهت نيل به سعادت است. ترس از مرگ، يعنى رغبت به انجام نيكى‏ها و دورى از زشتى‏ها. ترس از مرگ يعنى ترس از اعمال زشت خود. و الاّ آن كه اعمالى نيكو دارد، طالب لقاى دوست است و منتظر است روزى امانت جان را تسليم صاحب جان كند و در انتظار بازگشت به قرارگاه اصلى و ديدار دوست است. و منتظر است تا سلام و تحيّت و درود فرشتگان را بشنود: «انّ المتقين فى جنّات و عيون اُدخلوها بِسلامٍ آمنين»(V}حجر، آيه‏ى 46 / پرهيزكاران در باغ‏هاى سرسبز بهشت و در كنار چشمه‏هاى آن هستند (فرشتگان الهى به آن‏ها مى‏گويند) داخل اين باغ‏ها شويد با سلامت و امنيّت{V). در پايان، پيش از اين كه نگران وضع اطرافيان خود باشيم، لازم است طورى برنامه‏ريزى كنيم كه در وهله‏ى اول زندگى ما از هر حيث به صلاح دنيا و آخرت ايشان باشد و در وهله‏ى دوم لطمه‏اى به وضعيت خود ما نخورد. براى كسب معرفت بيشتر ر.ك: چهل حديث، امام خمينى(ره).

پاسخ : در مورد آثار نپرداختن خمس روايتى از ائمه معصومين وارد شده است. از جمله: امام باقر(ع) مى‏فرمايد: كسى كه با مال خمس چيزى بخرد، در نزد خداوند معذور نيست. چرا كه چيزى را كه بر او حلال نبوده خريده [يعنى تصرف او در آن مال جايز نبوده](V}وسائل الشيعه، چاپ آل البيت، ج 9، ص 484{V). همچنين امام صادق(ع) مى‏فرمايد: كسى كه ندهد حقى را كه براى خداوند عز وجل است در راه باطل دو برابر آن را خواهد داد. از امام رضا(ع) روايت شده است كه: كسى كه صاحب نعمت است [داراى مال مى‏باشد] در جايگاه خطيرى قرار دارد، واجب است بر عهده او حقوق خداوند در آن نعمت. به خدا قسم خداوند به من نعمت‏هايى مى‏دهد و من هميشه در هراس هستم تا وقتى كه از عهده حقوقى كه براى خداوند واجب است بر من نسبت به آن مال خارج شوم(V}وسائل الشيعه، چاپ آل‏البيت، ج 9، ص 43 - 44{V). در مورد آثار پرداخت خمس تمامى آثار و ثواب‏هايى كه براى انفاق مال در راه خدا در آيات و روايات آمده است در مورد پرداخت خمس هم نيز ثابت است.

پاسخ : در ابتدا نكاتى را يادآور مى‏شويم: 1- در حجاب مانند بسيارى از تكاليف ديگر، حد واجب و مستحب وجود دارد. حد واجب آن پوشاندن اعضاى بدن غير از وجه و كفين (دست‏ها تا مچ و گردى صورت) است. علاوه بر اين پوشش بايد به گونه‏اى باشد كه پستى و بلندى‏هاى بدن را نمايان نسازد و موجب جلب نظر و تحريك نگردد. به طور كلى فلسفه حجاب نوعى اعلام و هشدار دورباش در برابر نامحرم است، تا بدين‏وسيله حرمت زن و عفت و سلامت معنوى جامعه تضمين شود. ازاين‏رو هر چه پوشش زن متين‏تر و با وقار بيشتر باشد بهتر است. با توجه به اين مسأله روشن مى‏شود كه حجاب برتر هم در حد پوشش و هم كيفيت آن و هم از نظر رنگ مهم است. افزون بر آن وقار رفتارى زن نيز در اين رابطه بسيار مؤثر و مفيد است. اكنون به خوبى روشن است كه چادر زن با طريق پوشش متين و به ويژه با رنگ مشكى و سلوك موقرانه زن قوى‏ترين اعلام دورباش و تأمين‏كننده حقيقى فلسفه حجاب مى‏باشد. حد مستحب آن هر شكلى است كه اين پوشش به سبك متين‏تر و سنگين‏ترى رعايت گردد. 2- فلسفه حجاب: اولا: چون ما درعقايد خويش براى وحى جايگاهى ويژه قائل هستيم آنچه را كه از اين طريق به ما برسد با منت مى‏پذيريم؛ زيرا مى‏دانيم كه خداوند جز به مصلحت بندگان خويش فرمان نمى‏راند. ثانيا: بسيارى از حكمت‏ها و فلسفه‏هاى حجاب امروزه روشن شده است: الف) پوشش، امرى غريزى و فطرى براى بشر است؛ كاوش‏هاى باستان شناسى نشان مى‏دهد كه از دير زمان بشر در حد امكان نسبت به مساله پوشش اهتمام ورزيده است و همه صاحبان اديان نيز آن را سرلوحه عمل قرار داده‏اند. ب ) مستور بودن زيباييها و جذبه‏هاى جنسى زن و مرد آنها را از معرض ديد و طمع ورزى شهوت پرستان هرزه محافظت مى‏كند و امنيت و بهداشت روانى جسمى آنان را تامين مى‏نمايد. ج ) برهنگى، راهبر به سوى بى‏بند و بارى و لجام گسيختگى جنسى است كه عواقب شوم و زيانبارى دارد. مكتب گرانقدر اسلام در پرتو هدايت‏هاى نورانى‏اش همچون حجاب از اساس با اين جريان ويرانگر به مبارزه برخاسته و حجاب را دژى استوار براى صيانت فرد وجامعه از آسيب‏هاى بى‏شمار قرار داده است. از همين روست كه استعمارگران براى تخدير جوانان، در بند كشيدن آنان و گسترش اهداف ظالمانه خويش از بى‏حجابى و برهنگى به عنوان ابزارى قوى سود مى‏جويند. براى آگاهى بيشتر در اين زمينه ر.ك: 1- فلسفه حجاب، شهيد مرتضى‏مطهرى. 2- فرهنگ برهنگى و برهنگى فرهنگى، غلامعلى حداد عادل. 3- مجله پرسمان، دى ماه 1380 (مقاله‏اى درخصوص چرائى پوشش). 4- كتاب‏هاى تفسير قرآن نظير «تفسير نمونه» در ذيل آيات 31، 32، 59 و 60 سوره نور و 32 و 33 سوره احزاب. 3- يكى از ويژگى‏هاى انسان كمال‏طلبى و كمال‏خواهى اوست و هر چه بيشتر به مظاهر دنيوى مثل مال و ثروت، قدرت و رياست، علم و... دست يابد، خواهان بيشتر آن است و به آن قناعت نمى‏كند و چه بسا رمز و راز ممنوعيت برخى امور در احكام شرعى همين نكته باشد كه اگر انسان در مسيرى قرار گرفت و لذت چيزى را احساس و درك كرد، مى‏خواهد به لذت بالاتر و بيشترى دست پيدا كند و در هيچ حدى توقف ندارد مثلاً اگر اسلام قطره‏ى اندكى از شراب را حرام فرموده حتى اگر به مستى نيانجامد شايد به همين علت است كه انسان زياده‏خواه نمى‏گويد يك قطره ضرر ندارد اندكى بيشتر بخورم و همين‏طور ميل و اشتياقش بيشتر مى‏شود، بنابراين از همان ابتدا به طور جد حتى يك قطره آن را حرام كرده است. نسبت به موضوع حجاب نيز وضعيت به همين شكل است و اگر اندكى بى‏توجهى شود، ميل به بى‏توجهى و بى‏بند و بارى گسترش مى‏كند تا جايى كه شايد اصل موضوع به زير سؤال رود. پس بايد از همان ابتدا اهميت مسأله روشن شود تا خطرات ناشى از بى‏بند و بارى دامن‏گير فرد نشود و در لغزش‏گاه‏هاى حساس زندگى و روابط اجتماعى سقوط نكند. با توجه به اين 3 نكته بايد به عرضتان برسانيم كه فضاى فرهنگى و اجتماعى جامعه كنونى و كثرت ارتباط‏هاى افراد و وجود و مسايل ارتباط جمعى و... به گونه‏اى است كه اگر افراد به خودشان اطمينان و اعتماد دارند نمى‏توان از ناحيه خطرات، نگاه‏هاى شهوت‏آلود ديگران، دام‏هاى شيطانى افراد شيطان‏صفت، در امان بود چه بسا با افرادى روبرو مى‏شويم كه ظاهرى آراسته دارند ولى باطنى خراب و مخرّب. از همه گذشته يكى از قواى نيرومند و سركش انسان به خصوص در دوران جوانى و بلوغ جنسى همين غريزه جنسى انسان است كه هرگز نمى‏توان از آن در ايمنى كامل به سر برد و هر لحظه حتى قوى‏ترين افراد ممكن است فريب آن را بخورند. به هر حال اگر هم اطمينان به خود داريم، اطمينان به اطراف و اطرافيان نمى‏توان پيدا كرد و بايد به بهترين شكل (كه امكان طمع‏ورزى ديگران نيز سركوب شود) با اين موضوع برخورد كرد. نكته پايانى اين كه خواهر شما در سنى قرار دارد كه احساس مى‏كند بايد با استدلال و منطق به چرايى مشكلات و مسائل اعتقادى، دينى فرهنگى و علمى پى ببرد شما نيز ضمن احترام گذاشتن به نقطه نظرات جستجوگرانه‏ى وى و ايجاد ارتباط عاطفى و صميمانه با وى و با صبر و حوصله‏ى كامل و تمام به ارائه پاسخى منطقى و قانع‏كننده براى وى بپردازيد و هرگز وى را سرزنش نكنيد. مطمئنا مطالعه آنچه معرفى شد به شما كمك خواهد كرد. ضمنا مى‏توانيد موضوع را با معلم دينى وى در ميان بگذاريد تا شايد بتواند روى وى تأثير لازم را بگذارد و نخواسته باشيد با سخت‏گيرى وى را وادار به عملى كنيد كه شما انتظار داريد.

پاسخ : T} ويژگيهاي نماز:{T نماز، شاهراه دين استV} (برگرفته از روايتي نبوي (ص): الصلاة من شرائع الدين، بحار 82 / 231).{V و به بهشت رضايت پروردگار منتهي مي شود.V} (همان... و فيها مرضات الرب عزوجل.){V. رهروان اين راه، انبياء بودهV} (همان؛ فهي منهاج الانبياء.){V و با نگاهي ديرينه شناسانه به آن، مي توان سابقه اي به قدمت همه شرايع و اديان الهي برايش بدست آورد.V} (ابراهيم 40، مريم 55.){V. بي جهت نيست که دستور به توجه هر چه بيشتر به آن داده شده! قال رسول الله(ص): ليکن اکثر همک الصلاة، V}(بحار 77 / 127؛ الله! الله! في الصلوة، نهج البلاغه، نامه 47){Vچه، مرکز اسلام استV}(قال الرسول (ص): ... الصلاة فانها رأس الاسلام بعد الاقرار بالدين، بحار 77 / 127){V و چهره دين؛ V}(قال الصادق(ع): ... وجه دينکم الصلاة، بحار 82 / 310){V و اگر بر آن مراقبت داشته باشيد،V} (بقره 238){V در واقع پناهگاهي امن از شيطنت هاي شيطان را برگزيده ايد.V} (حضرت امير(ع): الصلاة حصن من سطوات الشيطان، غرر الحکم){V بي جهت نيست که نماز موجب بارش رحمت الهي است! (همان، الصلاة منزل الرحمة).{V که اين دوست داشتني ترين کار نزد خداست و آخر صفحه از صحيفه وصيت پيامبران(ع)، «نماز» است.V} (امام صادق(ع)، وسائل الشيعه 3 / 26){V بلنداي عظمت نماز تا آنجاست که پيامبر حکمت آموز اسلام حضرت محمد(ص) آن را از خوراک، لذيذتر و از آب ضروري تر دانسته، و اساساً نماز را «روشني چشم» خود معرفي نموده و مي فرمودند: هرگز از نماز، سير نمي شوم. V}(جعل الله جل ثناؤ قره عيني في الصلوات، و حبب اليّ الصلاه کما حبب الي الجائع الطعام، و الي الظمان الماء و ان الجائع اذا اکل شبع و ان الظلمان اذا شرب روي و انا لا اشبع من الصلاة. مکارم الاخلاق 2 / 366){V «پاسکال» در اين خصوص مي گويد: «هيچ کس و هيچ چيز، جز خدا تشنه کامان معرفت را سيراب نمي کند». V} ........................{V نماز، نه فقط به مانند ستون خيمه دين است، V}(الکافي 3 / 264 / 1؛ و البحار 82 / 227 / 51) {V که در آخرت نيز اولين موضوعي است که از آن بازپرسي و تحقيق مي شودV} (بحار 10 / 369 / 22){V و تمامي کارهاي خوب و بد زندگي دنباله رو نمازاندV}(بحار 82 / 227 / 53){V: اگر نماز، جانانه باشد، ساير اعمال نيز آغشته به نور ملکوت نماز شده و نوراني مي شوند و گرنه، همچو نمازي نامقبول، به رد و سقوط محکوم مي گردند.V} (الکافي 3 / 268 / 4).{V نماز، نياز است و راز ! «يا ايها الناس انتم الفقراء الي الله و الله هو الغني العزيز» V}(فاطر 15؛ محمد 38). {V و آدمي نيز کوير نياز و صندوقچه رازهاست. و چون چنين است، پس همواره به «نماز» نياز دارد تا: رازهايش را به او يعني خدا سپرده و نيازهايش را در زمزمه اي آرام و بي هياهو از او بخواهد. در پرواز زندگي، صعود وابسته به ارتباط هميشگي با برج مراقبت و راهنما است و لحظه قطع ارتباط، سر از سقوط در مي آورد.V} (به جهنميان گفته مي شود: چرا محکوم به جهنم شديد؟ مي گويند: نماز نمي خوانديم. در نهج البلاغه خطبه 199، آيه 42 مدثر). {V و اين تفسيري است از چرايي H} «الصلوه لا تترک بحال ؛{H نماز در هيچ لحظه اي حتي در اوج سختي ها ترک شدني نيست»V} ...............................{V نه در ميدان جنگ از نماز، معاف مي شوي V} (بقره / 239){V نه در هنگام غرق در آبي طوفاني!V} (ر.ک: بحث صلوه عزقي در کتب فقهي مفصل «وسائل الشيعه، ج 5، بحث صلاة الخوف).{V فقط شکل ظاهري آن نماز، تخفيف و تلخيص مي پذيرد.V} (تفسير نمونه، ج 2، ذيل آيه) {V T} چرا نماز اهميت دارد؟{T علت اين همه تأکيد بر وجوب «نماز»، کارکرد بالا و اثرات کم نظیرش است! از حضرت امام صادق(ع) پرسيدند: H} «با فضيلت ترين کار کدام است؟ فرمودند: نماز! پرسيدند: «دوست داشتني ترين کار نزد خدا چيست؟ باز هم فرمودند: نماز!» {H V}(الکافي 3 / 264 / 1). {V اساساً تشبيه نماز به ستون خيمه از اينروست که: وقتي، ستون برقرار باشد، ميخ و چادرها نيز فايده بخش اند اما شکستگي تيرک اصلي خيمه، ساير اجزاء (طناب، ميخ و چادر) را از بهره ساقط مي سازد. V} (همان 3 / 264؛ بحار 82 / 227 / 51).{V ناگفته نماند که شأن نماز، همان عامل بازدارنده بودنش است و ترازوي سنجش ميزان بهره بري نمازگزار از نماز، همان فاصله اي است که از ناهنجاريها گرفته و نسبت به فعاليتهاي منفي اجتناب مي ورزد، اگر به شدت مقيد به خويشتن داري گرديد، نشانگر تأثيرپذيري بالا از چنين عملي بوده و در غير اينصورت، مقدار نفعش از نيايش، محدود به همان مقدار کم پارسايي اوست.V}(معاني الاخبار 237/1){V اما به هر حال، نماز دارويي است که هميشه نفع مي دهد. در يکي از وقايع مربوط به تاريخ اسلام مي خوانيم: جواني دست به کارهاي گناه آميز مي زد! اما در عين حال، نمازهاي پنجگانه اش (به خاطر محبتي که به پيامبر و خاندانش داشت) را به جماعت و در پشت سر حضرت رسول اکرم(ص) مي خواند! مردم اين جريان را به ايشان عرض کردند. آن طبيب دلها و معلم حکمت فرمودند: نمازش روزي، او را از اين کارهاي زشت باز مي دارد! چند وقت بعد نيز، جوان توبه کرد.V}(بحار 82/98){V. پس راز اهميت نماز، کارکرد و اثرات مهم و حکمت ها و فلسفه هايش مي باشد. و از اين روست که در قرآن و روايات آمده: مرز بين مسلمان و کافر، نماز بوده و آنکه عمداً نماز نخواند با دست خود چنين مرزي را برداشته و به جهنم کفر وارد شده!V} (اين چند حديث از حضرت محمد(ص) است. ر.ک: ثواب الاعمال 275 / 1؛ کنز العمال 18869) {V ترک نماز به معناي انهدام پايه و ارکان دين است. V}(جامع الاخبار 185 / 455) {V حضرت محمد (که درورد خدا بر او و خاندانش باد) فرمودند: هر که در نماز، سستي کرده و تا آنجا پيش رود که بي هيچ عذر موجهي آن را نخواند، حقيقتاً بر تمام کارها و ثوابهاي گذشته اش نيز خط بطلان کشيده!V}(همان 185 . 7و456){V کسانيکه نسبت به اوقات نماز بي تفاوت است (و گاهي دير و گاهي پس از وقت مي خواند) با اين کارش خود را داخل «ويل» که «وادي پرعذابي در جهنم» است و سراسر سرزنش و مصيبت مي باشد وارد کرده و اين همان وعده خداست که فرمودند: A}«فويل للمصلين الذين هم عن صلاتهم ساهون؛{A ويل (جهنم براي) نمازگزاراني که در خصوص نماز مسامحه مي کنند.» V}(جامع الاخبار 186/462) {V و توجه داشته باشيم که به فرموده حضرت امام صادق(ع): «خداوند واژه «ويل» را درباره هيچ کس در قرآن استعمال نکرده مگر اينکه او را کافر نام نهاده» V}(تفسير نور الثقلين 5/527){V آنچه گفتيم، توضيحي بود درباره فرمايش حضرت امام رضا(ع) که يکي از حکمت هاي وجوب نماز را «اقرار به پروردگاري خدا» بيان نمودند.V} (علل الشرايع، 317 / 1 و 2){V جهت آگاهي بيشتر درباره آداب و اسرار نماز به منابع زير مراجعه کنيد: 1. تفسير نماز، محسن قرائتي. 2. اسرار الصلوة، ميرزا جواد ملکي. 3. اسرار الصلوه، امام خميني(ره).

پاسخ : مقدمه اول: كسانى كه مى‏گويند حقيقت نسبى است، آن را تغييرپذير مى‏دانند. چه بسا امرى براى عدّه‏اى حقيقت به شمار آيد و براى ديگران حقيقت نباشد. همچنين قضيه‏اى براى فردى صادق و حقيقى و براى ديگرى كاذب و فاقد حقيقت باشد. حتى ممكن است چيزى در زمانى حقيقت و در زمان ديگر فاقد حقيقت باشد. معتقدان به نسبيّت حقيقت براى سنجش آن معيارى عينى و مستقل از اشخاص و شرايط و موقعيت‏هاى متغير را به رسميّت نمى‏شناسند. از اين رو حقيقت مطلق و رها از نسبت با اشخاص و شرايط و زمان خاص را باور ندارند. نسبى‏گرايى معرفت‏شناختى، دانش بشرى را با ويژگى‏هاى فردى و ذهنى فرد صاحب دانش گره مى‏زند، به گونه‏اى كه نمى‏توان درباره‏ى هيچ معرفتى داورى كرد، مگر با در نظر گرفتن فرديّت عالم. معتبر و يا نامعتبر بودن معرفت را نمى‏توان مستقل از فاعل آن شناسايى و ارزيابى كرد. زيرا براى داورى درباره‏ى قضاياى معرفتى هيچ معيار مستقلّى وجود ندارد. نسبى‏گرايى در همه حوزه‏ها از تكثرگرايى دفاع مى‏كند. وجه مشترك نسبى‏گرايى در شاخه‏هاى مختلف آن است كه هيچ اصل يا شاخص و معيارى نيست كه بتوان بر اساس آن به اين تكثّر خاتمه داد و ميان نگرش‏ها و ديدگاه‏هاى گوناگون داورى كرد و معتبر را از نامعتبر بازشناخت. نسبى‏گرايى تكثّر را به رسميت مى‏شناسد، بلكه لازم مى‏داند. از اين‏رو نمى‏توان برخى از فهم‏ها و قضاياى متباين در يك حوزه معرفتى را بر برخى ديگر ترجيح داد. نسبى‏گرايى با واژگانى نظير صدق، حق، معتبر و باطل سر آشتى ندارد. آن چه براى نسبى‏گرا اهميت دارد، تفاوت و تكثر است. نسبى‏گرا مى‏كوشد منشأ تفاوت و تكثر فهم‏ها و تفسيرهاى مختلف را مشخص كند، بى‏آن كه دغدغه تشخيص حق از باطل يا معتبر از نامعتبر را داشته باشد. زيرا پيش فرض طرح اين‏گونه مباحث آن است كه معيارهاى عينى و مستقل از عوامل نسبيّت فهم وجود داشته باشد. حال آن كه نسبى‏گرا منكر وجود چنين معيارهايى است. مقدمه دوم: در اين جا براى آشكار ساختن تأثير نسبيت‏گرايى بر عقايد دينى ناگزير بايد بحث هرمنوتيك را به نحو اختصار بيان نماييم. هرمنوتيك ابتدا به معناى تفسير متن دينى بعد به معناى مطلق تفسير متن و سپس به پديده‏ى فهم پيوند يافته و از آن پس به عنوان نظريه‏اى در باب فهم آدمى مطرح گرديده است. در اوان قرن بيستم با كار فلسفى مارتين هايدگر هرمنوتيك فلسفى آغاز مى‏گردد. هرمنوتيك فلسفى بر اين باور است كه بدون داشتن پيش‏داورى نمى‏توان به درك و فهم چيزى نائل آمد. زيرا فهم در سايه امتزاج افق معنايى متن و افق معناى مُفسّر حاصل مى‏شود و با توجه به اين كه انسان و نيز سنّت امور تاريخى، سيال و متغيّرند و هر مفسّر در هر زمانى با يك افق معنايى سراغ متن مى‏رود، از اين رو مى‏بايست فهم‏هاى متعدد و متنوع را طبيعى قلمداد كرد. بعضى از نتايج اين نظريه چنين است: 1ـ هدف از تفسير متن درك مراد مؤلف نيست. مؤلف خود نيز يكى از خوانندگان متن تلقى مى‏شود. مفسّر با متن مواجه است و به دنيال فهم افق معنايى متن است. 2ـ فرايند تفسير متن فرايندى بى‏انتها و پايان‏ناپذير است. متن قابليت قرائت‏هاى مختلف و متنوع را دارد. 3ـ در ميان تفاسير متعددى كه از متن حاصل مى‏شود معيارى براى داورى وجود ندارد و نمى‏توان تفسيرى را معتبر و ديگر تفاسير را نامعتبر اعلام كرد(V}ر.ك: قرائت دين، گردآورى حسين محمدى، مقاله آنارشيسم هرمنوتيك، جلال فرزين، ص 163{V). 4ـ هيچ‏گونه فهم ثابت و غيرسيالى وجود ندارد و درك نهايى و غيرقابل تغييرى از متن نداريم. 5ـ هرمنوتيك فلسفى سازگارى تمام‏عيارى با نسبيت‏گرايى تفسيرى دارد و ميدان وسيعى براى تفسير افراطى متن مى‏گشايد(V}ر.ك: درآمدى بر هرمنوتيك، واعظى احمد، ص 59{V). نتيجه اين كه ميان نسبيت‏گرايى و هرمنوتيك قرابت خاصى برقرار مى‏گردد و در ساحت هرمنوتيك فلسفى نوعى نسبيت‏گرايى در باب فهم متون رسميت مى‏يابد و به عبارت ديگر اعتقاد به سيّال و تحول‏پذير بودن تمام معارف بشرى و يا معارف ديني چيزى جز نسبيت و شكاكيت تمام‏عيار نيست. ـ راه حل مقابله با نسبى‏گرايى و معيار بازشناسى حقايق. شرح اين راه حل را با توجه به مشكل اصلى معرفت‏شناسى در علوم حصولى آغاز مى‏كنيم. مشكل و مشغله اساسى علوم حصولى اين است كه چگونه مى‏توان مطابقت آن‏ها را با واقع و امور خارجى كه از آن حكايت مى‏كند. تشخيص داد. در حالى كه اين گونه علوم وسيله و راه ارتباط ما با خارج‏اند براى حل مشكل، بايد كليد حلّ آن را در جايى جستجو كرد كه بتوان واقع را حضوراً و بدون وساطت صورت ديگرى درك نمود. به عبارت ديگر، بتوان هم بر واقع و هم بر قضيه اشراف يافت و تطابق آن‏ها را درك نمود. در مواردى اين اشراف ميسور است. از جمله قضاياى وجدانى يا وجدانيّات، نظير (من هستم، من مى‏ترسم، من شك دارم) كه از يك سو محكى آن‏ها را با علم حضورى مى‏يابيم و از سوى ديگر صورت‏هاى ذهنى حاكى از آن‏ها را بى‏واسطه درك مى‏كنيم. از اين‏رو، قضاياى فوق به هيچ وجه قابل شك و ترديد نيستند. بدين‏سان قضاياى وجدانى نخستين قضايائى هستند كه خطاناپذير بوده و ارزش مطابقت با واقع را صد در صد دارا مى‏باشند. البته بايد دقت كنيم و اين قضايا را با تفسيرهاى ذهنى درنياميزيم. نظير اين اشراف را در قضاياى منطقى كه از صورت‏ها و مفاهيم ديگرى حكايت مى‏كند مى‏يابيم. زيرا حاكى و محكّى در ذهن قرار گرفقته‏اند و هر دو را با علم حضورى درك مى‏كنيم. از باب نمونه قضيه (مفهوم انسان كلى است) قضيه‏اى است كه با در نظر گرفتن مفهوم انسان و تجربه دورنى و شهودى مى‏توان به آن دست يافت و اذعان كرد كه مفهوم انسان بر افرادى بى‏شمار صادق است. تاكنون توانسته‏ايم تنها اعتبار دو دسته از قضايا را با ارجاع به علوم حضورى توجيه كنيم. حال اگر بتوانيم براى بديهيات اوليّه نيز ضمانت صحّتى به دست آوريم. به موفقيت بزرگى رسيده‏ايم. زيرا در پرتو بديهيات اوليه مى‏توانيم قضاياى غيربديهى از جمله بديهيات ثانويه را ارزشيابى كرد و در نتيجه معيار ارزيابى ديگر قضايا را به دست آورده‏ايم. ارزشيابى بديهيات اوليه: براى ارزشيابى بديهيّات اوليه بايد در حقيقت اين قضايا دقت شود و دو مطلب مورد بررسى قرار گيرد: 1ـ مفاهيمى كه در اين قضايا به كار رفته است. 2ـ رابطه ميان آن مفاهيم و چگونگى حكم به اتحاد موضوع و محمول. به تعبير ديگر از يك سو مفاهيم اين قضايا را مورد بررسى قرار دهيم و ببينيم چگونه مفاهيمى هستند و از چه راهى به دست مى‏آيند و از سوى ديگر در رابطه ميان آن‏ها بيانديشيم و ملاحظه كنيم كه چگونه عقل درباره آن‏ها داورى مى‏كند و بر مفاد آن‏ها صحّه مى‏گذارد. مفاهيم به كار رفته در آن دسته از بديهيات اوليّه كه در هستى‏شناسى و علوم و فلسفه كارآيى دارند معمولاً مفاهيم فلسفى هستند. مى‏توان با استقراء و شمارش آن بديهيات صحت ادعاى مزبور را دريافت. مفاهيم گزاره‏هايى مانند (هر معلولى علتى دارد)، (اجتماع نقيضين محال است)، (ارتفاع نقيضين محال است) مفاهيمى فلسفى‏اند و اين گونه مفاهيم را از وجدانيات و يافته‏هاى علوم حضورى انتزاع مى‏كنيم. اما مطلب دوم يعنى كفيت حكم به اتحاد موضوع و محمول آن‏ها با مقايسه ميان موضوعات و محمولات اين قضايا با يكديگر روشن مى‏شود. توضيح اين كه با توجه به اين گونه قضايا و مقايسه ميان موضوع و محمول‏هاى آن‏ها درمى‏يابيم كه همه اين قضايا از قبيل قضاياى تحليلى هستند. يعنى مفهوم آن‏ها از تحليل مفهوم موضوعشان به دست مى‏آيد. مثلاً در اين قضيه كه (هر معلولى احتياج به علت دارد) هنگامى كه به تحليل مفهوم معلول مى پردازيم، به اين نتيجه مى‏رسيم كه معلول (موجودى است كه وجودش وابسته به موجود ديگر است) يعنى احتياج به موجود ديگرى دارد كه آن را (علت) مى‏ناميم. پس مفهوم علت در مفهوم معلول مندرج است. در اين اتحاد ميان موضوع و محمول با كاوش ذهنى روشن مى‏شود. بر خلاف اين قضيه كه (هر موجودى به علت احتياج دارد). زيرا از تحليل مفهوم (موجود) مفهوم (احتياج به علت) به دست نمى‏آيد و از اين رو نمى‏توان آن را از قضاياى بديهى به حساب آورد، بلكه از قضاياى بديهى (نظرى) صادق هم نيست. ممكن است كسى اشكال كند، كه آن چه با علم حضورى درك مى‏شود شخصى است، پس چگونه آن را تعميم داده و در نتيجه بديهيات اوليه را از قضاياى كلى مى‏دانيد؟ پاسخ اين است كه اگر ما از پديده خاصى مثل اراده خود معلول را انتزاع مى‏كنيم اما نه از آن جهت كه اراده من است بلكه از آن جهت كه وجود وابسته است، به بيان ديگر در واقع با تجربه درونى دريافته‏ايم كه (موجود وابسته) به (طرف وابستگى) احتياج دارد. طبعاً هر جا مصداقى براى آن يافت شود، يعنى وجود وابسته‏اى باشد، وجود مستقل و علت ضرورى است. پس در هر موردى اين خصوصيت (معلوليّت) متحقق باشد، به علت نيازمند است. البته جز در مواردى كه با علم حضورى مصداق معلول را مى‏يابيم اثبات معلوليّت به برهان عقلى احتياج دارد. حاصل آن كه بر اساس راه حل مذكور، راز خطاناپذيرى بديهيات اوليه ابتناى آن‏ها بر علوم حضورى است. بدين‏سان مى‏توان مجموعه عظيم معرفت‏هاى بشرى را بر پايه‏هايى محكم و يقينى و خطاناپذير استوار كرد(V}ر.ك: معرفت‏شناسى، حسين زاده، محمد، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(ره)، ص 112{V). خلاصه سخن: شبهه نسبى بودن حقيقت موجب اعتقاد به پلوراليزم معرفتى و پلوراليزم دينى شده و در نتيجه نمى‏توان عقيده‏اى را حق مطلق دانست. بلكه دين خاصى را نيز نمى‏توان به عنوان تنها دين حق معرفى كرد. نتيجه چنين گاهى نوعى شك‏گرايى در همه‏ى ساحت‏ها است و بلكه منجر به انكار واقعيت و حقيقت بيرونى مى‏شود. بررسى نظريه نسبى‏گرايى در حقيقت نياز به بحث‏هاى چند جانبه‏اى دارد كه از حد اين پاسخ بيرون است. ما تنها به طور اجمال ملاك حقانيت معرفت را اشاره نموديم. براى مطالعه بيشتر رجوع كنيد: 1. اسلام و كثرت‏گرايى دينى، دكتر محمد لگنهاوزن، ترجمه نرجس جوان دل، مؤسسه فرهنگى طه، قم. 2. كندوكاوى در سويه‏هاى پلوراليزم، محمد حسن قدردان قراملكى، كانون انديشه جوان، انتشارات مؤسسه فرهنگى دانش و انديشه معاصر، تهران.