تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : ضمن تقدير و تشکر از شما و اظهار نظرتان در مورد مسأله زيبايي و انواع آن و نقش آن در زندگي و تأييد مقدمه سؤالتان لازم است در پاسخ به سؤالتان به عرضتان برسانيم که: اولا، اين طور نيست که همه افراد اولين چيزي که نظرشان را جلب مي کند زيبايي ظاهري باشد زيرا ممکن است چيزهاي ديگري براي آنها مهم باشد و به آنها بيشتر توجه کنند . ثانيا، بر فرض که چنين باشد علتش اين است که زيبايي ظاهري از اموري است که قابل مشاهده است و افراد به راحتي مي توانند آن را ببينند در حالي که صفات اخلاقي و شخصيتي را از طريق رفتار افراد مي توان شناخت و به طور مستقيم قابل مشاهده نيست. ثالثا، اين که زيبايي دوستي امري فطري است و همه افراد زيبايي را دوست مي دارند و زيبايي مصاديقي دارد که يکي از آنها همين زيبايي ظاهري است. رابعا، زيبايي ظاهري ارتباط مستقيم با لذت بردن و ارضاء غرايز جنسي دارد، بنابراين تمايل به همسر زيبا در جوانان امري طبيعي است و حتي کساني که ساير شرايط از قبيل ايمان، اصالت و شرافت خانوادگي و... را در انتخاب همسر مد نظر قرار مي دهند دوست دارند که همسرشان زيبا نيز باشد. خامسا همانطور که خودتان نيز فرموده ايد همه زيبارويان به خوشبختي نمي رسند بلکه بسياري از آنها از مشکلات زندگي زيادي رنج مي برند و به حال ديگران غبطه مي خورند و زيبايي ظاهري خود را مايه بدبختي شان مي دانند و واقعا هم چنين است و از طرف ديگر افراد زيادي هستند که از زيبايي ظاهري برخوردار نيستند ولي کاملا احساس خوشبختي مي کنند و به قول خودتان از زيبايي ظاهري به زيبايي واقعي و باطني رسيده اند و کمال حقيقي را يافته اند و اين افراد هم کم نيستند. اگر به درون زندگي افراد ثروتمند، تحصيل کرده در سطح بالا يا کساني که از موقعيت اجتماعي بالايي برخوردارند برويد و از وضعيت زندگي شان دقيق تر مطلع تر شويد در خواهيد يافت که همگي به نوعي گرفتار مشکلات لاعلاجي هستند که از بيرون پيدا نيست و به قول معروف «آواز دهل از دور شنيدن خوش است». اما اين که فرموده ايد بايد به قشر زن اجازه داده شود به زيبايي خود توجه کنند مطلب ناصحيحي نيست زيرا همانطور که گفته شد زيبايي دوستي امري فطري است و همه افراد به سوي آن گرايش دارند ولي تا زماني که از محدوده ارزش هاي اخلاقي و خانوادگي تجاوز نکند و موجب فساد يا افساد خانواده و جامعه نشود و به همين خاطر است که از جمله وظايف زن در برابر همسر خود (نه در برابر اجنبي و ديگران) آن است که به وضعيت ظاهري خود رسيدگي کند و خود را در برابر همسر خود (فقط) ارايش کند تا جذابيت بين زن و شوهر بيشتر شود.

پاسخ : انسان موجودى است كه از دو بعد، جسم و روح، پديد آمده است و هر كدام نيازها و آسيب‏هاى خاص خودش را دارد. همان گونه كه بدن انسان به انواع غذاها احتياج دارد، روح آدمى نيز به شادابى و تفريحات سالم نيازمند است. بنابر اين غذاى روحى و روانى، همواره در كنار غذاى جسم مطرح بوده است. در آموزه هاي اسلامي نيز نه تنها شاد بودن پسنديده است و در روايات آمده است مؤمن همواره با چهره بشاش و گشاده و نه اخم و ناراحت و غمبار با ديگران مواجه مي شود، بلکه شاد کردن ديگران يکي از مستحبات و مورد توصيه اسلام است چنانکه «ادخال السرور في قلوب المؤمنين» سفارش شده است. اما هدف، گستره و کيفيت تنظيم رفتاري در اين خصوص محل بحث و تأمل است. ضرورت شادى و شادمانى: همه‏ى انديشمندان (بلكه همه‏ى انسان‏ها) به اين نتيجه رسيده‏اند كه شادى‏ها و تفريحات سالم براى تقويت روح آدمى، از ضروريات زندگى است و زندگى بدون استراحت و نشاط، ايجاد استرس و عصبانيت مزمن، گرفتگى دائمى، بداخلاقى و كاهش شوق نسبت به زندگى كرده و موجب افسردگى و ناراحتى مى‏شود. چاره چيست؟ بنابر اين، به نظر مى‏رسد، خنديدن و خندان، شادى كردن و شادى آفريدن، دلشاد و مسرور بودن، بشّاش و خنده رو بودن و لبخند بر لب داشتن، همه اين‏ها به عنوان يك «ضرورت» در زندگى انسان نقش تعيين كننده دارد. از چند منظر مى‏توان به مسأله شادى و شادمانى نگاه كرد: 1ـ تعريف شادى و شادمانى: حالت ابتهاج و نشاطى كه تحت تأثير عوامل مختلف به انسان عارض مى‏شود كه در آن حالت، روح انسان به درجه رضايت و گشايش مى‏رسد. 2ـ موجبات فرح و شادمانى: عوامل شادى آفرين و مسرّت‏بخش در زندگى انسان‏ها از فراوانى و تنوع بالايى برخوردارند. اعم از سوژه‏هاى تصويرى و ديدارى، صوتى و شنيدارى، از قبيل موسيقى، رقص و فيلم‏هاى گوناگون و همچنين انواع خوردنى‏ها و نوشيدنى‏هاى الكلى و غيرالكلى و اعتياد به انواع مواد مخدّر. و در مقابل، انواع صداها و تصاوير، مأكولات و مشروبات، ارتباطات و تفريحات مجاز مشروع نيز قابل تصور است. بنابر اين، اين طور نيست كه راه رسيدن به شادى و نشاط، منحصر در موسيقى، رقص، اعتياد و... باشد. 3ـ برآيند و نتيجه‏ى سرور و شادى: به طور كلّى دسته بندى‏هايى كه پيرامون عوامل و موجبات شادى‏آفرين، به چشم مى‏خورد، عمدتاً مربوط به برآيند شادى‏هاست و اين كه آيا آن شادى‏ها، سكّوى پرش انسان به سوى رشد و توسعه و كمال عقلى و انسانى است و يا به عكس، عقل انسان را تحت تأثير قرار داده و يا احياناً به تعطيلى مى‏كشاند. به عبارت ديگر، آيا آن لذّت‏ها محدود، مقطعى و زودگذر است و يا اين كه به عكس، از لذت‏هاى جاودانه و پرنقش است. البته، اين دسته بندى‏ها در پروسه جهان‏بينى‏ها و ايدئولوژى‏هاى مختلف، قابل توجيه و تفسير است. T} نگاه به شادى و عوامل آن در دو تفكر{T الف) گروهى اعتقاد دارند كه شادمانى و نشاط، مطلق بوده و هيچ حد و مرزى را نمى‏شناسد. با هر وسيله‏اى، با هر ابزار و شيوه‏اى، مى‏توان به شكار شادى و شادمانى رفت. و هر كارى مجاز است، هر نوع ترانه و رقصى رواست. هر گونه گفتن و خنديدن و خندان درست است. اين گروه معتقد به «اصالة اللّذة» بوده و هر لذت و هر شادى را با هر عاملى تجويز مى‏كند. از اين رو، برخى افراد به انواع مسكرات، انواع مواد مخدر و اعتيادآور، انواع رقص‏ها و موسيقى‏ها و انواع قصه‏ها و قصه‏پردازى‏ها، روى مى‏آورند و در نتيجه به انواع آفات روانى دچار مى‏گردند و كار به جايى مى‏رسد كه با چنين لذت‏هايى اقناع نمى‏شوند و آن گاه در تداوم لذت‏جويى‏هاى بى‏حد و مرز به قتل و آدم‏كشى، فساد و فحشاء، به اتبذال و مسخ ارزش‏هاى انسانى و فطرى، دگرآزارى، خودآزارى و خودكشى گرفتار مى‏شوند، كه بسيارى از بزهكارى‏ها و جرائم به شادى‏هاى بى‏حد و مرز باز مى‏گردد، مردم را مسخره مى‏كنند تا بخندند، آبروى ديگران را مورد تعرّض قرار مى‏دهند تا شادى كنند و ديگران را زجر و شكنجه مى‏دهند تا خود شاد باشند. ب) گروهى ديگر، شادى‏ها و تفريحات را قانونمند مى‏دانند و در مرز «بايدها» و حلال تفسير مى‏كنند، هر نوع شادى و تفريحى را مجاز نمى‏شمارند و در يك كلمه «تفريحات سالم» را باور دارند، تا از اين طريق مرز حرمت و آبروى خود و ديگران محفوظ بماند، تا شادى و خنده و تفريحات ما به ديگران صدمه‏اى وارد نسازد. به نظر اين گروه، خنده و شادى و لذت، خوب است، اما نه با آزار و اذيت ديگران. شادمانى خوب است نه با زير پا گذاشتن قوانين و مقررات اجتماعى و الهى. از ديد اين گروه، همان گونه كه «آزادى»، قانونمند و هدفدار نباشد مى‏تواند جامعه را به هرج و مرج بكشاند، شادى‏ها و تفريحات نيز اين گونه‏اند. از آن چه گفته شد به خوبى آشكار مى‏شود ما دو نوع لذت و شادى داريم: 1. لذت پايدار 2. لذت ناپايدار. از مهم‏ترين ويژگى‏هاى لذت‏هاى ناپايدار آن است كه همراه با هيجانات ناهنجار است و پس از فروكش كردن خنده‏هاى بلند و خلوت با خود، احساس نگرانى و ناكامى رو به سوى آنان مى‏آورد. از اين نوع شادى‏ها به «لذت كاذب» ياد مى‏شود. به هر حال، بايد ارزيابى كرد كه كدام نوع از شادى ضرورت دارد؟ كدام تفريح سالم و كدام ناسالم است؟ كدام خنده روا و كدام نارواست؟ كدام لذت مشروع و كدامين نامشروع است؟ و بالاخره كدام يك از انواع شادى‏ها و تفريحات اسلامى است، كدام يك غيراسلامى؟ بنابر اين بايد شادى‏ها و تفريحات را چونان مفهوم «آزادى» قانونمند كرد و در چارچوب احكام الهى قرار داد. تفريحات سالم يا سرگرمى‏ها، كدام يك؟ گر چه اين دو واژه امروزه به يك معنا، استعمال مى‏شوند، ولى دقت در معانى هر كدام دامنه‏ى بحث را روشن مى‏سازد. تفريح، كارى است كه موجب شادى، انبساط خاطر و شادمانى گردد، تفريح به معناى شادمان كردن و خوشحال كردن است. بنابر اين در برار غم و غصه قرار مى‏گيرد. يعنى اگر كسى از جريان زندگى ناراحت شده و خاطرش افسرده گرديد با نشاط و شادى، ناراحتى‏هايش را برطرف كرده و قواى از دست رفته‏اش را در اثر برنامه‏هاى صحيح باز مى‏گرداند. اما سرگرمى درست برعكس تفريح و در مقابل آن است. اگر تفريح يك ضرورت حياتى است و عقلا آن را براى دلگرم شدن به زندگى و بهره‏بردارى بيشتر از زندگى تجويز مى‏كنند، سرگرمى كارى است كه معمولاً بيهوده و بدون فايده بوده و جنبه‏ى وقت‏گذرانى، وقت‏كشى و اتلاف وقت را دارد. اگر تفريح، انبساط خاطر و شادى روح است، سرگرمى بازداشتن قواى فكرى از انديشه و تعقل و در نتيجه از دست دادن نيروهاى انسانى است و حكومت‏هائى كه مى‏خواهند مردم را از درك درست زندگى و حضور فعال در عرصه‏ى سياست، اقتصاد و فرهنگ، دور ساخته و از مسؤوليت و تعهد اخلاقى، دينى و اجتماعى، بركنار سازند، براى آن‏ها انواع سرگرمى‏هاى مشغول كننده فراهم كرده و به اين وسيله آن‏ها را سرگرم مى‏سازند. فرح و شادى از منظر اسلام: اسلام، دين حيات و زندگى است. دين پيشرفت و ترقى تكامل است. اسلام با برنامه‏هايى كه وضع كرده است تمام جهات زندگى را در نظر گرفته و به همه زواياى زيست انسان كاملاً توجه كرده است. اسلام دينى است كه براى سرگرمى نيامده است، اما نه تنها با تفريح و شادى مخالف نيست، بلكه در مواردى بر آن تأكيد داشته و براى آن قوانين و مقررات جهت‏دارى را وضع كرده است. به هر حال، اگر در اسلام، كارهايى به عنوان تفريح و تنوع پيشنهاد شده است و نيز اگر از بعضى تفريحات جلوگيرى شده و غيرمشروع شناخته شده است، معطوف بر جنبه‏هاى فطرى، حياتى و فكرى است كه در سايه‏ى آن مصالح فردى و اجتماعى تأمين شود. بنابر اين، در قوانين اسلامى با برخى پديده‏ها و اعمال مثل موسيقى و رقص و... برخورد شده و از انجام آن كارها منع شده. اما نه به خاطر مخالفت با زيبايى و شادى و شادكامى، بلكه به دليل برآيند و پيامدهاى خطرآفين آن‏ها. شهيد مطهرى در ذيل بحث از اين كه آيا اسلام هيچ عنايتى به بعد چهارم روح انسانى، يعنى استعداد هنرى نموده و در اسلام به زيبايى و جمال عنايتى شده يا نه؟ چنين مى‏گويد: «بعضى‏ها چنين تصور كرده‏اند كه اسلام از اين نظرها (توجه به زيبايى، هنر و..). خشك و جامد است و بى‏عنايت و به عبارت ديگر، اسلام ذوق‏كش است. البته اين‏ها كه چنين ادعا مى‏كنند به اين جهت است كه در اسلام اولاً روى خوش به موسيقى نشان داده نشده و ثانياً اين كه بهره‏بردارى از جنس زن به طور عموم و هنرهاى زنانه يعنى رقص و... منع شده است. ولى به اين شكل قضاوت كردن درست نيست. ما بايد راجع به مواردى كه اسلام با آن‏ها مبارزه كرده تأمل كنيم و ببينيم آيا مبارزه اسلام با اين زيبايى‏ها از آن جهت كه زيبايى است و يا از آن جهت كه مقارن با امر ديگرى است كه بر خلاف يك استعداد از استعدادهاى فردى يا اجتماعى انسان است؟ موسيقى: مسأله موسيقى و غنا مسأله مهمى است اگر چه غنا حدودش روشن نيست... البته قدر مسلمّى در غنا هست و آن اين است كه آوازهايى كه موجب خفت عقل مى‏شود، يعنى آوازهايى كه شهوت را آن چنان تهييج مى‏كند كه عقل به طور موقت، از حكومت ساقط مى‏شود، يعنى همان خاصيتى را دارد كه شراب يا قمار دارا است، معلوم است كه حرمت چنين مواردى قطعى است. آن چه مسلم است اين است كه اسلام خواسته است از عقل انسان حفاظت و حراست كند و اين قبيل منع‏ها نيز به همين جهت مطرح شده‏اند»(V}مرتضى مطهرى، تعليم و تربيت در اسلام، تهران، انتشارات صدرا، 1374، چاپ 25، ص 70{V). در برنامه‏هاى شريعت، به مسأله شادى و نشاط پيروان دين و مسلمانان، توجه و تأكيد فراوانى شده است و اصولاً پيشوايان بزرگ دين خودشان انسان‏هاى بانشاط و خوشرويى بوده و ديگران را به اين مسأله دعوت مى‏كردند. زيرا آنان به خوبى به نيازهاى روح و تفريحات سالم در كنار نيازهاى جسم توجه داشتند. على(ع) در اين باره مى‏فرمايد: «اين دل‏ها همانند تن‏ها خسته و افسرده مى‏شوند، در اين حال نكته‏هاى زيبا و نشاط‏انگيز براى آن‏ها انتخاب كنيد»(V}حكمت 197 نهج‏البلاغه (كلمات قصار){V). پيشوايان معصوم دين از جمله رسول گرامى(ص) به عنوان الگوى همه‏ى مسلمانان، اصولاً يك انسان شاد بود. به طورى كه هميشه لبخند بر لب داشت و اهل شوخى و مزاح بود. چه اين كه خود ايشان فرمود: H}انّى لأمزَحُ و لا اَقولُ الاّ حقّاM}{Hهمانا من از همه بيشتر شوخى مى‏كنم امّا جز حق چيزى نمى‏گويم{M. البته آن حضرت در عمل هم اين گونه بوده، به طورى كه اگر مى‏ديد يك نفر غمگين و افسرده است وجود مقدّس ايشان يا اهل بيت ايشان(ع) مى‏فرمودند: چرا غمگين و افسرده‏اى؟ بايك مطايبه و شوخى و شبيه طنز (نه آن طنزى كه با تخريب فرد يا قوم خاصى، ديگران را بخنداند)، او را از حالت انقباض و گرفتگى دل، درمى‏آورند و يك انبساط خاطر و شرح صدرى در وجود او ايجاد مى‏كردند. لطفا به موارد زير توجه كنيد: رسول گرام اسلام به پيرزنى فرمود: چرا اين همه تلاش مى‏كنى؟ پيرزن‏ها به بهشت نمى‏روند و آن زن ناراحت شد و گفت: يا رسول‏الله! من به بهشت نمى‏روم؟ رسول خدا(ص) در حالى كه مى‏خنديد فرمود هيچ كس به صورت پير وارد بهشت نمى‏شود، همه جوان شده و وارد بهشت مى‏گردند. همچنين روزى پيامبر(ص) با امام على(ع) در مجلسى خرما تناول مى‏كرد و هسته‏هاى خرما را مقابل على(ع) مى‏گذاشت. به گونه‏اى كه اگر كسى وارد مى‏شد فكر مى‏كرد همه‏ى خرماها را على(ع) خورده است و آن حضرت چيزى تناول نكرده است. آن گاه خطاب به على(ع) فرمود: شما خيلى خرما خورده‏ايد؟ على(ع) در جواب گفت: آن كس زيادتر خورده كه خرما را با هسته‏اش تناول كرد كه لبخند بر لبان پيامبر نقش بست. با توجه به اهميت تفريحات سالم و لذت‏هاى حلال در رشد و ارتقاء كمى و كيفى زندگى يك انسان مسلمان، و براى تقويت جنبه‏هاى روحى و احياناً شكستن بن‏بست‏هاى پيش‏آمده، پيشوايان دين و دنيا، از پيروانشان خواسته‏اند كه علاوه بر عبادت و كار و تلاش، به لذت‏ها و تفريحات سالم هم در زندگى روزمرّه‏شان توجه ويژه داشته باشند كه در صورت توجه قانونمند به آن، به نهادينه‏گى آن تفريحات منتهى خواهد شد. آن جا كه امام على(ع) فرمود: «مؤمن شبانه روز خود را به سه قسمت تقسيم مى‏كند: قسمتى را صرف مناجات با پروردگارش مى‏نمايد. قسمت ديگرى را در طريق اصلاح معاش و تأمين هزينه زندگى‏اش به كار مى‏گيرد و قسمت سوّم را براى بهره‏گيرى از لذت‏هاى حلال و دلپسند مى‏پردازد و براى شخص عاقل درست نيست كه حركتش جز در يكى از اين سه جهت باشد: براى اصلاح امور زندگى و يا در راه آخرت و يا در لذت غيرحرام...»(V}حكمت 390 نهج البلاغه{V). در فقه اسلامى، به برخى از تفريحات و سرگرمى‏ها(ى سالم)، توجه بيشترى شده است و به نظر مى‏رسد با تأكيد به آن، اهداف و جهت‏هاى خاصى تعقيب مى‏شود. از جمله اين كه، تأكيد شده است كه به فرزندانتان شناگرى، تيراندازى و اسب‏سوارى بياموزيد. ورزش‏هاى ياد شده علاوه بر اين كه مى‏تواند به عنوان يك تفريح سالم مطرح باشد، همچنين مى‏تواند در شرايط اضطرارى و حتى جنگى به عنوان يك حربه از آن استفاده كرد. البته اسب سوارى در روايات، استعداد انطباق با تغييرات تكنولوژيك در عصر حاضر را دارد. يعنى امروه مى‏تواند در قالب انواع رانندگى‏ها و حتى خلبانى را دربربگيرد. به هر حال اگر يك كشور در همين سه زمينه به خوبى سرمايه‏گذارى كند به طور كه مردم و جوانان بتوانند در اين سه زمينه فعاليت داشته باشند هم جهات سرگرمى و تفريحات سالم به خوبى تأمين خواهد شد و هم تأمين مهارت‏هاى نظامى و امنيتى كه در شرايط اضطرارى مى‏توان به عنوان يك عنصر بازدارنده در برابر تهديدات دشمنان خارجى، از آن به خوبى استفاده كرد. اسلام به عنوان يك دين معتدل و متوسّط، همان گونه كه در خوردنى و نوشيدنى‏ها... از هر يك مجاز و غيرمجاز دارد در تفريحات و شادى‏ها هم نوع مجاز (تفريحات سلام) و غيرمجاز (تفريحات غيرسالم) دارد. متأسفانه، برداشت از شادى مثل بسيارى از پديده‏هاى ديگر، در پروسه‏ى افراط و تفريط گرفتار شده است، عده‏اى براى آن هيچ محدوديت قانونى و شرعى را برنمى‏تابند وعده كمى هم هستند كه هر گونه شادى و تفريح سالم را بر خود ممنوع كرده و از مواهب الهى پرهيز دارند. اسلام انگشت بر روى شادى معينى نگذاشته و اجازه هر نوع شادى را به اين شرط كه با موازين و احكام الهى منافات نداشته باشد و منجر به گناه و فساد نشود داده است. به عبارت ديگر براى اين كه انسان از سعادت واقعى خود محروم نماند نوعى كنترل بر روى شادى و سرور دارد كه باعث مى‏شود، شادى موقت و ناپايدار و كوتاه‏مدت به سعادت ابدى و واقعى او آسيب نرساند. چون انسان در تشخيص مصلحت‏ها و منافع واقعى خود داراى محدوديت است و گاهى اوقات خير و سود حقيقى خود را تشخيص نمى‏دهد. دوست دارد به هر چيزى كه باعث شادمانى او شود هر چند روح او را تيره و تار و سعادت او را در خطر اندازد اقدام كند. كودكى كه سرماخورده و بستنى براى او ضرر دارد، هر چند خوردن بستنى او را شاد مى‏كند و از آن لذت مى‏برد ولى چون از تشخيص ضرر آن عاجز است به ناچار مادرش او را از خوردن آن بستنى منع مى‏كند و به گريه و زارى و احساسات بدون منطق و به دور از خردورزى او اعتنايى نميكند و شادى زودگذر و سطحى او را بر غم و اندوه طولانى وى ترجيح نمى‏دهد. استفاده از طبيعت زيبا، ديدن طلوع دل‏انگيز آفتاب، لذت بردن از منظره‏هاى دلكش و باغ‏هاى مصفا و سير و سفر، ديدار با دوستان و سخن گفتن با آنها، پرداختن به ادبيات و شعر و نمايش و خوشنويسى و نقاشى و ورزش و بازى‏هاى سالم، استفاده از نعمت‏هاى خداداد و غذاهاى متنوع و لباس‏هاى رنگارنگ و صدها امر لذت‏بخش ديگر كه همگى شادى‏بخش مى‏باشند از شادى‏هاى مجاز و شايسته است. چنانچه لذت بردن از گفتگو با خداوند در حال نماز و مناجات و عبادت و داشتن حال خوش در حال ذكر و توجه به ذات پاك ربوبى از مقوله لذت‏هاى معنوى باشند كه گاهى از نظر عمق و كيفيت بسيار والاتر و فراتر از لذت‏هاى مادى مى‏باشد. در روايات مختلفى اولياى الهى سفارش كرده‏اند: انسان مؤمن بايد اوقاتش را سه قسمت كند: 1- قسمتى براى عبادت و راز و نياز با خداوند. 2- قسمتى براى امر زندگى و رفع نيازها. 3- قسمتى براى استفاده از لذتهاى روا و جايز و اين سومى، كمك و يارى براى انجام وظيفه‏ها و مسؤوليت‏ها مى‏باشد. در پايان شما را به مطالعه «تفريحات سالم» از ديدگاه آيت الله بهشتي که در مجموعه آثار ايشان منتشر شده است توصيه مي کنيم.

پاسخ : T} مقدّمه{T پيش از پرداختن به اصل بحث، نكاتى در ذيل به صورت اشاره به نظر مى‏رسد: اول. ولايت فقيه يا حاكميت تخصّص و تعهد (تخصّص در علوم اسلامى و تعّهد نسبت به اصول اخلاق اسلامى) پس از دوران غيبت صغراى امام زمان (عج) همواره در جوامع اسلامى، به ويژه در ميان شيعيان، در جلوه‏هاى گوناگون وجود داشته است. بر اين اساس، ولايت‏فقيه در عينيت عملى رهبرى سياسى ـ اجتماعى جوامع شيعى، به خصوص شيعه اماميه، همواره تحقّق داشته، گرچه عنوان ولايت‏فقيه در افواه توده مردم آن روز از اشتهار چندانى برخوردار نبوده است. دوم. ترديدى نيست كه انديشه «جدايى دين از سياست» از بيگانگان نشأت يافته است و چند گروه بدان دامن مى‏زنند؛ از جمله: 1. سرخوردگان از كليسا و ناآشنايان به مكتب حيات‏بخش اسلام؛ 2. خودباختگان در مقابل پيشرفت‏هاى علم و صنعت؛ 3. شيفتگان مكاتب مادى؛ 4. دانشمندان بى‏اطلاع يا كم‏اطلاع از عمق منطق دين و حقايق آسمانى؛ 5. عافيت‏طلبان؛ 6. استعمارگران و اذناب آنان. سوم. پيامبراكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در زندگى روزمره خود، دو نوع عمل‏وسيره داشتند كه عبارتند از: 1. عمل و سيره مربوط به زندگى شخصى به عنوان يك انسان و فردى از افراد بشر؛ پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در مواردى، چه در باب مسائل فردى و چه اجتماعى، همانند ديگران، غذا مى‏خوردند، مى‏خوابيدند، عبادت مى‏كردند، به زن و فرزند خود رسيدگى مى‏نمودند، در رفع احتياجات آنان مى‏كوشيدند، با ديگران داد و ستد مى‏كردند و هزاران مسائل فردى و اجتماعى ديگر. 2. عمل و سيره مربوط به زعامت و پيشوايى جامعه؛ بدين معنا كه چون آن حضرت داراى سمت نبوّت و رهبرى امّت بودند، داراى يك سلسله ويژگى‏ها و وظايف و مسؤوليت‏ها بودند و در اين زمينه، همگان طبق رهنمود آسمانى «ما اتاكم الرّسول فخذوه و ما نهاكم عنه فانتهوا» (حشر: 7) بايد از او پيروى نمايند، ترديدى نيست كه پس از ارتحال ايشان، امام معصوم عليه‏السلام به عنوان خليفه و نايب آن حضرت عمل مى‏كند و بدون شك، نيابت امام عليه‏السلام از پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در همه شؤونات مربوط به زعامت و پيشوايى آن حضرت ـ يعنى نوع دوم از عمل و سيره پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ـ مى‏باشد، نه اعمال و رفتار نوع اول؛ چون در اين‏باره امام عليه‏السلام نيز همچون پيامبر و ساير افراد بشر داراى اعمال و رفتار فردى و اجتماعى مخصوص به خود است و در همه آنچه به عنوان نوع دوم به حساب مى‏آيد. امام عليه‏السلام بدون استثنا و به طور مطلق، سمت نيابت از رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله را دارد و استثنايى در كار نيست. (ولايت‏مطلقه امام.) چهارم. در زمان غيبت امام معصوم، نايب او به جاى او عمل مى‏كند و آنچه از نوع دوم عمل و سيره پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ، كه امام معصوم عليه‏السلام عهده‏دار آن‏ها بوده، اكنون (دوران غيبت) نايب امام ـ يعنى فقيه جامع‏الشرائط ـ عهده‏دار آن است و در اين‏باره نمى‏توان پذيرفت كسى كه نايب امام معصوم است، برخى از مسؤوليت‏هاى امام را عهده‏دار باشد و برخى ديگر از وظايف تعطيل گردند و در جامعه متروك شده، مورد توجه نباشند. بنابراين، همه آنچه امام معصوم به عنوان نيابت از رسول‏خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله بر عهده داشت، بدون استثنا توسط نايب او بايد جامه عمل بپوشد و مسؤوليت نايب امام عليه‏السلام در زمان غيبت در اين زمينه مطلق است (ولايت مطلقه فقيه) و استثنايى در كار نيست. از اين‏رو، صاحب جواهر (فقيه بزرگ) مى‏گويد: منصب ولىّ فقيه همان منصب امام بوده و دست او دست امام است؛ «منصبه منصب الامام»(1)؛ «يدهُ كيد الامام»(2)؛ «... يصيره من اولى الامر الّذين اوجب اللّه علينا طاعتهم»(3) امام راحل قدس‏سره خاطرنشان مى‏كند: «فللفقيه العادلِ جميعُ ما للرّسول و الائمة ممّا يرجعُ الى الحكومةِ و السياسة و لا يعقل الفرق.»(4) آنچه فقيه جامع‏الشرائط بايد بدان‏ها بپردازد همان‏هايى هستند كه براى رسول و امامان عليهم‏السلام مقرّر بوده است (ولايت مطلقه فقيه) و نمى‏توان پذيرفت كه فقيه، در برخى از مسائل اساسى مورد نياز جامعه مسؤوليتى نداشته باشد و آن مسائل مورد بى‏توجهى قرار گيرد و اجراى آن بدون متصدّى خاصى باشد. فقيه نامدار، محقّق كركى، يكى از صاحب‏نظران و فقهاى نامدار، در كتاب معروف جامع المقاصد ياداور مى‏شود: اتفق اصحابنا ـ رضوان‏اللّه تعالى عليهم ـ على انّ الفقيه العدل الامامى الجامع شرائط الفتوى المعبّرعنه بالمجتهد فى الأحكام الشرعية نائبٌ من قِبل الائمه ـ صلوات‏اللّه و سلامه عليهم ـ فى حال الغيبة فى جميع ما للنيابة فيه مدخل»؛ همه فقهاى شيعه بر اين عقيده‏اند كه فقيه جامع‏الشرايط در دوران غيبت امام معصوم عليه‏السلام ، عنوان نيابت از امام را دارد ، در همه امورى كه نيابت از آن صحيح است. وى همچنين ياداور مى‏شود: «من تأمّل فى كثيرٍ من احوال كبراء علمائنا السالفين... نظر متأملٍ منصفٍ لم يعترضه الشكُّ فى أنّهم كانوا يسلكون هذا المنهج.»؛(5) كسى كه به ديدگاه بسيارى از بزرگان دين ما بينديشد، درمى‏يابد كه آنان داراى همين نگرش بوده‏اند. وى همچنين مى‏نويسد: «انّ الفقيه الموصوف بالاوصاف المعينّة منصوبٌ من قبل ائمتّنا ـ عليهم السلام ـ نائب عنهم في جهة ما للنيابة فيه مدخلٌ»؛(6) فقيه، كه داراى صفات ويژه‏اى در اين رابطه است از سوى امامان معصوم بدين سمت منصوب است. همچنين نويسنده كتاب گران‏سنگ مفتاح الكرامه با توجه به آگاهى ويژه‏اى كه از ديدگاه‏هاى فقهاى شيعه دارد و كتاب ارزنده‏اش هنوز در اين‏باره منحصر به فرد است، مى‏نويسد: «فقيهان شيعه در مسأله ولايت فقيه اتفاق‏نظر دارند و احتمال دارد كه اين اتفاق نظر پس از استقرار دليل عقلى بر لزوم و ضرورت حضور آن در جامعه آن باشد.» وى تصريح مى‏كند كه فقيه، نايب امام‏زمان عليه‏السلام است و منصوب از ناحيه آن حضرت مى‏باشد.(7) در اين زمينه شيخ محمدحسن نجفى، قهرمان ميدان فقاهت، در كتاب جواهرالكلام مى‏نويسد: ولايت فقيه از امور مسلّم، قطعى،(8) ضرورى(9) و روشنى است كه نياز به دليل ندارد.(10) استوانه‏هاى مذهب به ولايت فقيه حكم كرده‏اند(11) و فقيهان در موارد متعددى آن را ذكر نموده‏اند.(12) وى همچنين مى‏نويسد: منكر ولايت فقيه طعم شيرين فقه را نچشيده و رمز سخنان امامان معصوم عليهم‏السلام را نفهميده است.(13) وى ادامه مى‏دهد: منصب فقيه، منصب امام عليه‏السلام است.(14) فقيه مصداق «اولى‏الامر» است و اطاعت از وى واجب(15) مى‏باشد. محقّق نراقى،(16) حاج‏آقا رضا همدانى(17) و آية‏اللّه بروجردى(18) نيز ولايت فقيه را از امور بديهى و مسلّم مى‏دانستند و هرگز به تجزّى آن نظر ندادند، بلكه آن را به گونه‏اى مطلق مى‏شمردند. آية‏اللّه بروجردى در مسأله ولايت فقيه نظريه‏اى وسيع داشت. وقتى تصميم گرفت در كنار مرقد شريف حضرت معصومه عليهاالسلام ، مسجد اعظم را بنا كند، در مورد زمين اين مسجد به مقبره‏هايى برخورد شد كه مى‏بايست خراب گردند تا ضميمه مسجد شوند. اين مقبره‏ها خريدنى نبودند، يا ورثه بعضى از مقابر مشخص نبودند. ايشان دستور دادند كه همه را خراب كنند. آية‏اللّه شيخ مرتضى حائرى، فرزند ارشد آية‏الله العظمى حاج شيخ عبدالكريم، به خدمت آقاى بروجردى رسيدند و در اين‏باره از ايشان پرسيدند: شما براى فقيه، چه سمتى قايل هستيد كه دستور به هم زدن ساختمان‏هاى قبور را مى‏دهيد؟ (منظور ساختمان‏هاى قبورى است كه امكان نداشت از صاحبانشان رضايت بگيرد.) آقاى بروجردى در پاسخ فرمودند: «ما فقيه را در قدرت و اختيار، تالى تلو (جانشين بسيار نزديك) امام معصوم عليه‏السلام مى‏دانيم.»(19) T}اركان ولايت فقيه{T ترديدى نيست كه ولايت فقيه يك اصل مورد توجه ميان صاحب‏نظران طراز اول در مسائل اسلامى است و همچنين روشن است كه طرح چنين مباحثى گوياى آرزوى صاحب نظران در باب عملى ساختن آن‏هاست و قابل ذكر آن‏كه، در قرون پيش بر اثر مهيّا نبودن زمينه عملى، مطلق و كامل اين اصل، صاحب‏نظران به تجلّى عملى ناقص آن نيز بسنده مى‏كردند.ولايت فقيه به نوبه خود، داراى چند اصل به عنوان اركان است. اين اصول عبارتند از: 1.اعتقادبه‏مسأله‏غيبت‏ونيابت انتظار ظهور موعود اسلام و امام غايب، يكى از اصول اساسى ولايت‏فقيه است؛ زيرا تصدّى امور جامعه و اجراى دستورهاى الهى پس از شهادت امام يازدهم (امام عسگرى عليه‏السلام ) بر عهده او (امام زمان«عج») است.(20) او بنا به مصالح الهى در پس پرده غيبت به سر مى‏برد. وى ذخيره خدا براى هدايت بشر است و روزى ظهور خواهد كرد.(21) امام خمينى قدس‏سره مى‏فرمايد: و چون غايب است، سياست‏گذارى جامعه در دوران غيبت كبرا با ولايت فقيه است؛(22) زيرا ولايتى كه رسول‏اللّه صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در اداره جامعه داشت، پس از او به عهده امام معصوم عليه‏السلام مى‏باشد و در غيبت امام معصوم عليه‏السلام بدون ترديد، براى ولى‏فقيه نيز ثابت است(23) تا او ظهور كند.»(24) 2. اجراى قوانين الهى و تعاليم اسلامى دومين ركن ولايت فقيه اجراى دستورات خدا و فرامين اسلام است. امام راحل قدس‏سره با تأكيد مى‏فرمود: انقلاب ما متّكى به خدا و معنويات است(25) و شما از قوانين مخالف با شرع مطهّر بدون هيچ ملاحظه‏اى جلوگيرى نماييد؛(26) زيرا هيچ رژيمى همچون جمهورى اسلامى پاى‏بند به اسلام، اخلاق و ارزش‏هاى انسانى نيست.(27) و البته اتكال و تكيه كردن به خدا منشأ همه گونه خيرات و موفقيت‏هاست(28) و سرمشق ما در همه حركات و سكنات، بزرگ‏مرد جهان بشريت، حضرت امير عليه‏السلام مى‏باشد.(29) و ما فقط يك مقصد داريم و آن تحقق اسلام است.(30) مقصد اصلى ما مكتب ماست.(31)عقيده حضرت امام قدس‏سره اين بود كه ما مكلّفيم اسلام را حفظ كنيم و اين تكليف است كه ايجاب مى‏كند تا خون‏ها ريخته شوند. با توجه به اركان مسأله ولايت فقيه، به روشنى مى‏توان بدين حقيقت دست يافت كه منشور سياسى حكومتى دوران غيبت كبرا بر اين اصل استوار است كه حاكميت جامعه از آنِ تخصص و تعهد اسلامى است كه اصل انتظار و اعتقاد به غيبت امام زمان (عج) و نيز اصل اجراى دستورات خدا توسط نايبان آن حضرت از پايه‏هاى اساسى آن است. 3. اسلام‏شناس راستين و انسان كامل در رأس تصدى امور سومين ركن ولايت‏فقيه آن است كه در رأس امور جامعه بايد فردى كه عادل و متعبد به آيين اسلام بوده و نيز اسلام‏شناس و فقيه برجسته احكام نورانى اسلام باشد قرار گيرد؛ زيرا چنين شخصى از جهت صفت و سيرت به امام زمان (عج) شباهت دارد. بديهى است كه نايب بايد شباهتى با منسوب داشته باشد. كسى كه بتواند مجسمه فقه اسلام در سيرت و كردار و عقايد و ايده‏هاى خود در جامعه بشر مى‏باشد. T}انديشه تأسيس حكومت اسلامى{T در بسيارى از موارد، حضور عينى ولايت فقيه در جوامع گذشته به چشم مى‏خورد، گرچه با عنوان امروزى (ولايت فقيه) اشتهار نداشته است. T}پس از غيبت صغرى{T در سال 255 ه. امام زمان عليه‏السلام تولد يافت و پس از 5 سال از ميلاد آن حضرت، با ارتحال امام يازدهم، آن حضرت به امامت رسيد و 69 سال پس از آن، دوران غيبت كبراى آن حضرت آغاز گرديد. پس در حدود سال‏هاى 329 غيبت كبرا شروع شد. چندى بعد ولىّ فقيه آن زمان شيخ مفيد درخشيد كه با طلوع او، ولايت فقيه تجلّى بيش‏ترى يافت. نظريه ولايت فقيه ريشه در احاديث امامان معصوم عليهم‏السلام دارد؛ زيرا در اين‏گونه احاديث، از فقها به عنوان نوّاب عام در زمان غيبت امام معصوم عليه‏السلام نام برده شده است. شيخ مفيد در مطالبى كه از اصول نظريه ولايت فقيه آورده، آشكارا حكومت بر جامعه را از سلاطين عرفى نفى نموده و آن را حق «فقهاى جامع‏الشرائط» مى‏داند: بايد فقهاى عادل، اهل حق، صاحب‏نظر، خردمند و با فضيلت ولايت آنچه را بر عهده سلطان عادل (امام معصوم) است، برعهده گيرند.(32) شاگردان شيخ، يعنى سيد رضى و برادرش سيد مرتضى علم‏الهدى، يكى پس از ديگرى، به مدت سى و سه سال امارت حاجيان و حرمين و نقابت اشراف و منصب قاضى القضاتى را در زمان القادر بالله و بهاءالدوله ديلمى بر عهده داشتند.(33) البته اين سه نفر در اين زمينه استثنا نبودند، بلكه قاضى عبدالعزيز حلبى، كه شاگرد سيد مرتضى بوده، نيز از طرف شيخ طوسى، مدت بيست سال در طرابلس به امر قضاوت اشتغال داشته است.(34) شيخ مفيد درباره اجراى حدود الهى مى‏نويسد: «خداوند متعال، اجراى حدود را به عهده معصومان عليهم‏السلام گذاشته است و آن بزرگواران در زمان غيبت، اين منصب را به فقيهان تفويض كرده‏اند. هرگاه سلطان عادل (امام معصوم) غايب باشد، فقيهان عادل ـ كه دانشمند، با فضيلت و دورانديش باشند ـ همانند امام عليه‏السلام ولايت دارند.»(35) شيخ طوسى در باب ولايت‏فقيه مى‏گويد: «تنها كسانى مى‏توانند ميان مردم قضاوت كنند كه امام معصوم عليه‏السلام به آنان اجازه داده باشد. معصومان نيز در زمان غيبت، اين منصب را به فقيهان شيعه تفويض كرده‏اند.»(36) در اين دوران، زمينه اجتماعى، چندان مساعد نبود كه فقها در عمل، مسأله «ولايت مطلقه فقيه» را مطرح سازند. بر اين اساس، به تحقق بخشى از آن قناعت مى‏نمودند. ابن ادريس حلى (قرن 6 ق) بهترين نظر را در مورد نيابت عام فقها ارائه كرد. او كه از دانشمندان بزرگ شيعه است و پس از شيخ طوسى، بناى جديدى را در باب مسائل فقهى پايه‏ريزى كرد، به دنبال فلسفه سياسى «ولايت» بوده و بر اين اعتقاد بود كه فلسفه ولايت، اجرا و برقرارى دستورات و اوامر الهى است؛ زيرا در غير اين صورت، دستورات بيهوده خواهند بود. وى مى‏گويد: «مقصود از احكام تعبّدى، اجراى آن‏هاست»؛ يعنى چنانچه احكام الهى اجرا نشوند لغو هستند. بنابراين، كسى بايد اجراى احكام را برعهده گيرد. البته از نظر ابن ادريس هر كسى صلاحيت اجراى دستورات را ندارد و بجز امام معصوم عليه‏السلام و يا شيعه‏اى كه در زمان غيبت و يا در صورت عدم توانايى معصوم، از سوى او منصوب شده، كس ديگرى حق تصدى اين مقام را ندارد. البته وقتى كسى از سوى امام معصوم به اين مقام منصوب مى‏شود كه داراى هفت شرط باشد: جامع شروط علم، عقل، رأى جزم از روى تحقيق و اجتهاد، بردبارى وسيع، بصيرت به مواضع صدور فتاواى متعدد و امكان قيام به آن‏ها و عدالت باشد. هرگاه اين شرايط در كسى جمع شود، تصدّى حكومت به او واگذار مى‏گردد.(37) T}دوران مغول{T دوران مغول از دوران‏هاى پرفراز و نشيب تاريخ ايران و اسلام است. در اين دوران با نزديك شدن افرادى همچون خواجه نصيرالدين طوسى و سيد بن طاووس و علّامه حلّى به حكم‏رانان مغول، آنان را به اسلام، بلكه به تشيّع كشاندند و از اين منظر، خدمت ارزنده‏اى به مردم، كشور، دين و فرهنگ اسلامى نمودند. خواجه نصيرالدين طوسى (672 ه. ق): محمدبن حسن طوسى، ملقّب به «خواجه نصيرالدين طوسى» از دانشمندان بزرگ فقه، فلسفه، رياضى، نجوم، حكمت و سياست در قرن هفتم هجرى بود. او به هنگام حمله هلاكوخان مغول به ايران، با يك آينده نگرى دقيق، وارد دستگاه هلاكوخان مغول شد و جان بسيارى از مسلمانان، به خصوص شيعيان ايرانى، را نجات داد و با تدبيرى خاص، از كشتارهاى دسته‏جمعى مردم به وسيله مغولان جلوگيرى كرد. آن فرزانه جاويد بر جدا نبودن ديانت از سياست و حكومت از امامت تأكيد مى‏ورزيد و در بخشى از سخنان خود، چنين نوشته است: «دين و حكومت، همراه يكديگرند و هيچ يك بدون ديگرى كامل نخواهد بود.»(38) در تجريد مى‏نويسد: «الامامه رئاسة دينيّةٌ مشتمله على ترغيب عموم النّاس في حفظ مصالحهم الدينية و الدّنيا و زجرهم عمّا يضرُّهم بحسبها.» از طايفه چنگيزخان مغول، 17 تن در ايران به حكومت رسيدند كه 9 تن آنان در كمال اقتدار حكومت كردند و به دليل نزديك شدن علما به آن‏ها، آنان را به اسلام و برخى را به تشيّع و وسيله پيشرفت اين مذهب قرار دادند.(39) خواجه نصيرالدين طوسى، كه در حبس والى خليفه عباسى، مستعصم، بود و پس از آن نيز در حبس فرقه اسماعيليه قرار گرفت، توسط هلاكوخان مغول آزاد شد و به دربار راه يافت. سيد بن طاووس، فقيه نامدار و عارف فرزانه‏اى است كه با تربيت شاگردان و نگارش كتب برجسته و دست‏يابى به مراتب فضل، زهد و عرفان، هنوز هم از چهره‏هاى بى‏بديل فقه و عرفان به شمار مى‏آيد. او در زمان خود، طبق مقتضيات زمانه، در مسائل سياسى نيز دخالت مى‏كرد.زهد و پارسايى و تقواى بى‏نظير او هرگز مانع آن نبود كه در صورت مصلحت جوامع اسلامى، از پذيرفتن تصدّى برخى مسائل سياسى شانه خالى كند.(40) در سال 1703 الجايتو، از خاندان چنگيزخان مغول، مشهور به «سلطان محمد خدابنده» به هدايت علّامه حلّى شيعه شد. او كتاب نهج الحق در اثبات حقانيت شيعه اماميه را براى وى نوشت.(41) او در آخر كتاب الفين (دو هزار دليل) مى‏نويسد: اين كتاب را در مسافرت به گرگان در همراهى سلطان محمد خدابنده به اتمام رسانده‏ام.(42) جعفر بن حسن حلى، استاد علّامه حلّى، محقّق اول (676 ق) مهم‏ترين اركان يك جامعه اسلامى ـ يعنى فتوا، جهاد، قضا و اقامه حدود ـ را حق فقيه مى‏دانست.(43) T}دوران صفويه{T دوران صفويه از دوران‏هاى نادر در تاريخ ايران است كه نزديك شدن عالمان نام‏دارى همچون محقّق كركى، علّامه مجلسى، شيخ بهايى و ديگران به حاكمان صفوى تأثير چشم‏گيرى بر آنان داشت و قدم‏هاى ارزنده‏اى در پيشرفت كشور از خود برجاى گذاردند. شيخ كركى «محقق ثانى» (868ـ940 ه. ق): شيخ نورالدين ابوالحسن على بن حسين بن عبدالعالى عاملى كركى، معروف به «محقّق كركى» به سال 868 ق در شهر نوح در منطقه جبل عامل متولد شد. نبوغ سرشار و هوشمندى از همان اوان كودكى در وى آشكار بود. وى با استفاده از درس استادان و عالمان بزرگ شيعى توانست به مراحل بالاى علمى و معنوى رسيده، به عنوان يكى از مجتهدان بزرگ جهان تشيّع در آن روزگار شهره شود. ايشان دعوت حكومت صفوى را پذيرفت و به اصفهان كوچ كرد و با دارا بودن منزلتى والا در حكومت آنان، موفق شد مقدار زيادى از احكام عالى فقه را از طريق قدرت حاكم اجرا كند.(44) محقّق از سال 916 ه. ق به دربار شاه اسماعيل صفوى راه پيدا كرد و نظر خود را بر اركان دربار حاكم ساخت و اين نفوذ تا اواخر عمر شاه اسماعيل ادامه يافت. پس از انتقال حكومت به شاه تهماسب، فرزند اسماعيل، باز هم احساس تكليف نمود كه به شاه نزديك شود. او شاه تهماسب را آن‏چنان مجذوب استدلال‏هاى خود درباره «ولايت فقيه» و ادلّه آن نمود كه باعث شد وى به نوشتن بيانيه‏اى حكومتى وادار گردد و در آن انتقال قدرت به محقّق را عملى سازد. تهماسب صفوى در بيانيه معروف خود مي نويسد: «چون حضرت صادق عليه‏السلام فرمودند: "توجه كنيد چه كسى از شما سخن ما را بيان مى‏كند و دقت و مواظبت در مسائل حلال و حرام ما مى‏دارد و نسبت به احكام ما شناخت دارد، پس به حكم و فرمان او راضى شويد كه به حقيقت من او را حاكم بر شما قرار دادم، بنابراين، اگر در موردى فرمان داد و شخص قبول نكرد، بداند كه نسبت به حكم خداوند مخالفت ورزيده و از فرمان ما، سربرتافته و كسى كه فرمان را زمين بگذارد، مخالفت امر حق كرده و اين خود در حدّ شرك است"، چنين آشكار مى‏شود كه سرپيچى از حكم مجتهدان، كه نگهبانان شريعت سيد پيامبران هستند، با شرك در يك درجه است. بر اين اساس، هركس از فرمان خاتم مجتهدان و وارث علوم پيامبراكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و نايب امامان معصوم عليهم‏السلام (على‏بن عبدالعالى كركى)، كه نامش على است و همچنان سربلند و عالى مقام باد، اطاعت نكند و تسليم محض اوامر او نباشد، در اين درگاه مورد لعن و نفرين بوده، جايى ندارد و با تدبير اساسى و تأديب‏هاى بجا مؤاخذه خواهد شد.»(45) شاه به محقّق مى‏گفت: «شما به حكومت و تدبير امور مملكت سزاوارتر از من مى‏باشيد؛ زيرا شما نايب امام زمان (عج) هستيد و من يكى از حكّام شما هستم و به امر و نهى شما عمل مى‏كنم.»(46) وى سپس رياست عاليه مملكتى را به محقّق ثانى (شيخ كركى) تقديم نمود و در نامه خود نوشت: «هركس، از دست‏اندركاران امور شرعيه در ممالك تحت اختيار و لشكر پيروز اين حكومت را عزل نمايد، بركنار خواهد بود و هر كه را مسؤول منطقه‏اى نمايد، مسؤول خواهد بود و مورد تأييد است و در عزل و نصب ايشان احتياج به سند ديگرى نخواهد بود. و هر كس را ايشان عزل نمايد، تا هنگامى كه از جانب آن عالى منقبت نصب نشود، بر كار نخواهيم گمارد.»(47) شيخ بهائى: او اعجوبه فقه، حكمت، رياضى و عرفان بود و سمتِ شيخ‏الاسلامى «شاه عباس» را پذيرفت تا مردم را طبق نگرش ائمه معصوم عليهم‏السلام تربيت كند و فقه جعفرى را اجرا نمايد.(48) بنابراين، بايد بدين حقيقت توجه داشت كه از دوران صفويه، بار ديگر شيعه در عرصه سياسى درخشيد. البته اين بار شيعه تصوّف قدرت را به دست گرفت، نه شيعه اماميه خالص، ولى علماى شيعه اماميه اين فرصت را غنيمت دانسته، قدم در عرصه ايثار نهادند، به دربار نزديك شدند و به تدريج، از اين راه، شيعه اماميه را مطرح ساخته، از نفوذ دروايش و صوفيان كاستند. شهيد مطهرى مى‏نويسد: «فقهاى جبل عامل نقش مهمى در خط مشى ايران صفويه داشته‏اند؛ چنان‏كه مى‏دانيم، صفويه درويش بودند. راهى كه ابتدا آن‏ها براساس سنّت خاص درويشى خود طى مى‏كردند، اگر با روش فقهى عميق فقهاى جبل عامل تعديل نمى‏شد، به چيزى منتهى مى‏شد نظير آنچه در علوى‏هاى تركيه و شام هست. اين جهت تأثير زيادى داشت تا: اولاً، روش عمومى دولت و ملت ايران از آن‏گونه انحرافات مصون بماند؛ ثانيا، عرفان و تصوّف شيعى نيز راه معتدل‏ترى طى كند. از اين‏رو، فقهاى جبل عامل از قبيل محقّق كركى... حق بزرگى بر گردن مردم اين مرز و بوم دارند.»(49) T}دوران قاجاريه{T دوران قاجاريه را مى‏توان يكى از دوران‏هايى دانست كه فراز و نشيب‏هاى تاريخ‏ساز آن، به ويژه حمله روس‏ها به ايران در زمان حكومت فتحعلى شاه و نيز نهضت‏هاى مشروطه‏خواهى، زمينه توجه به «ولايت فقيه» را تا حدود زيادى متجلى ساخته است. فتواى تاريخ‏ساز فقيه برجسته آن روز «علامه نراقى» در عقب راندن سپاه روس، نقش تعيين كننده‏اى داشته است. ديدگاه فقهى آن فقيه نامور در باب «ولايت مطلقه فقيه» ديدگاه مترقى اسلام در باب لزوم دين‏داران در امور سياسى را در چشم انداز جهانيان به نمايش نهاده است. وى در كتاب معروف خود «عوائد الايام» در باب تبيين مسأله «ولايت مطلقه فقيه» مى‏نويسد: «كل ما كان للنبىّ والأمام الذين هم سلاطين الأرض و حصون الاسلام فيه الولاية و كان لهم فللفقيه ايضا ذلك...» او در اين كتاب در اثبات ولايت فقيه به اجماع و نص و... تمسك مى‏كند.(50) نهضت تنباكو و نهضت مشروطه: ترديدى نيست كه دو نهضت تاريخ‏ساز، نهضت تنباكو و نهضت مشروطه، در تاريخ معاصر ايران، به رهبرى كسانى صورت پذيرفته است كه در پى حكومت دينى و رهبرى اسلامى جامعه بوده‏اند. شكى نيست كه حتى از ميان مشروطه‏خواهان، شيخ فضل‏اللّه نورى بيش از ديگران، خواهان «مشروطه مشروعه» بود و در همين رابطه، تمّاروار به دار اعدام دشمنان قسم خورده اسلام و دوستان ناآگاه تن در داد. او هم در نهضت تحريم تنباكو، كه نقطه عطفى در تاريخ سياسى اسلامى ايران مى‏باشد، در صدر حركت قرار داشت و در نهضت مشروطه نيز يكى از استوانه‏هاى حركت بود. در نهضت تحريم تنباكو، او نماينده تام‏الاختيار مرحوم ميرزاى شيرازى در ايران بود و فتواى آن حضرت از سامرا به دست او رسيد و از خانه او انتشار يافت، همچنان‏كه در لغو اين فتوا نيز توسط خود مرحوم ميرزا، تا شيخ فضل‏اللّه دست‏يابى به مقصود و كوتاه شدن دست استعمار را اعلام نكرده بود، ميرزاى شيرازى فتواى خود را پس نگرفت. رابطه ميان شيخ فضل‏اللّه نورى و ميرزاى شيرازى چنان مستحكم بود كه وى پاسخ اين سؤال را كه آيا اجازه مى‏فرماييد به عنوان ارجاع احتياطات به غير، به شيخ رجوع كنيم، فرموده بود: «ميان من و شيخ غيريتى نيست؛ ايشان خود من و نفس من است.» شيخ فضل‏اللّه در نهضت تنباكو، شركت فعّالى داشت و علاوه بر اين كه به عنوان رابطه و واسطه بين تهران و سامرّا ـ مركز تشيع آن دوره ـ عمل مى‏كرد، ميرزاى شيرازى را در جريان اخبار و اوضاع ايران قرار مى‏داد. آية‏اللّه طباطبائى و آية‏اللّه بهبهانى، كه به نفوذ و محبوبيت شيخ فضل‏اللّه در جامعه آگاهى داشتند، بدون همراهى شيخ فضل‏اللّه پيشرفتى در مبارزه حاصل نمى‏كردند. هر دو به خانه شيخ فضل‏الله رفتند و با او گفت‏وگو كردند و از ايشان خواستند تا با نهضت عدالت‏طلبى و آزادى‏خواهى همكارى و همگامى نمايد. شيخ فضل‏اللّه در پاسخ به درخواست آن‏ها گفت: «من راضى به بى‏احترامى به روحانيت و توهين به شريعت نيستم و شما را تنها نمى‏گذارم، هر زمانى كه اقدامى انجام داديد من هم با شما حاضرم، ولى بايد مقصود اسلام و شرع باشد و طورى رفتار نشود كه اسباب توهين به شرع و علما فراهم شود.» در جلسه‏اى ديگر، سيدمحمد طباطبائى به شيخ فضل‏الله نورى گفت: «مرام ما مشروطه است و مجلس شوراى ملى.» بعد در توصيف حكومت مشروطه گفت: «مشروطه چيزى است كه براى شاه و وزيران حد و حدودى تعيين مى‏كند كه نتوانند هر طور خواستند با ملّت رفتار نمايند.» شيخ فضل‏الله نورى با احساس مسؤوليت نسبت به دين و كشور اسلامى و با اشاره و رهنمود استاد خويش، ميرزاى شيرازى، در سال 1303 ه. ق به تهران آمد. شيخ در تهران، به اقامه جماعت و تأليف و تدريس علوم دينى پرداخت. او علاوه بر علوم اسلامى، از علوم و دانش‏هاى ديگر هم اطلاع داشت و به مسائل جامعه و مقتضيات زمان آگاه بود، از اين‏رو، در آشفته بازار رواج فرهنگ‏هاى استعمارى، فريب توطئه‏ها و نيرنگ‏هاى روشن‏فكران غربى و شرقى را نمى‏خورد. ناظم‏الاسلام كرمانى مى‏نويسد: «نگارنده روزى كه مشاراليه (شيخ فضل‏الله) در خانه آقاى طباطبائى بود، در مجلس در ضمن مذاكره گفت: ملّاى سيصد سال قبل به كار امروز نمى‏خورد. شيخ در جواب گفت: خيلى دور رفتى، بلكه ملّاى سى سال قبل به درد امروز نمى‏خورد، ملّاى امروز بايد عالم به مقتضيات وقت باشد، بايد مناسبات دول را نيز بداند.» شيخ فضل‏اللّه نورى هنگامى كه احساس كرد هنوز آزادى مطبوعات به تصويب نرسيده است، روزنامه‏ها به انبيا عليهم‏السلام و ائمّه اطهار عليهم‏السلام و مقدّسات مذهبى توهين مى‏كنند و آن‏ها را به تمسخر مى‏گيرند و امور در دست روشن‏فكران ضددين و فراماسونرهاى وابسته قرار گرفته و هيچ تضمينى براى اصل «نظارت فقهاء» و «تطبيق قوانين كشور با شريعت اسلام» وجود ندارد و اگر اكنون فكرى اساسى براى كشور نشود، فردا بسيار دير خواهد بود، خود در پاسخ موافقت با مشروطه و سپس مخالفت با آن گفت: «من، والله با مشروطه مخالفت ندارم، با اشخاص بى‏دين و فرقه ضالّه و مضلّه مخالفم. آنان مى‏خواهند به مذهب اسلام لطمه وارد بياورند.» روزنامه‏ها را ـ لابد ـ خوانده‏ايد كه به انبيا و اوليا توهين مى‏كنند و حرف‏هاى كفرآميز مى‏نويسند. من عين همين حرف‏ها را در كميسيون‏هاى مجلس از بعضى نمايندگان شنيدم و از اين مى‏ترسم كه بعدها قوانين مخالف شريعت اسلام وضع كنند، خواستم از اين كار جلوگيرى كنم. آن لايحه را نوشتم و تمامى دشمنى‏ها و فحّاشى‏ها از همان لايحه سرچشمه گرفته است.» او معتقد بود: قانون اساسى ايران بايد مطابق با قانون اسلام باشد؛ چون بيش‏تر مردم مسلمان و پيرو اين دين هستند و به همين دليل، پيشنهاد كرد كه به جاى «مشروطه»، عنوان «مشروطه مشروعه» قرار داده شود تا مشروعيت حكومت مانع از تصويب قوانين ضداسلامى شود.(51) گرچه تحريم تنباكو توسط فقيه بى‏بديل جهان اسلام، آية‏اللّه العظمى شيرازى به نوبه خود، حكايت از حضور ولايت فقيه در عينيت زندگانى سياسى آن روزگار مى‏كند، تحرير كتاب تنبيه الامه توسط يكى ديگر از فرزانگان فقه و فقاهت جهان تشيّع، نظريه «ولايت فقيه» را به گونه‏اى همه فهم در معرض قرار داد و در دوران معاصر، حضور آية‏اللّه شيخ فضل الله نورى و شهيد مدرس شاهد صدقى بر اين مدعاست. امام خمينى قدس‏سره درباره مشروطه و شيخ فضل‏الله نورى فرمود: «مشروطيت در آغاز، يك نهضت ضد استبدادى براى مقابله با حكومت خودكامه قاجار بود. اما آن‏هايى كه خود در صف مستبدّين بودند، با تظاهر به مشروطه‏خواهى، در نهضت رخنه كردند و مانع از تصويب قانون اساسى موافق با قوانين اسلام شدند.» حضرت امام قدس‏سره در اين مورد فرمود: «در مشروطه، در عين حالى كه ابتدايش نبود اين مسائل، لكن آن‏هايى كه مى‏ديدند كه مشروطه ضررى مى‏بينند، منافعشان از بين مى‏رود، نمى‏گذارند قانون اساسى كه موافق اسلام بايد باشد. و اگر مخالف شد، قانونيت ندارد، نمى‏گذارد كه اين‏ها هر كارى مى‏خواهند بكنند، يك دسته از همان مستبدّين مشروطه‏خواه شدند و افتادند توى مردم. همان مستبدّين بعدها آمدند و مشروطه را قبضه كردند و رساندند به آن‏جايى كه ديديد و ديديم.»(52) T}راز نزديك شدن برخى علما به دربارهاى گذشته{T به طور كلى، راز اين مسأله را در چند مسأله مى‏توان جويا شد: 1. دعوت حاكمان و درباريان به صراط و صلاح و سداد و پيش‏گيرى از طغيان‏ها و انحرافات آنان؛ علّامه مجلسى در بحارالانوار اين حديث را نقل مى‏كند: «دخل الباقر عليه‏السلام على عمر بن عبدالعزيز فوعظه و كان فيما وعظه: يا عمر! افتح الابواب و سهّل الحجاب و انصر المظلوم و ردّ المظالم.»(53) امام باقر عليه‏السلام به ديدار عمر بن عبدالعزيز شتافت و او را نصيحت كرد و از جمله فرمود: اى عمر، در خانه‏ات را براى حل مشكلات مردم بازگذار، دست‏رسى مردم را به خودت آسان كن، به يارى مظلوم و ستم‏ديده بشتاب و حق مظلومان را به آنان بازگردان. پيام اين حديث آن است كه در صورت لزوم، زمام‏داران را بايد هشدار داد و نصيحت كرد. حضور علما در دربارها نيز غالبا تأثيرى اين چنين داشته است. 2. تبليغ، ترويج و بسط و گسترش احكام اسلامى از طريق به كارگيرى توان دربار و استفاده از موقعيت و امكانات آنان براى پيشبرد حق و ترويج احكام خدا؛ فقهاى اسلامى همواره درصددتشكيل حكومت اسلامى و اجراى احكام و تعاليم اسلام در جامعه و تحقّق آرمان‏هاى اسلام به گونه‏اى اتمّ و اكمل بوده‏اند. البته گاهى كه زمينه‏ها و شرايط دست‏يابى بدين مهم به طور كامل آماده نبوده آنان به مرتبه‏اى كم‏تر قناعت مى‏ورزيدند و در پى تحقق زمينه لازم، براى تجلّى مرتبه موردنظر خود روزشمارى مى‏كردند. همان‏گونه كه گفته شد در دوران صفويه، با قدم نهادن علماى بزرگ به دربار، قدم‏هاى برجسته‏اى به سوى دين و ترويج حقايق اسلامى برداشته شد، گرچه برخى از جامعه‏شناسان يك‏سونگر و يا كج‏انديش، ملاك علماى دربارى را درباره هركسى به كار مى‏برند ولى بايد واقعيت را ديد و زمانه را شناخت و طبق صلاح ديدها عمل كرد. كتاب وزين و پرارج حدود، ديات و قصاص، كه در روزگار علّامه مجلسى توسط خود او نگارش يافته بود، از حضور ولايت فقيه در سيماى علامه مجلسى در جهت پياده شدن احكام الهى در جامعه آن روز گواهى مى‏دهد. علّامه مجلسى منصب شيخ‏الاسلامى را پذيرفت و از اين راه خدمات شايانى به اسلام و جوامع اسلامى كرد. او از نفوذ فرقه صوفيه كاست و به ترويج تشيّع پرداخت و دربار را بدان سو كشاند. آرى، دشمنان اسلام، هرگز به حضور ولايت فقيه در صحنه سياسى جامعه رضايت نمى‏دهند؛ زيرا در آن صورت، گور خويش را با دست خويش كنده‏اند. بنابراين، با ترفندهاى گوناگون، به مبارزه با آن مى‏پردازند و گاهى توسط خودى‏هاى ناآشناى به مبانى سياسى اسلام و يا فريب‏خورده به پيش مى‏تازند. انقلاب كبير اسلامى ايران، به رهبرى مردى از تبار فقاهت تشيع به تداوم حضور عينى ولايت فقيه، عينيت ملموس‏ترى بخشيد و مى‏توان گفت: در هيچ روزگارى، ولايت‏فقيه، اين‏گونه در جامعه حضور عملى نداشته است و همچنين امام خمينى قدس‏سره نسبت به حدود حضور ولايت فقيه ديدگاهى دارند كه برخى از فقها بدين حد نظر نداده‏اند. ترديدى نيست كه حضرت امام قدس‏سره در روزگار معاصر شاخص و احياگر انديشه اعتقاد به حكومت اسلامى و رهبرى دينى مى‏باشد؛ چنان‏كه در بيانى در اين‏باره چنين مى‏فرمايد: «... بايد عرض كنم كه حكومت، كه شعبه‏اى از ولايت‏مطلقه رسول‏اللّه صلى‏الله‏عليه‏و‏آله است، يكى از احكام اوليه اسلام و مقدّم بر تمام احكام فرعيه، حتى نماز، روزه و حج است. حاكم مى‏تواند مسجد يا منزلى را كه در مسير خيابان است، خراب كند و پول و منزلش را به صاحبش رد كند. حاكم مى‏تواند مساجد را در موقع لزوم تعطيل كند. حكومت مى‏تواند قراردادهاى شرعى را، كه خود با مردم بسته است، در موقعى كه آن قرارداد مخالف مصالح كشور و اسلام باشد، يك جانبه لغو كند و مى‏تواند هر امرى را، چه عبادى و يا غيرعبادى، كه جريان آن مخالف جريان مصالح اسلام است، از آن مادامى كه چنين است، جلوگيرى كند. حكومت مى‏تواند از حج، كه از فرايض مهم الهى است، در مواقعى كه مخالف صلاح كشور اسلامى است، موقتا جلوگيرى كند.»(54) T}نتيجه{T 1. همواره در ميان صاحب‏نظران هر دوره‏اى مسأله ولايت‏فقيه مطرح بوده است. 2. حضور ولايت‏فقيه در كتب فقهى ما گوياى روزشمارى صاحب اين نظريه‏ها در باب عينيت بخشيدن عملى به اين اصل است. 3. هر يك از صاحب‏نظران بر اثر مهيّا نبودن زمينه كامل به عملى شدن ناقص ولايت‏فقيه نيز بسنده مى‏كردند. 4. راز نزديك شدن علماى طراز اول ما به دربار برخى از سلاطين را مى‏توان در راستاى اميد به تجلّى عملى ولايت فقيه ارزيابى كرد. 5. ولايت فقيه پديده جديدى نيست و فقط در زمان ما در عرصه عملى، عينيت بيش‏تر و تجلى قابل قبولى به دست آورده است. ------------------ پى‏نوشت‏ها: V}1و2ـ محمدحسن نجفى، جواهرالكلام، ج 22، ص 195 3ـ همان، ج 15، ص 421 4ـ ر. ك: امام خمينى، البيع، چاپ نجف، ج 2، ص 467 5ـ ر. ك: محقق كركى، رسائل، ج 1، ص 269 و 270، «رساله قاطعة فى تحقيق حلّ الخراج.» 6ـ ر.ك: محقق كركى، رسائل، ج 1، ص 142ـ 143 7ـ «بل نقول هو الفقيه نايب و منصوب عن صاحب‏الامر و يدل عليه الفعل و الاجماع. اما العقل، فانّه لو لم يأذن، يلزم الخرج و الصيق و اختلال النظام، اما الاجماع، فبعد تحقته ـ كما اعترف به ـ يصحّ لنا أن تدعى أنه انعقد على انه (الفقيه) نايب عنه ـ عجل‏الله فرجه ـ و اتفاق اصحابنا حجة.» حسين عاملى، مفتاح لكرامه، قم، مؤسسه آل‏البيت، ج 1، ص 21 8ـ «ولا يخفى وضوح ذلك لكن من سرد نصوص الباب المجموعة فى الوسائل و غيرها بل كاد يكون من القطعيات.» (جوهرالكلام، ج 40، ص 19) 9ـ «... بل لعل من المسلّمات و ضروريات عندهم.» (همان، ج 16، ص 178) 10ـ «فبالجملة المسألة من الواضحات التى لا تحتاج الى أدلة.» (همان، ج 21، ص 395) 11ـ «بعد حكم اساطين المذهب، لاصل المقطوع...» (همان، ج 21، ص 397 و 398) 12ـ «فانهم لا يزالون يذكرون ولايته فى مقامات عديدة» (همان، ج 15، ص 442) 13ـ «فمن الغريب وسوسة بعض اساس فى ذلك بل كأنه من ذاق من طعم الفقه شيئا و لا فهم من لحن قولهم و رموزهم أمرا.» (همان، ج 21، ص 395ـ397) 14ـ «الفقيه الذى يده كبد اممح و قد اتكلوا فى بيان ذلك على ما ذكروه فى غير المقام من ان منصبه منصب الامام.» (همان، ج 22، ص 195) 15ـ خصوصا رواية النصب التى وردت عن صاحب الامر ـ روحى له الفدا ـ بصيرة من اولى الامر الذين أوجب علينا طاعتهم.» (همان، ج 15، ص 421) 16ـ «الدليل الاول بعد ظاهر الاجماع حيث نص به كثير من الاصحاب بحيث يظهر منهم كونه من المسلمات.» ر.ك: ملا احمد نراقى، عوائدالايام، ص 188 17ـ «فكيف كان لا يسنعى الاشكال فى نيابة الفقيه الجامع الشرايط الفتوى حيث يظهر منه كونها لدينهم من الامور المسلمة فى كل باب...» ر. ك: حاج آقا رضا همدانى، مصباح الفقيه، ص 161 18ـ مجله حوزه، ش 43ـ44 «ويژه‏نامه آية‏اللّه بروجردى» 19ـ اقتباس از حضرت آية‏اللّه حسين نورى، دوستان راستان، ج 33، ص 101 20ـ ر. ك: امام خمينى، صحيفه نور، تهران، شركت سهامى انتشار، 1361، ج 4، ص 166 21ـ ر. ك: همان، ج 10، ص 166، و ج 12، ص 207 22ـ ر. ك: همان، ج 10، ص 166 و ج 12، ص 207 23ـ همان، ج 20، ص 170 و 173 / امام خمينى، وصيت‏نامه سياسى ـ الهى، بند «ز» 24ـ ر. ك: حكومت اسلامى (ولايت فقيه)، ص 31، نگارنده، پرتوى از مبانى تربيتى عرفانى امام خمينى، مبحث «ولايت‏فقيه» 25ـ صحيفه نور، ج 15، ص 190 26ـ وصيت‏نامه امام خمينى، بند «ز» 27ـ صحيفه نور، ج 14، ص 66 28ـ همان، ج 17، ص 65 29ـ همان، ج 5، ص 224 و ج 20، ص 28 30ـ همان، ج 16، ص 93 31ـ همان، ج 16، ص 94 32ـ محمدبن محمد بن النعمان (شيخ مفيد) المقنعه، قم، مؤسسه النشر الاسلامى، ج 10، ص 675 33ـ حسن بن يوسف حلى، رجال العلامة الحلى، قم، مكتبة الرضى، 1381، ص 94 / محمدعلى مدرس، ريحانة الادب، تبريز، شفق، 1349، ص 184، ج 4 34ـ عبدالعزيز بن البرّاج الطرابلسى، المهذّب، قم، مؤسسه النشر الاسلامى، 1406، ج 1، ص 342 35ـ مقنعه، ص 675ـ676 36ـ شيخ طوسى، النهاية فى مجرد الفقه و الفتاوى، ص 301ـ302 37ـ محمدبن ادريس حلى، السرائر، قم، مؤسسه النشر الاسلامى، 14، ص 537ـ539، ج 3 38ـ خواجه نصيرالدين طوسى، تلخيص المحصّل، صص 436ـ475 39ـ ر.ك: مير خواوند، تاريخ حبيب السير، نشركتابفروشى حياء، ج3، ص 106 و ص 93 40ـ ر.ك: محمدباقر موسوى خوانسارى، روضات الجنات، ج 4، ص 363 41ـ تاريخ حبيب السير، ج 3، ص 197 42ـ كتابى است در امامت كه حاوى هزار دليل براى اثبات امامت و هزار دليل براى رد ديدگاه مخالفان امامت. 43ـ جعفربن حسن حلّى (محقق اول). شرائع الاسلام، تهران، منشورات الاعلمى، 1389 / حسن بن يوسف حلى، محتلف الشيعه، قم، مؤسسه النشر الاسلامى، 1413 44ـ محقق ثانى، مقدمه جامع المقاصد، ج 1 45ـ روضات الجنات، ج 4، قم، بى‏تا، ص 362ـ363 46ـ على دوانى، مفاخر اسلام، تهران اميركبير، 1364، ج 4، ص 441 47ـ عبدالله افندى الاصفهانى، رياض العلما و حياض الفضلا، قم، مكتبة آية‏اللّه المرعشى العامه، 1401 ه. ق، ص 456 48ـ هنگامى كه شيخ بهايى به ديدار مقدس اردبيلى در نجف شتافت، يكى از فروعات فقهى مطرح شد و دو نفرى به مباحثه پرداختند. درباريان شاه عباس، كه در آن جلسه حضور داشتند، احساس كردند كه شيخ بهايى به ابعاد و زواياى بحث احاطه بيش‏ترى داشته و گويا جامع‏تر و جالب‏تر نظر مى‏دهد و مقدّس اردبيلى در هر مورد، كوتاه مى‏آمد. در فرصتى ديگر، شيخ بهايى مقدس اردبيلى را در حرم اميرالمؤمنين عليه‏السلام ديدار كرد و بحث جلسه قبل تداوم يافت، شيخ با كمال تعجب اظهار داشت: شما (مقدس اردبيلى) در جلسه پيش كوتاه مى‏آمديد و به نظر مى‏رسيد كه چندان احاطه به مسائل نداريد. مقدس اردبيلى پاسخ داد: در جلسه گذشته، درباريان شاه عباس در كنار تو نشسته بودند تو بايد در نظر آنان فوق‏العاده معرفى شوى. لذا حريم شما را حفظ كرده، به گونه‏اى صحبت مى‏كردم تا دريابند كه شما از برجستگى خاصى برخوردار مى‏باشى تا از شما فرمان ببرند ولى الان جلسه خلوت است و ما داريم يك مسأله فقهى را با هم مباحثه مى‏كنيم. 49ـ سازمان تبليغات اسلامى، ابرار، محقق ثانى، ص 61 50ـ علامه احمد نراقى از فقهاى دوران قاجار كه در زمان فتحعلى شاه فتواى عليه سپاه روس را صادر كرده و موجب شكست و عقب‏نشينى آنان گشت ولى بعدا به خاطر كوتاهى فرماندهان شاه، لشكر ايران عقب‏نشينى كرد. او در كتاب معروف خود «عوائدالأيام» صفحات 536 و 537 در باب ولايت مطلقه فقيه مى‏نويسد: «المقام الثانى: فى بيان وظيفة العلماء الأبرار و الفقهاء الأخيار في اُمور الناس، و ما لهم فيه الولاية على سبيل الكلية، فنقول و باللّه التوفيق: إنّ كلية ما للفقية العادل تولّيه و له الولاية فيه أمران: أحدهما: كلّ ما كان للنبي و الإمام ـ الذين هم سلاطين الأنام و حصون الإسلام ـ فيه الولاية و كان لهم، فللفقيه أيضا ذلك، الاّ ما أخرجه الدليل من إجماع أو نصّ أو غيرهما. و ثانيهما: أنّ كل فعل متعلّق بامور العباد فى دينهم أو دنياهم و لابدّ من الإتيان به ولا مفرّ منه، اما عقلاً أو عادة من جهة توقف امور المعاد أو المعاش لواحد أو جماعة عليه، و إناطة انتظام امور الدين أو الدنيا به. أو شرعا من جهة ورود أمر به أو اجماع، أو نفي ضرر أو إضرار، أو عسر أو حرج، أو فساد على مسلم، أو دليل آخر. أو ورود الإذن فيه من الشارع و لم يجعل وظيفته لمعيّن واحد أو جماعة ولا لغير معيّن ـ أي واحد لا بعينه ـ بل علم لابدّيّة الإتيان به أو الإذن فيه، و لم يعلم المأمور به و لا المأذون فيه، فهو وظيفة الفقيه، و له التصرف فيه، و الإتيان به. أما الأول: فالدليل عليه بعد ظاهر الإجماع ـ حيث نصّ به كثير من الأصحاب، بحيث يظهر منهم كونه من المسلّمات ـ ما صرّحت به الأخبار المتقدمة من كونه وارث‏الأنبيا، و أمين الرسل، و خليفة الرسول، و حصن الإسلام، و مثل الأنبياء و بمنزلتهم، و الحاكم و القاضي و الحجة من قبلهم، و أنه المرجع فى جميع الحوادث، و أنّ على يده مجاري الامور و الأحكام، و أنه الكافل لأيتامهم الذين يراد بهم الرعية. فإنّ من البديهيات التي يفهمها كل عاميّ و عالم و يحكم بها: أنه إذا قال نبيّ لأحد عند مسافرته أو وفاته: فلان وارثي، و مثلي و بمنزلتي، و خليفتي، و أميني، و حجتي، و الحاكم من قبلي عليكم، و المرجع لكم في جميع حوادثكم، و بيده مجاري اموركم و أحكامكم، و هو الكافل لرعيتي، أنّ له كل ما كان لذلك النبي فى امور الرعية و ما يتعلق بامتّه، بحيث لا يشك فيه أحد، و يتبادر منه ذلك. كيف لا؟ مع أنّ أكثر النصوص الواردة في حق الأوصياء المعصومين، المستدل بها في مقامات إثبات الولاية و الإمامة المتضمنين لولاية جميع ما للنبي فيه الولاية، ليس متضمنا لأكثر من ذلك، سيما بعد انضمام ما ورد في حقهم: أنهم خير خلق‏الله بعد الأئمة، و أفضل الناس بعد النبيين، و فضلهم على الناس كفضل الله على كل شيء، و كفضل الرسول على أدنى الرعيه. و إن أردت توضيح ذلك: فانظر إلى أنه لو كان حاكم أو سلطان في ناحية و أراد المسافرة إلى ناحية اخرى، و قال في حق شخص بعض ما ذكر فضلاً عن جميعه، فقال: فلان خليفتي، و بمنزلتي، و مثلي، و أميني، و الكافل لرعيتي، و الحاكم من جانبي و حجتي عليكم، و المرجع في جميع الحوادث لكم، و على يده مجاري اموركم و أحكامكم.» ر. ك: نراقى، عوائدالايام، ص 537 و 536، چاپ جديد، متوفاى 1245، انتشارات دفتر تبليغات حوزه علميه قم. 51ـ «در دادگاه: شيخ فضل‏الله نورى از رئيس نظميه پيرم خان ارمنى سؤال كرد: پيرم تويى؟ پيرم گفت: بله و بلافاصله گفت: شيخ فضل الله تويى؟ آقا جواب داد: بله منم! پيرم گفت: تو بودى مشروطه را حرام كردى؟ آقا جواب داد: بله من بودم و تا ابد الدهر هم حرام خواهد بود. مؤسسان اين مشروطه همه بى دين هستند و مردم را فريب داده‏اند. در پاى دار:... آقا را روى چهارپايه قرار دادند. او از روى چهارپايه آخرين سخنان خود را بيان كرد. سخنان او تأكيد بر مواضع اصولى و مكتبى گذشته‏اش بود. وى خطاب به جميعت تماشاچى فرمود: خدايا تو خودت شاهد باش كه من براى اين مردم به قرآن تو قسم ياد كردم، گفتند: قوطى سيگارش بود، خدايا تو خودت شاهد باش كه در اين دم آخر باز هم به اين مردم مى‏گويم كه مؤسسان اين اساس بى‏دين هستند و مردم را فريب داده‏اند. اين اساس مخالف اسلام است. محاكمه من و شما بماند پيش پيامبر اسلام! او با وجود ضعف پيرى و بيمارى آخرين خطابه خويش را با شجاعت و شهامت كم‏نظيرى بيان كرد، تنها با عشق و ايمان به هدفى متعالى مى‏توان اين‏گونه در برابر دشمنان ايستاد. قبل از اين‏كه ريسمان دار را بر گردن وى بيندازند، يكى از مشروطه‏خواهان براى او پيغام فرستاد كه شما مشروطه را امضا كنيد و خود را از كشتن رها سازيد. شيخ فضل الله گفت: من ديشب پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله را در خواب ديدم و به من فرمود كه فردا شب ميهمان من هستى و من چنين امضايى نخواهم كرد. يوسف خان ارمنى، يكى از نيروهاى پيرم خان (طبق نوشته بعضى از مورّخان اين عمل توسط خود پيرم خان انجام گرفت)، عمامه را از سر شيخ فضل الله برداشت و به ميان جمعيت پرتاپ كرد. در اين لحظه، شيخ فضل‏الله خطاب به روحانيون ناآگاه طرفدار مشروطه گفت: از سر من اين عمامه را برداشتند، از سر همه برخواهند داشت.» ر. ك: سازمان تبليغات اسلامى، ابرار؛ زندگينامه شيخ فضل‏الله) 52ـ صحيفه نور، ج 18، ص 136 53ـ محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، چاپ جديد، ج 72، ص 344 54ـ صحيفه نور، ج 2، ص 170ـ171{V T}تجلّى عملى ولايت‏فقيه در ادوار پيشين {T (نويسنده: سيدمحمد شفيعى, مجله معرفت، ش 55 - به نقل از سايت حوزه

پاسخ : تفكر و انديشيدن هميشه مقدمه درست انجام دادن و انجام گرفتن بوده كه در كارهاى اساسى و زير بنايى خود اصلىمحسوب مى‏شده است. ارزش تدبر و تفكر تا آن جاست كه رسول خدا(ص) فرمود: H}فكره ساعه خير من عباده سنهM}{H؛ انديشيدن يك ساعت برتر است از عبادت يك سال{M. تفكر در چيزهايى كه قرآن به آن دعوت نموده مانند: الف) تفكر و انديشه انسان در خويش كه چگونه خلق شده است و خلقت او از چه دقايق و ظرافتى و از چه قوت وضعفى بر خوردار است. قرآن مى فرمايد: A}افلم يتفكروا فى انفسهم{A؛ آيا آنان در وجود خويش انديشه نمى‏كنند؟ ب) تفكر در كرات فضا و آسمان‏ها و خلقت گردش فاصله آنها و... كه مسلم انديشيدن در اين امور دانش و فرهنگ انسان را بالابرده و رشد مى دهد و اين امر را خداوند از صفات انسان‏هاى مؤمن مى شمارد. A}الذين يذكرون الله قياماو قعودا و على جنوبهم و يتفكرون فى خلق السماوات والارض ربنا ما خلقت هذا باطلا...M}{A؛ مؤمنينى كه در حال ايستاده و نشسته خدا را ياد مى كنند و حتى در زمانى كه به پهلو دراز كشيده اند تفكر در آفرينش آسمان‏ها و زمين مى‏نمايند و بعد اذعان مى دارند و مى گويندبارالها! تو اينها را هرگز بيهوده نيافريده‏اى... {Mج) انديشيدن در مورد گذشتگان (جوامع و افراد موفق و يا شكست خورده) خود درسى فراموش نشدنى و سازنده است. پرورگار به رسولش حكايت آنان را بيان مى‏كند و سپس اميد ايجاد تفكر در شنوندگان ايجاد مى‏نمايد:H}فاقصص القصص لعلهم يتفكرونM}{H؛ حكايت كن داستان و قضاياى گذشتگان را شايد به تفكر و انديشه بنشينند{M نگاه كنيد عاقبت دروغ‏گويان چگونه است؟ و در جاى ديگر مى‏گويد: H}فانظروا كيف كان عاقبه المكذبين{H و موارد بسيارديگرى در قرآن آمده است كه بايد تفاسير را در اين زمينه مطالعه كرد. و در بعضى از روايات آمده است: H}اذا قدمتالفكر فى جميع افعالك حسنت عواقبكM}{H؛ هر كارى را كه قبل از انجام آن تفكر كنى نتايج زيبايى در پى خواهد داشت{M بايدگفت كه در مواردى تفكر و انديشه نهى شده است. زيرا ممكن است مشكلات و فسادهايى را در پى داشته باشد. از آن جمله است تفكر در مورد شهوت: H}من كثر فكره فى اللذات غلبت عليهM}{H؛ كسى كه زياد در شهوات و لذات بينديشدمغلوب هواها و هوس‏ها خواهد شد{M و در جاى ديگر آمده است: «كسى كه در معصيت و گناه تفكر كند به خودش واگذاشته مى‏شود و تأييدات الهى از اوگرفته خواهد شد». و هم چنين نهى در تفكر ذات حضرت حق جل و على شده است. زيرا انسان مادى نمى تواند درذات نا متناهى و نا محدود خالقش فكر كند و فكر در آن راه ندارد و به اشتباه و سيه بختى خواهد افتاد. T} و اما زمان تفكر:{T تفكر زمان خاصى ندارد ولى بهترين وقت آن نيمه شب و يا بين‏الطلوعين پس از عبادت و نماز شب است كه در روايات آمده است آن ساعت‏هاى بهشتى است. يكي از راه هاي توسعه فكر, اين است كه مواد تفكر خود را افزايش دهيد يعني مطالب بيشتري را بياموزيد و در ذهن خود ذخيره كنيد. هر چه معلومات بيشتري داشته باشيد قدرت تفكر شما بيشتر خواهد شد. و نيز شكل هاي مختلف تفكر را نيز بياموزيد تا دانسته هاي خود را به روش هاي متنوع تري بتوانيد چينش و نظم دهيد. جايگاه تقوي در تفكر صحيح : بايد دانست كه صرف آگاهي منطقي از روش تفكر, براي بهره مندي از تفكر صحيح كافي نيست . فاسق و كافر نيز مانند مؤمن مي توانند از قواعد منطقي تفكر آگاه باشند ولي از تفكر صحيح بهره مند نيستند. مشكل آنان در كجا است ؟ انسان علاوه بر فطرت حق جو و عقل يك سلسله غرايز جسماني نيز دارد مانند شهوت جنسي و شهوت مال و قدرت . و نيز داراي عواطفي مانند عشق و كينه و نفرت و دلباختگي و خشم و رفقت و دلسوزي و... است . هرگاه اين غرايز و عواطف در حالت معتدل باشند عقل كه همواره قادر به تفكر صحيح است و نيز فطرت كه خوب و بد را مي شناسد, (شمس / 7) مي توانند انسان را نجات دهند و انسان نداي فطرت و حكم عقل را مي شنود. اما هرگاه اين غرايز و عواطف از حالت اعتدال خارج شوند و به افراط و تفريط كشيده شوند. مثلا" شهوت جنسي طغيان كند يا طوفان خشم و كينه وجود انسان را فرا گيرد ديگر حكم عقل و نداي فطرت شنيده نمي شود. مانند وقتي كه سخنران سخنان خود را فرياد مي زند اما هياهوي جمعيت مانع از شنيدن آن مي شود. تقواي الهي باعث مي شود همه غرايز و عواطف انسان در حالت اعتدال قرار گرفته , از افراط و تفريط مصون بمانند و فضا براي شنيدن حكم عقل و نداي فطرت سالم بماند. قرآن مي فرمايد: »و جحدوا بها و استيقنتها انفسهم ظلما" و علوا"«, (نمل , آيه 14) و »و من يتق الله يجعل له مخرجا"«, (طلاق , آيه 2) و »اتقوا الله و يعلمكم الله «, (بقره , آيه 282). يعني تقوي باعث شناخت خوب از بد مي شود و خدا به انسان معرفت و علم عطا كند. پس طغيان غرايز و عواطف موانع شناخت , و تقواي الهي رفع موانع شناخت است . خلاصه آن كه براي ارتقاي تفكر بايد به دو بخش پرداخت : 1- تقويت مواد و شكل تفكر: يعني اولا" معلومات را افزايش داد و ثانيا" چينش هاي مختلف و متنوع معلومات را تمرين كرد. 2- رفع موانع شناخت : يعني با رعايت تقوا, غرايز و عواطف را در حد اعتدال كنترل كرد تا فضاي سالم براي تفكر حاصل آيد. براي مطالعه بيشتر ر.ك : - علامه طباطبايي , تفسير الميزان , ج 5, ص 273 - 292 (كلام في طريق التفكر الذي يهدي اليه القرآن)، ذيل آيات 15 - 19 سوره مائده شهيد مطهري , ده گفتار, گفتار دوم , ص 40 - 64

پاسخ : نخست بايد دانست، روايات شب قدر و روز عرفه بيانگر شدت نزول رحمت و گشوده شدن باب توبه به طور گسترده است. به طوري که اگر کسي نسبت به گناهاني که قبل از شب قدر و يا قبل از روز عرفه انجام داده باشد و در شب قدر و روز عرفه توبه کند بخشيده مي شود. اما نسبت به گناهاني که بعد از شب قدر و يا بعد از روز عرفه انجام گرفته راه توبه براي او باز است و تا شب قدر سال بعد اين فرصت به اوج خود مي رسد. اما اگر کسي نسبت به گناهان گذشته اش از فرصت شب قدر که اوج نزول رحمت است استفاده نکرده و آمرزيده نشد، معلوم مي شود داراي قساوت و شقاوت است و قابليت آمرزش به آساني ندارد مگر اين که تا سال بعد تلاش کند. البته برخي صاحب نظران اين گونه روايات را دليل بر سختي توبه دانسته اند نه بي اثر بودن توبه و يا محال بودن توبه که براي توضيح بيشتر توجه شما را به مطالب زير جلب مي کنيم: ماه مبارک رمضان، ماه مغفرت و نزول رحمت هاي خاص خداوند است. زمينه هاي اغواء و وسوسه هاي شيطان در ماه مبارک رمضان به کمترين ميزان خود مي رسد و به همين نکته در خطبه شعبانيه رسول خدا(ص) اشاره شده که مي فرمايد: شياطين در اين ماه در غل و زنجير مي باشند. به همين دليل است که درهاي بهشت در اين ماه باز و درهاي جهنم بسته است، پس نبايد کاري کرد که درهاي جهنم باز و درهاي بهشت به رويمان بسته گردد [ر.ک: مفاتيح الجنان، اعمال ماه مبارک رمضان]. در روايت آمده است: در آخر هر روز از روزهاي ماه رمضان در وقت افطار، خداوند يک ميليون نفر را از آتش جهنم آزاد مي کند و چون شب جمعه و روز جمعه فرا رسد در هر ساعتي يک ميليون نفر را از آتش جهنم آزاد مي کند، آن هم کساني که استحقاق عذاب دارند و در شب و روز آخر ماه به عدد آنچه در تمام ماه آزاد کرده است، آزاد مي کند. در روايت از حضرت صادق(ع) چنين آمده است: «انه من لم يغفر له في شهر رمضان لم يغفرله الي قابل الا ان شهيد عرفه؛ اگر کسي در ماه رمضان آمرزيده و بخشوده نگردد تا رمضان آينده آمرزيده نمي شود مگر اين که روز عرفه (نهم ذي الحجه) را درک کند»V} (مفاتيح، اعمال ماه رمضان){V از مجموعه روايات استفاده مي شود که زمينه و شرايط آمرزش و بخشوده شدن در ماه رمضان از هر زما ن ديگر فراهم تر و آماده تر است و انسان مؤمن زيرک بايد کاري کند و برنامه اي در پيش گيرد که از اين فرصت طلايي حداکثر بهره را ببرد. اگر انساني به قدري بي توجه و غافل باشد که از اين سفره با برکت رمضان با انواع وا قسام غذاهاي معنوي و روحاني نتواند بهره مند گردد و باوجود موج زدن درياي رحمت و مغفرت الهي نتواند خود را در اين درياي رحمت و لطف حق رها سازد و شنا کند، بدون شک آمرزيده شدن و کسب صلاحيت بخشوده شدن در اوقات و ماه هاي ديگر بسيار دشوار و سخت است. بنابراين معناي اين گونه روايات اين نيست که در رحمت حق و آمرزش الهي در ماه هاي ديگر بسته است و توبه و ندامت و بازگشت به خداوند در اين ماه ها بي اثر است بلکه هدف گوشزد کردن اين نکته است که زمينه غفران و آمرزش در ماه رمضان، از هر ماه و فرصت ديگري فراهم تر است و اگر قرار باشد کسي مورد رحمت و بخشش حق قرار گيرد بايد در اين ماه اين اتفاق رخ دهد و به طور طبيعي کسي که با وجود فراهم بودن اين همه شرايط و زمينه براي آمرزش در ماه رمضان از اين فيض و عنايت بي بهره بماند، بعيد است که در غير اين ماه چنين فرصتي برايش پيش آيد، پس بحث در مشکل بودن و بعيد بودن و دشوار بودن و وجود زمينه هاي کمتر در غير ماه رمضان براي آمرزش است نه منتفي بودن و امکان نداشتن آن.

پاسخ : از آيات قرآن و روايات استفاده مي شود كه نماز شب از مستحباتي است كه سخت مورد تأكيد قرار گرفته و آثار عميق و گسترده اي در روح و روان و اعمال و دنيا و آخرت انسان دارد. خداوند متعال در قرآن كريم، سوره سجده، آيه 16 و 17 مي فرمايد: A} «تتجافي جنوبهم عن المضاجع يدعون ربهم خوفا و طمعا و مما رزقناهم ينفقون، فلا تعلم نفس ما اخفي لهم من قره اعين جزاء بما كانوا يعملون»{A ؛ «پهلوهاي آنها از بستر خواب فاصله مي گيرد (از خواب بر مي خيزند) و پروردگارشان را از روي بيم و اميد مي خوانند و از آنچه به آنان داده ايم انفاق مي كنند. هيچ كس نمي داند كه به پاداش عملشان چه چشم روشني ها براي آنان پنهان و ذخيره شده است». اگر در فضيلت شب زنده داري و نماز شب چيزي جز همين يك آيه نبود براي اهل ايمان كافي بود كه همه روز را به انتظار آمدن شب و خلوت با دوست باشند. در فضيلت و آثار و بركات نماز شب روايات فراواني داريم: 1- شيخ صدوق در چندين كتاب از پيامبر(ص) چنين نقل مي كند: H}«اشراف امتي حمله القرآن و اصحاب الليل»{H؛ «شرافتمندان امت من حاملان قرآن و شب زنده داران هستند» V} (شمع سحر، سيد احمد فهري، انتشارات دارالكتاب، ص 13).{V 2- در روايتي از پيامبر(ص) چنين آمده است: H}«مازال جبرئيل يوصيني بقيام الليل حتي ظننت ان خيار امتي لن نياموا»{H ؛ «جبرييل به قدري سفارش سحرخيزي را به من كرد كه گمان كردم برگزيدگان و نيكان امت من هرگز نخواهند خوابيد» V} (همان، ص 19).{V 3- در حديثي حضرت صادق(ع) در تفسير آيه مباركه A}«ان الحسنات يذهبن السيئات»{A؛ «بي شك كارهاي نيك، كارهاي بد را پاكسازي مي كند» فرمود: H}«صلاه الليل تذهب بذنوب النهار»{H ؛ «نماز شب گناهان روز را پاك مي كند» V}(همان، ص 21). {V 4- در حديثي از امام زين العابدين پرسيدند: H}«ما بال المتهجدين باليل من احسن الناس وجها؟ قال: لانهم خلوا بربهم فكساهم الله من نوره»{H ؛ «چرا چهره و صورت شب زنده ترين اين چنين زيبا است؟ فرمود: چون آنان با پروردگار خويش خلوت كرده اند و خداوند به آنها جامه اي از نور خويش پوشانده است» V}(همان، ص 21). {V 5- جابرن بن عبدالله انصاري مي گويد: شنيدم رسول خدا مي فرمود: H}«ما اتخذ الله ابراهيم خليلا الا لاطعامه الطعام و صلاته بالليل والناس نيام»{H ؛ «خداوند ابراهيم را دوست خود قرار نداد مگر به اين خاطر كه سفره اش باز بود و هنگامي كه مردم در خواب بودند به نماز مي ايستاد» V}(همان، ص 22). {V 6- پيامبر(ص) در حديثي مي فرمايد: نماز شب موجب خشنودي پروردگار و محبت فرشتگان و روش پيامبران و نور معرفت خدا و ريشه ايمان و راحت تن و بدن و ناخشنودي شيطان و سلاح عليه دشمنان و به هدف رسيدن دعا و قبولي اعمال و بركت روزي و شفيع ميان صاحبش و فرشته مرگ و چراغ قبر و بستر زير دو پهلو در قبر و پاسخ منكر و نكير (دو فرشته بازپرس الهي) و مونس و زاير مرده در قبر تا روز قيامت است و در روز قيامت نماز شب، سايه اي بالاي سر و تاجي بر تارك صاحبش و جامه اي بر تنش و نوري پيشاپيش او و پرده اي ميان او و آتش و حجتي براي مؤمن در پيشگاه خداي متعال و سنگيني ميزان اعمال و وسيله عبور از پل صراط و كليد در بهشت است» (حديث دنباله دارد) V}(همان، ص 28). {V 7- در حديثي پيامبر(ص) به علي(ع) فرمود: H}«و عليك بصلوه الليل و عليك بصلوه الليل و عليك بصلوه الليل»{H ؛ «بر تو باد به نماز شب، بر تو باد به نماز شب، بر تو باد به نماز شب» V} (همان، ص 29).{V 8- در حديثي حضرت صادق(ع) به فردي به نام سليمان ديلمي مي فرمايد: H}«يا سليمان لا تدع قيام الليل فان المغبون من حرم قيام الليل»{H ؛ «اي سليمان! شب زنده داري را از دست مده، چون زيان ديده كسي است كه از شب زنده داري محروم گردد» V}(همان، ص 22). {V كيفيت نماز شب به طور اختصار: نماز شب مجموعا" يازده ركعت است كه ده ركعت آن به صورت پنج نماز دو رکعتي خوانده مي شود. هشت ركعت اول را به نيت نافله شب مي خوانند و دو ركعت بعد را به نيت نماز (شفع ) و يك ركعت آن را به نيت نماز (وتر). افضل آن است كه نماز شب به هنگام سحر خوانده شود و هنگام سحر عبارت است از يك سوم آخر شب و هر قدر به صبح نزديك تر باشد افضل خواهد بود. البته مي تواند به همين مقدار بسنده كند و به مثل نماز صبح اين يازده ركعت را به جا آورد ولكن عاشقان و سالكان طريق دوست هيچ گاه به اين مقدار بسنده نميكنند و مستحبات آن را هم به جا مي آورند. چون ذكر تمام مستحبات مقدور نيست به بيان مستحبات 3 ركعت آخر نماز شب (نماز شفع و وتر) اكتفا مي كنيم . در نماز شفع در ركعت اول حمد و سوره ناس و در ركعت دوم حمد و سوره فلق بخواند و بعد از فراغ از نماز شفع خواندن دعاي »الهي تعرض لك في هذا الليل المتعرضون ...« مستحب است كه در مفاتيح در اعمال شب نيمه شعبان مذكور است و بعد نماز وتر را شروع مي كند و بعد از حمد سه مرتبه سوره توحيد و سوره هاي ناس و فلق هر كدام يك مرتبه مي خواند و قنوت مي گيرد و هر دعايي كه دوست دارد مي خواند و مستحب است كه انسان در قنوت آن از خوف خدا گريه كند و اگر گريه اش نيايد تباكي كند; يعني , انسان حالت گريه را به خود بگيرد و مستحب است كه دعا براي برادران مؤمن خود كند و مستحب است كه چهل نفر را نام ببرد كه كسي كه براي چهل مؤمن دعا كند دعايش مستجاب مي شود و سزاوار است كه هفتاد مرتبه «استغفرالله و اتوب اليه» بگويد و سزاوار است كه دست چپ را به دعا بلند كند و استغفار را به دست راست بشمارد و بعد از استغفار از حضرت رسول (ص ) روايت شده كه هفت مرتبه مي خوانده است »هذا مقام العائذ بك من النار« و حضرت امام سجاد(ع ) در نماز وتر سيصد مرتبه »العفو« مي گفته است و البته مستحبات ديگري هم هست كه در صورت امكان به كتاب »شمع سحر« نوشته سيد احمد فهري و يا مفاتيح الجنان مراجعه كنيد. و اما نتايج دنيوي و اخروي نماز شب كه از روايات استفاده مي شود: نماز شب باعث صحت بدن و كفاره گناهان روز و برطرف كننده وحشت قبر است . روي را سفيد و بوي را پاكيزه و روزي را جلب مي نمايد والبته روايات در اين باب بسيار است و ما به همين مقدار بسنده مي كنيم . براي آگاهي بيشتر ر.ك : شب مردان خدا. اصل نماز شب همان يازده ركعت است و قنوت از آداب نماز مى‏باشد و حتى در نمازهاى واجب نيز مستحب است. بنابراين اگر كسى آن را به جا آورد فضيلت آن را درك كرده و اگر به جا نياورد، به نماز شب او نقصى وارد نشده است. حال طلب مغفرت براى چهل مؤمن و يا سيصد مرتبه «العفو» و ... همه از آداب نماز شب محسوب مى‏شوند نه از اصل آن. مقصود از چهل مؤمن نيز چهل مسلمان است نه مؤمن كامل، و اگر كمتر و يا بيشتر نيز شد اشكالى ندارد. به طور كلى عامل عدم توفيق نماز شب دو چيز است: 1. عوامل جسمى؛ گاهى خستگى زياد مغز و اعصاب و وضعيت مزاجى خواب را سنگين و طولانى مى‏كند. پرخورى در شب، خود علّتى ديگر براى خواب طولانى و سنگين مى‏باشد. 2. ضعف اراده: نماز شب اراده و عزم مى‏خواهد. خواستن تنها كافى نيست، بايد با تصميم جدى خوابيد. ضعفِ اراده جزء مهم‏ترين عوامل محروم ماندن از نماز شب و سحرخيزى مى‏باشد. بايد با اين ضعف و سستى اراده مبارزه كرد. امام على(ع) مى‏فرمايند: «ضادّوا التوانى بالعزم؛ به وسيله عزم، با سستى مبارزه كنيد»، (همان، ج 6، ص 305، ر 12624). تفكر در اهميت نماز شب و خواندن دعاهاى قبل از خواب، براى تقويت اراده و عزم مفيدند. در هر صورت، اگر گاهى موفق به نماز شب نشديد، قضاى آن را به جا آوريد. نماز شب بايد از كم شروع شود، با حذف مستحبات طولانى آن، مى‏شود همه آن را در ده دقيقه خواند؛ ولى اگر حال خوشى دست داد، طولانى كردن آن به اندازه كشش حال، اشكالى ندارد. در آخر سفارش اكيد مى‏شود كه فقط با عمل به اين راهكارها و عزم جزم و اراده محكم مى‏توان هر شب به نماز شب موفق شد. سعى كنيد بدون كوك كردن ساعت بيدار شويد. عادت به نماز شب و سحرخيز، ممكن است حداقل دو سال طول بكشد؛ بنابراين از افت و خيزها بيدار شدن‏ها و بيدار نشدن‏ها، سستى و سردى به خودراه ندهيد. ناگفته نماند پيدايش گوهر در صدف و استحصال طلا از معدن نياز به تلاش‏هاى فراوان و سوز و گدازها دارد. در مسايل معنوى نيز قابليت سعادت را بايد فراهم آورد و اين راه براى همگان گشوده است. اگرچه قابليت سعادت از جهت شرايط محيطى و عوامل ژنتيكى براى برخى بيشتر فراهم است اما آنچه نقش اساسى دارد، اراده و تلاش خود انسان است «والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا ؛ و كسانى كه در راه ما كوشيده‏اند به يقين راه‏هاى خود را بر آنان مى‏نماييم». در صورتى كه نشاط عبادت داريد، سفارش شده است كه نمازهاى مستحبى را طولانى كنيد. اما نمازهاى واجب را در حد متعارف برگزار كنيد و دعا و مناجات اگر در مكان خلوت آثار معنوى آن براى خود فرد و اطرافيان بيشتر است و از ايجاد حساسيت و مخالفت‏هاى ناخواسته جلوگيرى مى‏شود ودر صورتى كه جاى خلوت پيدا نشود. دعا را مى‏توان آهسته و با حالت نجوا خواند. و براى جلوگيرى از تظاهر به دين‏دارى توجه شما را به متن زير جلب مى‏كنيم. در خصوص نماز شب توصيه شده است سه آيه آخر سوره كهف را هنگام خوابيدن بخوانيد و ساعت مقرر را در دل بگذرانيد. بهتر است هنگام قرائت و خوابيدن با وضو باشيد تا قابليت قلب فزونتر و رفع حجاب و دفع موانع سريع‏تر به انجام رسد.

پاسخ : توريه اين است كه انسان بدون اين كه دروغ بگويد، به گونه‏اى حرف بزند كه طرف مقابل برداشت ديگرى كند. نقل است يكى از اهل سنت از شيعه‏اى پرسيد جانشين بعد از پيامبر(ص) كيست؟ شيعه جواب دادند كسى كه دخترش در خانه او است. آن شخص تصور كرد كه ابوبكر را مى‏گويد؛ چون دخترش عايشه زن پيامبر بود. ازاين‏رو آزارى به شخص شيعه نرساند؛ در حالى كه منظور او اميرالمؤمنين(ع) بود. استفاده از توريه در موردى كه گفتن سخن راست براى انسان يا مؤمنى ايجاد مزاحمت كند، مانعى ندارد. و دروغ مصلحتى تنها در صورتى جايز است كه موضوع بسيار با اهميتى مانند: حفظ جان مؤمن، حفظ آبروى مؤمن، دفع فتنه و فساد و دفع ضرر بدنى و مالى در برابر ظالم يا اصلاح بين دو نفر باشد. در چنين مواردى دروغ مجاز شمرده شده است، گرچه در همين موارد نيز بهتر است توريه كند (يعنى به گونه‏اى بگويد كه دروغ نگفته باشد). دروغ به لحاظ اخلاقي از بزرگترين گناهان است و به لحاظ شرعي از حرام هاي مسلم شريعت است، زيرا کليد تمامي بدي ها و سرمنشأ همه شرها است. امام حسن عسکري در اين زمينه در طي روايت فرموده است: تمام خباثت ها در خانه اي قرار دارد و کليه آن خانه، دروغ است V} (جامع السعادات، ج 2، ص 323).{V دروغ آدمي را از جرگه اهل ايمان خارج و در زمره اهل کفر و نفاق وارد مي نمايد و بازتاب سوء فراوان بر نفس، روح و شخصيت انسان دارد. امام صادق(ع) فرمودند: دروغ همانا باعث خرابي ايمان مي شود و قرآن کريم فرموده است: تنها کساني دروغ مي گويند که ايمان ندارند (نحل، آيه 105) و نيز در آيه ديگري فرموده است: دل هاي ايشان دچار بيماري نفاق مي شود تا روزي که او را ملاقات نمايند، به خاطر خلف وعده با خداوند و به خاطر دروغ گويي (توبه، آيه 78). دروغ با انگيزه هاي فراوان همچون دشمن، حسادت، تأمين منافع دنيوي، طمع و يا عادت انجام مي شود، ولي مهمترين عامل آن ضعف نفساني است، به عبارت ديگر دروغ کار آدم هاي ضعيف و ترسو است و انسان قوي و شجاع دروغ نمي گويد؛ زيرا که نيازي به استفاده از اين روش غلط ندارد. اصولا چرا بايد انسان مرتکب خطا و خلافي بشود و سپس بخواهد براي اين که مورد سرزنش ديگران قرار نگيرد، دچار خطاي بزرگتر و گناه عظيم تري همچون دروغ گردد. آيا پسنديده تر آن نيست که آدمي رفتار روزانه خويش را به نحوي تنظيم نمايد که مجبور به دروغ گويي نگردد؟ البته دروغ از گناهاني نيست که هيچگونه مورد استثنايي نداشته باشد و تمام مصاديق آن، همچون مصاديق «ظلم» قبيح و حرام باشد. گاهي برخي از مصاديق دروغ در شرايط خاصي جايز و بلکه واجب مي شود، مانند نجات جان مسلمان از کشته شدن و يا اسير گشتن، حفظ مال و آبروي مؤمن، اصلاح نمودن ميان مردم و ايجاد صلح و دوستي، فريب دشمن و غلبه بر او در جنگ ها و کسب رضايت و خشنودي همسر، که البته در همين موارد نيز بهتر است در صورت امکان توريه نمايد، يعني به گونه اي سخن بگويد که دروغ محسوب نشود، زيرا دروغ در هر صورت بازتاب ناهنجاري بر روح و شخصيت او خواهد داشت و جرئت او را بر دروغ گويي خواهد افزود. فلسفه و حکمتي که باعث مي شود برخي از اقسام دروغ جايز شمرده شود، وجود مصلحت برتري، همچون حفظ منافع معنوي مؤمنين، سلامت و امنيت جامعه ايماني و خانواده است که در آن موارد بر مفسده دروغ گويي ترجيح مي يابد. جهت مطالعه بيشتر ر.ک: - ترجمه جامع السعادات، مرحوم نراقي، ج 2، بحث دروغ - اصول کافي، ج 2، باب الکذب - ميزان الحکمه، ج 11، ص 5119 با ترجمه فارسي، عنوان 457

پاسخ : درباره حب عملى اهل بيت(ع) امام محمد باقر(ع) مى‏فرمايند: H}يا جابر بلغ شيعتى عنى السلام و اعلمهم انه لا قرابه بينا و بين الله عزوجل و لا يتقرب اليه الابالطاعه يا جابر من اطاع الله و احبنا فهو ولينا و من عصى الله لم ينفعه حبنا{H M}اى جابر از طرف من به شيعه من سلام برسان و به آنها اعلام كن كه هيچ قرابت و خويشاوندى بين ما و خداى عزوجل نيست و فقط با طاعت و بندگى به درگاه الهى تقرب جسته مى‏شود اى جابر هركس اطاعت خدا را كند و(همراه آن) به ما محبت ورزد و دوست و محب ما مى‏باشد و هركس معصيت خدا را كند حب ما برايش نافع نمى‏باشد.{M V}(همان، ص 238، ر 3211){V. بنابراين اولين شرط حب اهل بيت(ع) اطاعت حق تعالى و پرهيز از گناه مى‏باشد ممكن است درجه پايين محبت يعنى همان ميل باطنى و رغبت درونى را داشته باشد ولى عملاً اهل معصيت هم باشد چنين حبى سود بخش نيست. (لازم به يادآورى است معصيت‏هاى اتفاقى كه بعدش توبه هم باشد باعث نمى‏شود كه حب اهل بيت(ع) سودى نبخشد.) روايتى از حضرت على كه مى‏فرمايند: H}انا مع رسول الله(ص)و معى عترتى على الحوض، فمن ارادنا فليأخذ بقولنا وليعمل بعلمنا....{H؛ M}من با رسول الله(ص) در حالى كه عترت من هم با من هستند بر حوض (كوثر) اشراف داريم پس هر كس ما را مى‏خواهد هم بايد گفتار ما را بگيرد و هم عمل ما را عمل كند....{M، V}(همان، ر 3212){V. بنابراين اين حب بايد در عمل متجلى شود. T}راه‏هاى عملى كسب حب اهل‏بيت(ع): {T 1- معرفت اهل بيت(ع): در سايه معرفت امام به كمالات و ويژگى‏هاى منحصر به امام بيشتر واقف مى‏گرديم و اين وقوف خود فطرتا شيفتگى و محبت نسبت به اهل بيت(ع) را در پى دارد. امام صادق(ع) مى‏فرمايند: H}الامام علم بين اللهعزوجل و بين خلقه، فمن عرفه كان مومنا و من انكره كان كافرا{H؛ M}امام آن شاخص (و دليل و راهنماى) آشكار است كه بين خداى عزوجل و خلقش قرار گرفته، پس هر كس او را شناخت مؤمن مى‏گردد و هر كس او را انكار كرد (و نشناخت) كافر مى‏گردد{M، V}(همان،ج 1، ص 170، ر 839){V. مؤمن بودن فرع بر شناختن امام است از طرفى ايمان عين حب و بغض است امام محمد باقر(ع) مى‏فرمايند: H}الايمان حب و بغض؛{H M}ايمان حب و بغض است{M، V}(همان، ج 2،ص 214، ر 3095){V. حب به تمامى خوبى‏ها و كمالات و... و بغض از همه بدى‏ها، كژى‏ها و... پس در پرتو شناخت و معرفت ايمان حاصل مى‏شود و ايمان هم جز حب و بغض نيست. نتيجه اين مى‏شود كه يكى از راه‏هاى عملى مهم كسب حب اهل بيت(ع) معرفتآن بزرگواران است. 2- اطاعت از اهل بيت(ع): اگر كسى شناخت لازم و كافى به اهل بيت(ع) پيدا كرد اطاعت از آنان را بر خود لازم مى‏داند ولى گاهى شناخت در آن حد بالا نيست در اين صورت چه بسا نسبت به اوامر آنان عصيان شود، عصيان هم به هر اندازه باشد به همان اندازه كدورت وبغض مى‏آورد. كدورت و بغض هم ضد صفا و حب است، پس هر اندازه نسبت به اوامر آنان عصيان شود به همان اندازه بغض و كدورت نسبت به آنان در دل ايجاد مى‏شود و برعكس هر اندازه نسبت به اوامر آنان اطاعت شود به همان اندازه حب و صفا به آنان دل را فرا مى‏گيرد. امام رضا(ع) مى‏فرمايند: H}اللهم انى اسئلك... العمل الذى يبلغنى حبك...{H؛ M}الها! از تو آن عملى را مسألت مى‏كنم كه حب خودت را به منبرساند{M، V}(همان، ر 3093){V. بنابراين يكى از راه‏هاى عملى وصول به حب اصل عمل و طاعت عملى مى‏باشد. 3- توسل با حال: در سايه شناخت امام مى‏فهميم همه چيزمان به امام وابسته است. واسطه فيض و كمال و همه چيزمان امام مى‏باشد V}(براى آشنايى بيشتر ترجمه زيارت جامعه كبيره را مطالعه كنيد){V اگر توسل بعد ازشناخت و با حال همراه باشد ترنم عاجزانه و عاشقانه‏اى است كه حب را در دل بيش از پيش مى‏پروراند. 4- تولى و تبرى: دو اصلى كه با حب اهل بيت(ع) تأثير متقابل دارند؛ يعنى، حب اهل بيت(ع) تولى (و دوستى با دوستان خدا و آنان) و تبرى (و بى‏زارى از دشمنان خدا و آنان) را مى‏آورد و تولى و تبرى هم محبت اهل بيت(ع) را در پى دارد. براى آگاهى بيشتر ر.ك: 1- فلسفه امامت، دكتر يحيى يثربى 2- رهبران بزرگ، آيت‏الله‏مكارم شيرازى محبت و عشق به خدا دو راه دارد: 1- راه نظرى؛ در محبت، علم و شعور نهفته است و تا زمانى كه انسان نسبت به چيزى شناخت پيدا نكند، آن را دوست نمى‏دارد. 2- راه عملى؛ حضرت على(ع) نيز مى‏فرمايند: «اگر خدا را دوست مى‏داريد محبّت دنيا را از قلب‏هايتان خارج كنيد»، V}(ميزان الحكمه، ج2، ص 228، ر 3167){V. عبدالرزاق كاشانى (شارح كتاب منازل السائرين) مى‏نويسد: «عشق و محبّت به محبوب اقتضا مى‏كند وصال را، و وصال ميسّر نمى‏شود مگر به بذل روح، و انس به جمال هم اقتضا مى‏كند كه قلب از التفات به غير او ممنوع شود. پس افراد محبّ وقتى در محبّت صادق‏اند كه قلبشان تعلق به محبوب داشته باشد»، V}(شرح منازل السائرين، ص 168){V. (براى مطالعه بيشتر ر.ك: محمدرضا كاشفى، آيين مهرورزى، صص 77 ـ 83). اگر كسى بخواهد عاشق خداوند واولياى او شود كافى است مقدارى از حجاب‏هاى دل خويش را كنار بزند و چشم دل را باز كند و مقدارى از آن همه نعمت‏هاى گوناگونى كه خداوند به او داده است را ملاحظه نمايد. آدمى اگر به خود و اطرافش نگاه كند، خواهد فهميد كه غرق در نعمت‏ها و الطاف خداوند است.او با مهربانى تمام و با كمال بذل و بخشش و جود و كرم و در عين حال با چشم‏پوشى از بسيارى از بدى‏ها و ناسپاسى‏هاى انسان، مشغول تدبير امور و اداره تمامى شؤون زندگى او است. اگر كارى كنيم كه از خواب غفلت بيدار شويم، خود را غرق درمحبت‏هاى خداوند و اولياى او خواهيم ديد. بعد از ديدن اين احسان قلبا به اعطا كننده آن علاقه‏مند شده و خود را مديون او خواهيم ديد و علاقه و محبتمان نسبت به او افزون خواهد شد و اندك اندك و با گذشت زمان عشق به معبود پيدا خواهيم كرد. پس راه عاشق خدا شدن دركم حبت‏ها و خوبى‏هاى او است كه جز با رفع حجاب‏هاى درونى ميسّر نمى‏گردد.

پاسخ : توجه شما را به يک نکته جلب مي کنيم و آن اين که بدبيني اگر صرفا به صورت يک خيال ذهني است که بدون اختيار به ذهن شما مي آيد، گناه نيست چون عملي اختياري نيست. راه درمان آن اين است که به آن توجه نکنيد. رسول خدا(ص) مي فرمايد: راه نجات از سوء ظن آن است که آن را تصديق نکند وبه آن ترتيب اثر ندهد V} (جامع السعادات، ج 1، ص 282).{V خوب است به تفصيل بگوييم: سوء ظن داراى چند قسم است و هر يك حكم خاص خود را دارد: 1- شخصى به مسلمانى سوء ظن دارد و بر مبناى اين سوء ظن ترتيب اثر مى‏دهد و آن را در رفتار و يا گفتار خود آشكار مى‏كند. اين قسم از سوء ظن قطعا حرام است و مورد اتفاق فقها است. 2- سوء ظن اين گونه باشد كه نسبت به مسلمانى، گمان بدى به ذهن انسان خطور كند (بدون اختيار و ناخودآگاه) و خود شخص از اين حالت ناراحت بوده و ابدا اين گمان را در رفتار و گفتار خود نشان ندهد؛ بلكه در صدد رفع آن برآيد. اين قسم از سوء ظن قطعا حرام نيست؛ چون چنين حالت و خطورى براى ذهن غيراختيارى است و نهى كردن از امر غيراختيارى قبيح است V}(الميزان، ذيل آيه 12، سوره حجرات).{V و راه علاج آن توجه نکردن به آن و هميشه مشغول ذهنيات خوب بودن است. 3- انسان نسبت به مسلمانى گمان بدى ببرد و به اين امر عقيده داشته باشد. هم‏چنين بدون يقين حكم به بدى او كند و از اين حالت ناراحت هم نباشد؛ اما اين حالت را در رفتار و گفتار خود بروز ندهد و تنها قلبا از او متنفّر باشد. اين قسم از سوء ظن را حرام مى‏دانند و سوء ظن را به همين قسم معنا مى‏كنند ، (مرآه العقول، ج 11، ص 16). اما اگر منظور از بدبيني، گمان هاي بدي است که شخص با اختيار خود آن را پرورش مي دهد و در دنياي ذهن و خيال خود آن را دنبال مي کندو حتي سعي مي کند رفتار و کردار خود را براساس آن جهت دهد راهکارهاي زير جهت درمان آن پيشنهاد مي شود: 1. تا جايي که ممکن است عوامل به وجود آورنده آن را در خود از بين ببريد، يعني: - خود را اصلاح کنيد تا در مقام مقايسه ديگران با خود، به فساد و بدي آنها حکم نکنيد. - شعله هاي تکبر و حسادت را در خود خاموش کنيد يا حداقل به وسوسه هاي آنهاتوجه نکنيد. - از محيطي که زمينه رشد بدبيني است يعني همنشيني با افراد فاسد، بپرهيزيد و در عوض با افراد خوش باطن و خوش فکر رفت و آمد کنيد. - از شتابزدگي در داوري بپرهيزيد و تا جايي که ممکن است کارهاي مشکوک ديگران را بر خوبي حمل کنيد. 2. درباره آثار بدگماني، خصوصا آثار معنوي آن تفکر و مطالعه کنيد واز بدگماني هاي گذشته خود توبه کنيد. 3. سعي کنيد با افراد با صداقت برخورد کنيد؛ يعني اگر احساس بدي نسبت به آنها پيدا کرديد، خيلي ساده به آنها بگوييد تا اگر آنها دليل موجهي دارند براي شما بگويند و ديگر نيازي به بدگماني نباشد. همچنين اجازه بدهيد ديگران نيز احساسشان را به شما بگويند، حتي گاهي از آنها بخواهيد در مواقعي که علل رفتارهاي شما مشخص نيست از شما پرس و جو کنند و بي جهت به شما گمان بد نبرند، شما نيز اين طور باشيد. به طور مثال اگر کسي رفتار خصمانه اي با شما داشت يا مثلا جواب سلام شما را نداد، دوستانه از او علت کارش را بپرسيد. اين کار باعث مي شود اولا به يکديگر گمان بد نبريد و ثانيا، از علت ناراحتي او مطلع شويد که اگر از جانب شماست يا براي او سوء تفاهمي شده برطرف شود. در اسلام شديدا" از ترتيب اثر دادن به گمان هاي بيهوده و بي اساس منع گشته و از انسان ها خواسته شده تا زماني كه به مسأله اي يقين و علم پيدا نكرده اند, درباره آن قضاوت نكنيد; چرا كه عمل به ظن و گمان رابطه بين آدميان را دچار تشويش و سستي كرده و اعتماد را در جامعه از بين مي برد. حضرت علي (ع ) فرمود: «گمان بد كارها را فاسد كرده و انسان را بر كارهاي زشت وامي دارد»V} (غررالحكم , حرف سين , لفظ «سوء»).{V حتي در حديثي از رسول اكرم (ص ) وارد شده است : «كسي كه به برادر خود سوء ظن داشته باشد به تحقيق به خداوند بدي نموده است , زيرا خداوند فرموده : «از بسياري از گمان هاي بي اساس دوري كنيد»V} (ميزان الحكمه , ج 5, ص 625).{V

پاسخ : دانشجوى محترم از حسن اعتماد شما به اين نهاد خرسنديم و از اينكه فردى متعهد و دلسوز نسبت به ديگران خصوصا پدر و مادرتان هستيد به شما احسنت مى‏گوئيم دوران نوجوانى منشاء بسيارى از سوء تفاهمات و اختلافات و لجبازى‏هاى نوجوانان با اطرافيان بخصوص با اعضاى خانواده مى‏باشد. آنان تقريبا با هر آن چه كه بزرگترها بگويند مخالفت مى‏كنند و در نتيجه باعث برانگيختن خشم آنان مى‏شوند نوجوان در اين راه توانايى خاصى دارد و از آنچنان انرژى برخوردار است كه مى‏تواند ساعتها به بحث و جدل بپردازد، بدون آن كه خسته شود. او نه تنها با والدين و ديگر اعضاى خانواده، بلكه با هر چه كه آزادى او را محدود كند و برايش قيد و بند ايجاد كند مخالف است؛ خصوصا اگر اطرافيان با عقايد او مخالفت كنند و بخواهند با زور و اجبار عقايد خود را به او تحميل كنند. بروز اين حالت در نوجوان مى‏تواند عوامل مختلفى داشته باشد كه ما مختصرا به بعضى از آن‏ها اشاره مى‏كنيم: 1. بلوغ: يكى از بحرانى‏ترين مراحل زندگى انسان رسيدن به سن بلوغ است. مشخصه‏هاى رفتارى بلوغ روى آوردن به خيالبافى و ايده‏آلهاى غيرقابل وصول، گرفتار شك و وسواس شدن، تقليد افراطى، غرابت در رفتار، تكبر و خودپسندى، حساسيت شديد نسبت به انتقاد درباره‏ى خود، بيهوده كارى و هوس بازى و مانند آن است كه هر يك از اين ويژگيها مى‏تواند در رفتار او ايجاد اختلال و مشكل كند و او را تبديل به موجودى غير قابل تحمل نمايد. 2. تغييرات در جسم و روان: انسان با ورود به سن بلوغ شاهد تغييرات جسمانى مثل تغييرات چشم گير در ظاهر بدن، شروع ترشحات برخى از غدد داخلى و بيشتر شدن فعاليت برخى ديگر از آن‏ها، افزايش قد، تغيير صدا، پديد آمدن احساس مردانگى در پسران و زنانگى در دختران خواهد شد. 3. حس استقلال‏طلبى: استقلال‏طلبى و برترى‏جويى يكى از مشخصه‏هاى اين دوره است كه نوجوان را وادار مى‏كند براى نشان دادن شخصيت خود و اثبات خود به ديگران، دست به كارهاى بعضا عجيب و غريبى بزند كه خود مى‏تواند عامل بروز مشكلات فراوانى در رفتار آنان شود. 4. عكس‏العمل اطرافيان: برخورد نامناسب از طرف خانواده و اطرافيان يكى ديگر از عواملى است كه مى‏تواند ويژگيهاى دوره بلوغ را تشديد و حتى تثبيت كند. اگر نوجوان از جانب اطرافيان بدرستى درك نشود و آنان به وضعيت بحرانى او آگاهى كافى نداشته باشد. طبعا عكس العمل مناسبى در برابر او ارائه نمى‏دهند و بحران فكرى او را تشديد مى‏كنند. 5. لجبازى و مخالفت: يكى از ويژگيهاى بارز نوجوان تسليم نبودن در برابر عقايد ديگران، هر چند حق، و گستاخى زياد او در برابر بزرگترهاست. معمولاً نوجوانان بر سر مسائلى چون فرم لباس، معاشرت با دوستان، بيرون رفتن از خانه، چگونگى صرف وقت، نوع غذا و مانند آن با والدين و اطرافيان به جر و بحث مى‏پردازد لجبازى ابتدا در قالب عيب‏جويى‏هاى مكرر و انتقادهاى دائمى از اطرافيان است. او حتى در مقابل عقائد و افكار قبلى خود دچار ترديد مى‏شود و به آن‏ها هم انتقاد مى‏كند كه نمونه بارز آن انتقاد به مذهب و رفتارهاى مذهبى است كه در بين نوجوانان شايع است. حال با توجه به اين ويژگيهاى خاص، بهترين و مناسبترين رفتار با نوجوان چيست؟ در پاسخ به اين سؤال مى‏توان به چند مورد مهم اشاره كرد. 1. ملايمت و مهربانى و پرهيز از هر گونه رفتار تلافى جويانه؟ علت بسيارى از لجبازيهاى و مخالفتهاى نوجوان نياز به استقلال‏طلبى و برترى جويى است. ما بايد تا حدودى به آن‏ها اجازه بدهيم كه خود را نشان دهند. مخالفت با آن‏ها و توسل به خشونت و لجبازى و شكستن غرور جوانى آنان هيچ نتيجه‏اى جز تلخ كردن زندگى به كام خود و آنان ندارد بلكه او را به مخالفت و لجبازى بيشتر وادار خواهد كرد. اما اگر از همان ابتدا كه شروع به لجاجت و عيب‏جويى كرد با او رفتارى مسالمت‏آميز داشته باشيم و در كج خلقيهاى او صبور باشيم و او را در برابر جمع ضايع نكنيم، بلكه گاهى نظرش را تأييد كنيم، در كنترل و تسلط بر او موفق خواهم بود. زيرا براى نفوذ در نوجوان فقط كافى است كارى كنيم كه او به ما اعتماد كند زيرا در اينصورت است كه لجاجت را كنار مى‏گذارد. بنابراين هرگاه نوجوان درباره چيزى اظهار نظر مى‏كند، نبايد فورا با او مخالفت كرد، بلكه بايد به نظرش احترام بگذاريم نه اين كه به او بى‏اعتنايى كنيم يا اين كه دائم به او بگوييم «تو هيچ نمى‏فهمى»، «تو را چه به اين حرفها» «اول برو خودت را درست كن» و از اين قبيل حرفها كه باعث دلسردى نوجوان مى‏شود. 2. پرهيز از عيب‏جويى و انتقاد زياد: نوجوان به دليل ويژگى‏هاى خاص زمان بلوغ، معمولاً كمتر تسليم افكار بزرگترها مى‏شود، زيرا به نظر او افكار آنان قديمى و كهنه است و بايد عوض شود، به اين دليل طبيعى است كه از انتقادگريزان باشد و حاضر نباشد كسى از او و افكارش خرده بگيرد، بلكه او مى‏خواهد ديگران نيز هم فكر او باشند و او را تاييد كنند. بنابراين انتقاد كردن از نوجوان و زير سؤال بردن او نتيجه‏اى جزء لجاجت و تعصب ندارد و باعث مى‏شود فاصله او با اطرافيان بيشتر شود. 3. روشن كردن سوء تفاهم‏ها: بسيارى از اختلافات بين نوجوان و خانواده بخاطر عدم برداشت يكسان از جريانات زندگى است. با كمى دقت مى‏توان علت ناسازگارى آنان را تشخيص دهد. مسلما ما اگر با نرمى و سادگى به توضيح جريانات و رفع سوء تفاهمات بپردازيم اختلاف حل خواهد شد. بنابراين نوجوانى دوره‏ى بسيار حساسى است كه از آن به بحران تعبير شده و اگر صبر و حوصله و تحمل بزرگترها كم باشد مى‏توان مشكل آفرين باشد اما اگر با روشى صحيح با آن برخورد شود نه تنها مشكلى به وجود نمى‏آيد بلكه باعث رشد فكرى و شخصيتى وى مى‏شود. اگر در روايات اسلامى مكررا توصيه شده كه با جوانان و نوجوانان مانند مشاور رفتار كنيد به اين معناست كه به نظرات آن‏ها احترام بگذاريد و ضمن تاييد بسيارى از آن‏ها با تذكر دوستانه و عالمانه به اصلاح آن‏ها بپردازيد. خواهر محترم شما نيز در مورد رفتارهاى خاصى برادرتان بايد از اصول بالا تبعيت كنيد يعنى بدانيد كه او هرگز نصيحت‏پذير نيست و نه تنها از اعتراض شما و تذكر شما متنبه نمى‏شود بلكه از اين كه شما را ناراحت كند و بخاطر مورد پذيرش قرار نگرفتنش از شما انتقام بگيرد، لذت مى‏برد. پس هرگز با او درگير نشويد و با كارهايش مخالفت نكنيد و بلكه هميشه نشان دهيد كه او را دوست مى‏داريد. شايد بگوييد اين كار را كرده‏ام و فايده‏اى نداشته است ولى ما به شما مى‏گوييم بايد استقامت كنيد و آنقدر رفتار خوب و مسالمت‏آميز خود را ادامه دهيد تا او مطمئن شود كه شما واقعا او را دوست داريد و كارهاى شما صرف ظاهر سازى نيست. در مورد غيبت كردن‏هاى او هم ناراحت نباشيد زيرا شنونده غيبت در صورتى كه قلبا به غيبت كردن طرف مقابل راضى باشد در گناه او شريك است. همچنين اگر نظر خاصى در مسائل سياسى دارد يا انتقادهايى به نظام و دولت و امثال آن دارد شما هرگز موضع دفاعى به خود نگيريد. بلكه حتى گاهى تاييد كنيد زيرا اگر بخواهيد در ديگران نفوذ داشته باشيد رمز آن پذيرش بعضى از افكار آنان است كه مطابق حق است. مواظب باشيد هرگز به او برچسب بى‏دينى، جهنمى، و امثال آن نزنيد زيرا سبب مى‏شود بطور كلى از دين و مذهب رويگردان شود. شما بحمدالله خودتان فرد با ايمان و معتقدى هستيد و خوب مى‏دانيد كه پيامبر اسلام با چه مردمى روبرو بود و چگونه آن‏ها را به اسلام و خدا دعوت كرد. اگر ايشان لجاجت و تندى و بد دهنى و بى‏احترامى و خشونت به خرج مى‏داد يا با آنان قهر مى‏كرد هيچ كسى جذب او نمى‏شد. ما هم بايد در مقابل افراد ناآگاه اينطور باشيم. بنابراين بهترين كار براى شما اين است كه با اخلاق خوب و با تحمل و صبر و با سكوت و گذشت زمينه اصلاح رفتار برادرتان را فراهم كنيد و حتى اگر هم هيچ تغييرى در رفتار او نديديد بايد استقامت كنيد و صبور باشيد كه با اين كار ثواب بسيار بزرگى نصيبتان شده است و نه تنها نمازها و روزهايتان اشكال ندارد بلكه به خدا بسيار نزديك‏تر مى‏شويد زيرا در روايات آمده كه اگر كسى يك نفر را هدايت كند اجر و پاداشى بيشتر از تمام آن چه خورشيد بر آن مى‏تابد نصيبش خواهد شد. اما در مقابل اگر برخوردهاى شما باعث لجاجت بيشتر او شود و او را بدتر كند نه تنها شما نيز مسئول هستيد بلكه به گناه بزرگ قطع رحم نيز ممكن است مبتلا شويد. در پايان به شما پيشنهاد مى‏كنيم كتابهايى كه در مورد روان‏شناسى نوجوان است مطالعه كنيد تا آماده‏گى بيشترى براى حل مشكلتان داشته باشيد.