آغاز خلافت امام حسن مجتبي(ع)
سال 40 هجري قمري: آغاز خلافت امام حسن مجتبي(ع).
پس از شهادت اميرمؤمنان علي بن ابي طالب(ع) و دفن بدن مطهر وي در شب بيست و يكم ماه رمضان سال چهلم قمري، در روز آن، مردم كوفه و شيعيان داغدار و ماتم زده اين شهر در بيرون خانه آن حضرت و در مسجد اعظم كوفه به عزاداري و سوگواري پرداخته و بي صبرانه منتظر ورود فرزندان گرامي آن حضرت به مسجد كوفه و تعيين خليفه مسلمانان بودند. ساعاتي از روز نگذشته بود كه فرزندان امام علي(ع)، از جمله امام حسن مجتبي(ع)، امام حسين(ع)، محمد حنفيه و اصحاب و ياران خاص اميرمؤمنان(ع) از خانه اش بيرون آمده و به سوي مسجد حركت كردند و مردم با ديدن آن ها، با ذكر صلوات و تكبير به استقبالشان شتافتند. پس از ورودشان به مسجد، امام حسن مجتبي(ع) به عنوان وصي و جانشين پدرش حضرت علي(ع) بر فراز منبر رفت و خطبه غرّايي ايراد كرد. آن حضرت در فرازي از خطبه اش فرمود: در شب گذشته مردي رخت از جهان بست كه هيچ يك از پيشينيان در انجام وظيفه، بر او پيش دستي نگرفتند و آيندگان هم نتوانند پا به پاي او به كارهاي خويش بپردازند.
او در ركاب پيامبرخدا(ص) پيكار مي كرد و در پاسداري از او، از خودگذشتگي نشان مي داد و رسول خدا(ص) وي را پرچم دار خود قرار مي داد و جبرئيل از طرف راست و ميكائيل از جانب چپ از او نگهباني مي كردند و او از ميدان نبرد باز نمي گشت تا خداي متعال به كمك او لشكر اسلام را پيروز مي ساخت. علي(ع) در شبي از دنيا رفت كه در آن شب عيسي(ع) به آسمان صعود كرد و يوشع بن نون، وصي موسي(ع) درگذشت. وي در حالي جهان را وداع گفت كه براي خويش سيم و زري باقي نگذاشت و تنها هفتصد درهم از عطايايش مانده است كه مي خواست خدمت گذاري براي كسان خود فراهم كند.
در اين هنگام، گريه گلوگير امام حسن(ع) شد و شروع كرد به گريستن و مردم نيز با او همآوا شده و مسجد اعظم كوفه، يك پارچه گريه و ناله شد.
آن حضرت سپس خطبه اش را ادامه داد و درباره خودش نيز مطالبي فرمود و در پايان با اين جملات، سخنراني اش را به پايان رسانيد: أنا من اهل بيت فرض الله مودّتهم في كتابه، فقال تعالي: "قُلْ لا أسئَلُكُمْ عَلَيْهِ أجْراً اِلاّ الْمَوَدَّهَ فِي الْقُرْبي و مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَهً نَزِدْ لَهُ فيها حُسْناً"،(1) فالحسنه مودّتنا اهل البيت(ع).
آن گاه عبدالله بن عباس برخاست و در كنار آن حضرت ايستاد و گفت: معاشر الناس! هذا ابن نبيّكم و وصيّ امامكم فبايعوه؛ اي مردم! اين بزرگ مرد، فرزند پيامبرتان و جانشين امامتان است. پس با او بيعت كنيد.
مردم كه از اين سخن به وجد آمده بودند، گفتند: ما أحبّه الينا و أوجب حقّه علينا؛ چقدر او براي ما دوست داشتني تر و حقش بر ما واجب تر است.
سپس با كمال رغبت و اشتياق با آن حضرت بيعت كردند و او را به عنوان خليفه و جانشين پدرش امام علي(ع) پذيرفته و پيروي اش را بر عهده گرفتند.(2)
گفتني است، امام حسن مجتبي(ع) پنجمين خليفه مسلمانان بود، كه پس از رحلت پيامبر اكرم(ص) به اين مقام نايل شد.
از ميان پنج خليفه نخستين ]ابوبكر، عمر، عثمان، امام علي(ع) و امام حسن(ع)[ تنها دو خليفه آخر، يعني امام علي(ع) و امام حسن مجتبي(ع) به صورت آزاد و مستقيم از ميان مردم انتخاب شدند ولي سه خليفه ديگر، نه با رأي آزاد و دموكراتيك مردم، بلكه هر كدام به نحوي از مردم بيعت گرفته و بر اوضاع مسلط شدند.
به هر روي، بنا به گفته شيخ مفيد(ره) بيعت با امام حسن مجتبي(ع)، در روز جمعه، بيست و يكم ماه رمضان، سال 40 هجري قمري واقع گرديد و از آن پس، آن حضرت عاملان و استانداران خود را معرفي و حكومت را به طور رسمي بر عهده گرفت.(3)
ولي برخي از علماي اهل سنت، بيعت با آن حضرت را، روز بيست و سوم ماه رمضان دانسته اند.(4)
1- سوره شوراء (42)، آيه 23
2- الارشاد (شيخ مفيد)، ص 347؛ منتهي الآمال (شيخ عباس قمي)، ج1، ص 224؛ زندگاني چهارده معصوم(ع) (ترجمه اعلام الوري)، ص 300
3- الارشاد، ص 349
4- التنبيه و الاشراف (مسعودي)، ص 260
