نائین یکی از شهرهای استان اصفهان در مرکز ایران و مرکز شهرستان نائین است. این شهر در منطقه دشت کویر قرار گرفتهاست و آب و هوایی خشک و کویری دارد.
نائین
شهری کوچک و قدیمی است که در گذشته وسیع و آباد بوده است. قدمت آن را میتوان از
بنای بزرگ و کهن نارین قلعه یا نارنج قلعه دریافت. مسجد جامع نائین از لحاظ قدمت دومین مسجد پابرجا در ایران است.
علاوه
بر زبان فارسی، بسیاری از مردم محلی به گویش نائینی هم صحبت میکنند که گویشی از زبانهای ایرانی
مرکزی است.
فرش نائین شهرت جهانی دارد.
نام
درباره
نام نائین گفتهاند نام نائین از گیاهی باتلاقی به نام «نی» برگرفته شده، یا
یهودیانی که از اورشلیم به مشرق زمین کوچانده شدند، این شهر را به یاد موطن خویش
بنا کرده و بدین نام خواندهاند. هر چند علیرضا عرب بافرانی در کتاب خود «عروس
کویر» این نظر را تا حدودی ضعیف برمیشمرد. وی به نقل از محمد تقی جامع نائینی مینویسد:
«وجه دیگر که تا حدودی ضعیف به نظر میرسد این است که نائین به معنی جمال کلمهای
عبری است و یکی از شهرهای فلسطین هم به همین نام بوده است» محمدتقی جامع نائینی در
کتاب خود «ویژگیهای زبان محلی نائین» مینویسد که عدهای بر این باورند که شهری
به نام «هوم» یا «وهوم» در چند کیلومتری محل فعلی نائین بوده که مردم آن زردتشتی
بودهاند و بعدها «نائن» پسر نوح بر این شهر غلبه کرده و در این مکان شهری ساخته
که به نام خود او «نائن» یا «نائین» خوانده میشود برخی از اهالی نائین معتقدند که نائین نسبت این
شهر را به «ناهید» یا «آناهیتا» الاههی آب میرساند. با توجه به قدمت این شهر،
وجود باقیماندهی آثار و ابنیهی دوران ساسانی و نیز شباهت گویش نائینی به گویش
پهلوی، این نظر نمیتواند دور از ذهن باشد. ولیکن آنچه مسلم است عناوینی چون «شهر
مساجد»، «قصبه طیبه»، «مدینه العرفا» و... که برای نائین برشمرده شده نشان دهنده
اهمیت این شهر در دورههای مختلف تاریخ بودهاست. [پیوند مرده] نائین را با القاب
و عناویین مختلفی مانند قصبه طیبه، دارالعرفان و مدینه العرفا یاد کردهاند.
جغرافیای نائین
نایین
شهری کویریست و در زمینی صاف و هموار قرار گرفتهاست. ارتفاع نایین از سطح دریا
۱۵۸۰ متر، عرض جغرافیایی آن ۳۲ درجه شمالی و طول آن ۵۲ درجه شرقی است.
کوهسارهای آن هیچکدام از ۱۸ کیلومتر نزدیک تر نیستند.
کوههای سمت شمال رشتهای است به نام کوه سرخه که دنباله آن به رشتهای به نام بید
کوه منتهی میشود. در سمت جنوب غربی رشتهای به نام کوه سره با ارتفاع ۲۳۳۰ متر از
سطح دریا مرتفعترین کوههای اطراف نایین است. رشته کوه سارو نیز در سمت جنوب غربی
نایین قرار دارد که به رشتههای «پرویز» و «بنوید» در جنوب نایین میپیوندد.
معماری و بافت شهری
بافت
شهری قدیم نائین با تاثیر پذیری از عواملی مانند محیط طبیعی، آب و هوا، نیازهای
شهر، لزوم امنیت شهر در برابر تهاجم بیگانگان طراحی شده و به طور کلی دارای معماری
بسته و درونگرا است. عموم فضای معماری و آثار تاریخی در ترکیبی متراکم در کنار
یکدیگر و متصل به هم استقرار یافتهاند. طراحی شهر به گونهای بودهاست که فضای
مسکونی بدون آن که از نظر کاربردی دچار اشکال شوند در کنار عناصر شهری مانند مسجد
جامع و دارالحکومه و بازار و حسینیه و مدرسه و حمام مستقر شدهاست.
بافت
قدیم نائین از هفت محله تشکیل شدهاست. این محلات که هر یک حسینیههایی دارد
عبارتند از:
1.
محله
کلوان
2.
محله
چهل دختران
3.
پنجاهه
4.
نو
گاباد یا نو آباد
5.
باب
المسجد یا در مسجد
6.
سرای
نو
7.
کوی
سنگ یا گودالو
امروز
نائین به دو قسمت نائین جدید و قدیم تقسیم میشود. اکثر مردم خانههای قدیمی را
خراب کرده و به قسمت نوساز شهر نقل مکان کردهاند.
چشم
انداز محله محمدیه از جذابترین مناطق بخش مرکزی نائین است. این محله به خاطر
موقعیت و نمای زیبا مورد توجه گردشگران است. در مرکز این محله تپهای قرار گرفته
که بر بالای آن قلعه زیبای آشورگاه ساخته شدهاست. در پایان تپه کارگاه عبا بافی
در دل زمین کنده شدهاند. مردم محل این کارگاه را «سرداب» مینامند. محله محمدیه
دارای ساباطهای متعدد و گذرها و گنبدهای زیبا و بناهای تاریخی بسیار است.
خانههای تاریخی
خانه پیرنیا (موزه کویر): خانه پیرنیا یکی از یادگارهای ارزشمند معماری
دوران صفویه و نمونه شاخصی از مساکن سنتی نائین است. فضاهای اصیل مساکن سنتی موجود
در خانه از قبیل هشتی – دالان – شاهنشین – غلامگردش و... بیانگر سکونت مردمی است
که از قدیم اهل فضل و هنر بودهاند. این ساختمان در حال حاضر محل موزه مردم شناسی
کویر و اداره میراث فرهنگی نائین است. و در
مقابل مسجد جامع نائین قرار گرفته. نخست سیدی از اهالی زواره به عنوان نماینده
شاهان صفوی در این خانه حضور داشته و به رفع و رجوع امور شهر نائین میپرداخته.
بعدها این خانه به خاندان پیرنیا رسیدهاست. گچ بریها و نقاشیهای ایوان شاهنشین
و کرسی و اطاقک فوقانی چشمنواز و خیرهکنندهاست. در این گچ بریها تزیینات متنوع
معماری چون رسمیبندی، کاربندی، یزدیبندی و... است. کنار نقاشی روی دیوار اشعار
زیبایی نیز نقش بستهاست در قسمت ایوان شاهنشین تصاویر زیبایی از هفت پیکر نظامی
بر دیوارها نقاشی شدهاست. فضای اصیل مساکن سنتی موجود در خانه عبارتند از: ورودی،
هشتی، غلامگردش، ایوان شاهنشین، اتاق نشیمن پاکرسی، دلان، بخش تابستاننشین و
زمستاننشین. این خانه در سال ۱۳۷۳ به موزه مردمشناسی کویر نائین تبدیل گشت و
اداره میراث فرهنگی نائین در این خانه مستقر است.
خانه
تاریخی فاطمی: این خانه در میان بافت قدیم،
در کنار بازار و بنای تاریخی نارین قلعه قرار دارد. این خانه از دوره قاجار و
متعلق به خاندان فاطمی است. خانه فاطمیها دارای بخشهای اندرونی، بیرونی، حیاط
خلوت، تالار ارسی و گوشواره با تزیینات گچ بری، نقاشی معرقکاری و نیز درهای
زیبایی مشبک کاری است.
باغ مصلای نائین
مصلای
شهر نائین، باغی وسیع و زیبا ست که تا چند سال پیش تفرجگاه مردم نائین بود.
دیوارهای آجری آن بلند و کنگرهای است. چهار برج به طور قرینه در چهار گوشه آن
قرار دارد. درب اصلی باغ در سمت شمال شرقی، رو به امازاده سلطان سید علی باز میشود.
در محل ورود به حیاط یک هشت ضلعی ورودی آن هشتی، بالا خانهای است هست که محل
کتابخانه مرحوم معاضد السلطنه پیرنیا بودهاست. وسط باغ بقعهای هشت ضلعی هست که
دو سه پله از سطح زمین بلندتر است. این ساختمان به صورت چهار ایوانی است و بر فراز
آن گنبدی بلند و زیبا هست که با کاشی فیروزهای رنگ پوشیده شدهاست. زیر گنبد میر
عبدالوهاب و محمدحسن کوزه کنانی به خاک سپرده شدهاند. عبدالوهاب عارف شهیر و جد
اعلای خاندان پیرنیاست. ساختمان بقعه مربوط به عهد قاجار است.
به فاصله کمی از ورودی، سنگ مرمر نفیسی نصب شده
که تاریخ آن مربوط به سال ۹۳۵ه.ق است. این سنگ متعلق به مزار سید علی بن احمد نور
بخش (بزرگ سلسله نور بخشیه) معاصر شاه طهماسب صفوی است. در یکی از اضلاع باغ آب انباری
ساخته شده که دارای دو راه پلهاست. یکی از این راه پلهها در بیرون باغ و افع شدهاست
این آب انبار دارای دو باد گیر بلند و زیبا نیز میباشد.
