شهر
تبریز به دلیل شهرت و تمدن قوی و دیرینه و انتخاب شدن به عنوان پایتخت
ایران زمین در سلسله حکومتهای مختلف و تبدیل تبریز به شهر ولیعهد نشین در
دوران قاجار خانه ها و ابنیه های قدیمی و باستانی بسیار زیبا و متنوعی در
حوزه مرکزی شهر را داراست و این فرصت مغتنمی است برای تبدیل این اماکن به
موزه های متنوع.موزه های تبریز نماد شکوه تاریخی
پایتخت قدیم ایران در زمان حکمرانی شش سلسله
از حکومت های ایرانی و یادآور عظمت تاریخی و
فرهنگی ایران به خصوص در دوران معاصر است.
موزه
های ۱۶گانه تبریز علاوه برگنجینه های غنی خود
هریک به تنهایی روایتگر بخشی از تاریخ
معاصر ایران در دو قرن گذشته و حکایت گر چگونگی
پیوستن کشور به قافله تمدن مدرن می باشند.
اسامی موزه های تبریز و معرفی آنها:
آذربایجان • ارامنه • استاد شهریار • پست • تاریخ طبیعی • سرداران مشروطیت • سفال • سنجش • شهرداری • عصر آهن • فرش • قاجار • قرآن و کتابت • محرم • مشروطیت• استاد بهتونی
موزه آذربایجان:موزه آذربایجان در جوار مسجد کبود واقع شدهاست و دارای سه طبقهاست.
طبقه زیرین مجسمههای احد حسینی
را در خود جای داده که زندگی انسان در عصر حاضر را به نمایش گذاشتهاست.
موضوع این مجسمه ها به ترتیب عبارتند از: زندگی٬ خزان زندگی٬ اضطراب٬ پنج
هیولای مرگ٬ تبعیض نژادی٬ خانواده پر اولاد٬ جام جهان نما٬ زندانیان سیاسی٬
گرسنگان٬ بیچارگان٬ زنجیرهای بدبختی٬مرد صلح٬ جنگ و در آخر خزان زندگی.
طبقه اول مربوط به اشیاء قدیمی است که قدمت آنها به پیش از تاریخ تا زمان قاجار برمیگردد. 
طبقه دوم دارای اشیاء قدیمی بعد قاجار و نیز دارای گنجینه سکه میباشد.
موزه سنجش
دیگر بنای موزه ای تبریز است که بنای آن از
آثار معماری باارزش این شهر محسوب می شود.
ساختمان
این موزه متعلق به خانواده " سلماسی " از
خانواده های اصیل تبریز بوده که در اوایل دوره
قاجار در محله مقصودیه تبریز بنا شده است و موزه بسیار کامل و زیبایی است.
این
ساختمان در سال های اخیر به موزه تغییر
کاربری داده شد واکنون انواع ابزار و ادوات
مقیاس زمانی و وزن و تلسکوپ برای سنجش فاصله
مکانی نگهداری می شود.
در این موزه انواع ابزار توزین مانند ترازوهای زرگری، قپانهای بزرگ میادین بار، سنگوزنهها، پیمانههای نفتی، وسایل مربوط به علم نجوم مانند اسطرلاب،
ابزارهای سنجش مربوط به علم هواشناسی، قطبنماها و ساعتهای مربوط به
سدههای گذشته به نمایش گذاشته شدهاند.همچنین یک تنهٔ درخت ۵ میلیون ساله
متعلق به دوره پلیوسن از دوران زمینشناسی نوزیستی نیز در این موزه نگهداری میشود.
سایت موزه عصر آهن تبریز، محوطهٔ باستانی است که در شمال، شمال شرقی و شمال غربی مسجد کبود تبریز واقع شدهاست. شامل گورستان و آثار سفالی مربوط به عصر آهن است.
این محوطه طی خاکبرداری های سال 1376 بوسیله
شرکتهای طرف قرارداد شهرداری تبریز شکل گرفته و طی همان سال با شناسائی
آثار گورستان هزاره اول ق.م در عمق ۳۰ متری سطح زمین موضوع به اطلاع
کارشناسان میراث فرنگی رسید که طی انجام بررسی های لازم قدمت این گورستان
دست جمعی را به بیش از ۴۰۰۰ سال نسبت دادند.و پس از بازدیدها، گمانه زنی ها
و کاوش به عنوان یک محوطه باستانی دارای آثار بویژه دوره آهن با شاخص
اسکلتهایی مدفون همراه با سفالهای خاکستری و در مواردی نخودی و قرمز و
اشیای فلزی شناخته شده است 
طی فصل اول کاوش، تعداد 38 گور، کاوش شد و یکی از
گورها که دارای 2 اسکلت (زن و مرد) به همراه اشیاء تدفینی بود، بلوک
برداری شده و به موزه ملی آذربایجان انتقال یافت.همهٔ اسکلتهای کشف شده در
این محل به صورت جنینی یا چمباتهای مدفون شدهاند که جهت بدن و صورتشان
متفاوت است. گور نوزادان بصورت ساده بوده و گور نوجوانان در سازههای مربعی
با دو ظرف سفالی همراه است.
موزهٔ قاجار یکی از موزههای زیبا و منحصر به فرد شهر تبریز
است. این موزه در محل خانهٔ امیرنظام گروسی و در محلهٔ ششگلان قرار
گرفتهاست. موزهٔ قاجار در سال ۱۳۸۵ خورشیدی پس از مرمت و بازسازی، بهطور
رسمی راهاندازی شد.
عمارت امیرنظام در دو طبقه و با زیربنای ۱۵۰۰
مترمربع ساخته شده است .ساختمان مشتمل بردو حیاط اندرونی و بیرونی است که
باغچهها و حوضها ، زیبایی آن را دو چندان می کند . ۱۶ ستون با سرستونهای
زیبا ایوان سراسری را نگهداشته اند . در طبقه بالا پنجرههای مشبک ارسی با
شیشههای رنگی ، گچبری های نمای شمالی و جنوبی ، و همچنین آینه کاریها و
گچبریهای تالارهای داخلی وطنبی ها به زیبایی مجموعه می افزایند و در
زیرزمین حوضخانه وسیعی وجود دارد که یکی از زیباترین قسمتهای بنا است .
ستونهای استوار حوضخانه و آجرکاری سقف آن نیز بسیار چشمگیر است
تالارهای طبقه اول : تالار سکه،تالار بافته،تالار چینی،تالار آبگینه،تالار فلزات ، تالار موسیقی،تالار خاتم.
تالارهای زیرزمین: تالار سنگ ، تالار اسلحه ، تالار رجال و فرامین ، تالار معماری و شهرسازی
موزه مشروطیت یا خانه کوزه کنانیها که بعدها برای زنده نگهداشتن خاطرات نهفته در آن تبدیل به موزه
شده و «خانه مشروطیت» نامیده شد، در سال ۱۲۴۷ شمسی توسط حاج مهدی کوزه
کنانی (ابوالمله) بنا نهاده شدهاست. به سبب موقعیت ویژه این خانه در
جوار بازار قدیمی تبریز و مرکز بافت قدیم شهر و شور و علاقه بانیان به نهضت مشروطه، این خانه به محل تجمع دوستداران مشروطه تبدیل گشته و تصمیمات بسیار مهمی درآن اتخاذ میشد.
غیراز بار عظیم تاریخی، خانه مشروطیت از ویژگیهای معماری ایرانی نیز بهره دارد و به همین لحاظ در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی
به ثبت رسیدهاست. این خانه در محله قدیمی «راسته کوچه» تبریز واقع شده و
اینک به عنوان موزه مشروطیت و مرکز اداری میراث فرهنگی استان از آن استفاده
میشود.
موزه قران و کتابت:بنای
مسجد شاه تهماسب صفوی معروف به مسجد صاحب الامر در شرق میدان صاحب آباد در
قلب شهر تبریز در کنار مهران رود قرار دارد.این موزه در محل مسجد صاحبالامر
و در مرکز شهر تبریز ایجاد شدهاست. در موزهٔ قرآن و کتابت، نسخ نفیسی از
قرآن، مربوط بهدورههای گوناگون تاریخ، نگهداری میشوند که گفته میشود،
یکی از آنها، دستخط علی بن موسی است. همچنین انواع پلاکهای فلزی، قلمدانها، ظروف سفالی، نسخ خطی و ... در این موزه نگهداری میشوند.
با توجه به قداست این
بنا پس از انجام تغییرات لازم این مکان به عنوان موزه قران و کتابت در نظر
گرفته شد. در این موزه مجموعه نفیسی از نسخ قران مجید مربوط به ادوار مختلف
تاریخ و قطعات زیبایی از آثار خوشنویسان بنام ایران به نمایش گذاشته شده
است.
موزه سفال:موزه
زنده سفال تبریز فضایی است كه پیغام نیاكان ما را در عرصه سفالگری به گوش،
چشم ما، دست ما و مهمتر از همه به روح ما میرساند. به روح انسان قرن بیست و
یكم كه از فطرت خود فاصله زیادی یافته و در آرزوی وصل به اصل خود است.این
موزه در خیابان شمس تبریزی، ایستگاه گرو، کوچه صرافلارو در نزدیکی مقبره
الشعرا واقع شده و در آن انواع سفال و کوزه و زیور آلات مختلف وجود دارد
.از نکات برجسته این موزه وجود کوزه گران قدیمی تبریز در آن محل و انجام
سفال گری بطور زنده در آن موزه است که مراحل مختلف تهیه سفال و کوزه را به
تماشا گران نمایش میدهند.
کاخ موزه بلدیه تبریز(شهرداری): نخستین
موزه شهرداری كشور در ساختمان عمارت شهرداری و در ۸۰۰ متر مربع و با هزینه
یك میلیارد و ۱۰۰ میلیون ریال راه اندازی شده است. 
در
این موزه چراغ روشنایی قدیمی خیابانی و اداره ای-دستگاه آتش نشانی
دستی-دستگاههای تایپ-ققنوس و زنگ قدیمی برج شهرداری تبریز-کلیدهای افتخاری
اعطا شده شهر های مختلف-عکسهای قدیمی تبریزو هدایای مقام ها و شخصیت های
خارجی به شهرداران، كتب خطی و آثار هنری استاد هریسی (خوشنویس)، اسناد
اداری و مالی، كاپ های قهرمانی باشگاه شهرداری تبریز، چینی آلات، سفرنامه
های نوشته شده درباره تبریز، تجهیزات، امكانات و اسناد مربوطه به «شهر
نخستین ها»در معرض دید قرار گرفته است
این ساختمان دارای یك
برج ساعت ۴ صفحه ای است كه با طنین موزون زنگ هایش هر ۱۵دقیقه یك بار گذشت
زمان را به مردم تبریز یادآوری می كند، ارتفاع این برج حدود ۳۰/۵ و نمای
خارجی تالار شهرداری تبریز از سنگ تراشیده است و نقشه ساختمان آن با نمونه
ساختمان های كشور آلمان قبل از جنگ جهانی دوم كه با طرح یك عقاب در حال
پرواز ساخته شد، مطابقت دارد، این بنا در وسط شهر تبریز و در میدانی موسوم
به میدان ساعت واقع است،.
موزه تاریخ طبیعی:
این موزه پیکره های تاکسیدرمی جانوران و حیوانات گوناگون مربوط به مناطق
مختلف کشور به ویژه منطقه آذربایجان جمع آوری و به صورت علمی ضدعفونی و
آرایش شده و در ویترین های مخصوص به نمایش گذاشته شده اند. همچنین این موزه
پیکره های کامل انواع پرندگان، چرندگان، خزندگان، حشرات و سایر جانوران
اهلی و وحشی که برخی از آنها از انواع نادر حیات وحش می باشند را در معرض
تماشای علاقمندان قرار میدهد و با کمک نقاشی و دکوراسیون، محیط زندگی و
نحوه زندگی آن ها را برای بازدید کنندگان ترسیم می نماید.این موزه در
بزرگراه آزادی و نرسیده به پارک طوبی واقع شده است
موزه پست:بزودی بنای
تاریخی خانه مجتهدی كه قدمت ساخت آن به اوایل دوره قاجار برمی گردد پس از
تحویل به اداره پست آذربایجان شرقی به موزه پست تبدیل می شود. این بنای
قدیمی با اعتباری بالغ بر 5 میلیارد ریال توسط سازمان میراث فرهنگی و
گردشگری استان به اتمام رسیده و پس از تحویل به اداره كل پست استان، محل
نگهداری انواع وسایل مربوط به پست و تلگراف دوران مختلف خواهد شد.ساختمان
این موزه در میدان شهدا قرار دارد(روبروی استانداری)
موزه ادبی استاد شهریار:این
موزه در منزل شخصی استاد شهریار تشکیل شده و شامل تمامی وسایل شخصی و دست
نوشته ها و لوازم دست نخورده استاد شهریار میباشد.این موزه در محله مقصودیه
تبریز واقع است
حمام نوبر تبریز:این
بنا در خیابان امام، نبش خیابان تربیت و امام واقع شده است و
تاریخچه احداث بنا به دوره قاجاریه میرسد.از خصوصیات بارز بنا طاق و
گنبد بزرگ گرمخانه، طاق و گنبد با ستون و سرستونهای سنگی مقرنس
كاری شده سربینه واجرای كاربندی و تركیب آجر و كاشی و پوشش معقلی
مناسب استکاربری آن میباشد .حدود یک سال است این مکان به سفره خانه-غذا
خوری و چایخانه سنتی مجزا تغییر یافته است. 
خانه پروین اعتصامی:پروین
اعتصامی شاعر گرانمایه ایران در 25 اسفند ماه سال 1285 خورشیدی در تبریز
تولد یافت.برای بازسازی خانه پروین تاكنون ۱۰۰۰ میلیون ریال هزینه شده
است، و طبق برآوردهای صورت گرفته برای اتمام بازسازی این بنا در شرایط
كنونی اعتباری بالغ یك میلیارد و ۵۰۰ میلیون ریال مورد نیاز خواهد بود.این
ساختمان ارزشمند در محله ششگلان واقع شده است
کلیسای کاتولیک(بزرگترین کلیسای کشور)و موزه ارامنه:ساختمان
این کلیسا در سال۱۹۱۲میلادی به پایان رسید و بزرگترین کلیسای ایران بشمار
میرود.نمای این کلیسا آجری و ارتفاع آن۱۲متر است .برج ناقوس کلیسا در
بالای بالکن واقع شده و تالار اجتماعات کلیسا دارای ۱۴ ستون بسیار زیبا و
منقش و ظریف کاری شده میباشد.این کلیسا در چهار راه شریتی جنب پاساز چهل
ستون واقع شده است.
خلیفه گری ارامنه تبریز
نیز در سال ۱۳۴۵در کنار کلیسای مریم مقدس اقدام به احداث موزه ارامنه
تبریز نمود که شامل سکه ها-نگینها-کتب-دستورات-میز و صندلی مربوط به سال
۱۷۲۸میلادی -مجسمه ها-پارچه ها -زیور آلات-صلیبهای زیبای قدیمی-تاجهای
پادشاهی-لباسهای رهبران ارامنه-ناقوس و زنگهای قدیمی میباشد
موزه محرم:دراین
موزه ، بخشی از نمادها ونشانه های نمادین مراسم وآیین های ماه محرم که در
اقصی نقاط آذربایجان شرقی کاربرد دارند ، به نمایش گذاشته شده است.این
موزه در انتهای راسته کوچه و جنب آتش نشانی واقع شده است.
علاوه بر ۱۶موزه ذکر شده فوق ۲ موزه فرهنگی دیگر در تبریز وجود دارد که معرفی آنها شاید جالب باشد
موزه کاریکاتور تبریز:
پارک موزه مفاخر آذربایجان:که مقبره باقرخان و باغچه بان(موسس اولین مدرسه کر و لالها) و ...در آن مکان قرار گرفته
شایان ذکر است به زودی
موزه آتش نشانی یا "موزه یانقین" به دلیل قدمت تشکیلات اطفای حریق در
تبریز، در این شهر راهاندازی خواهد شد.«برج یانقین» : این برج،اولین برج
آتش نشانی و نماد عینی آتش نشانیهای کشور بوده و به گواه اکثر تاریخ
نویسان و محققان، حتی فرانسویها نیز در یکصد سال پیش از نحوه کار و عملکرد
اطفائیهچیهای تبریز الگو برداری کرده و فن آوری آن مقطع تاریخی را به
شهرهای خود انتقال دادهاند.
مدرسه رشدیه تبریز نیز به عنوان نخستین مدرسه نوین ایران به زودی به موزه تبدیل خواهد شد.
