تبیان، دستیار زندگی

معظم له در این مورد فرمودند: « در نظام اسلامی, محیط, محیط  محبت است, محیط برادری است نه یك محیط رعب و باید كه همه با  هم اعانت كنند جمهوری اسلامی را » حضرت امام (قدس سره ) بارها عنوان نموده اند كه مردم ولی نعمتان ما هستند و این طبقات  محروم هستند كه خاستگاه مسئولین حكومتی می باشند. ایشان دو  مسئله اصلی یعنی خدمتگزاری به مردم و حركت در مسیر تعالیم عالیه دینی را وظایف دولتمردان برشمرده چنین فرمودند: « مسئله » مسئله  خدمتگزاری دولت به ملت است, نه فرمانفرمایی دولت به ملت, همین  فرمانفرایی جدا می كند شما را از ملت و ملت را از شما, و منشا مفاسد زیاد می شود.

 حمیدمظاهری راد

در این مجال کم نه می‌خواهم در مورد حکمرانی خوب مطلبی بنویسم و نه اینکه شاخص‌های آنرا تبیین نموده و تشریح نمایم. که مجالی افزون طلبیده و شاید از حوصله بحث خارج باشد. البته در مجالی دیگر حکمرانی خوب، شاخصه‌ها، قواعد و... را تشریح خواهم نمود. در اینجا می‌خواهم بدلیل حوادث اخیر که جهان عرب و دنیای اسلام را با پیچیدگی‌ها و عدم اطمینان روبرو ساخته چند خطی در خصوص مدل حکومتی امام راحل قلمفرسایی نمایم. قبلا در مبحثی در مورد مدلسازی‌هایی که در منطقه خاورمیانه از جانب دنیای استکبار احتمال رخ دادن وجود دارد هشدار داده و مطالبی نوشته بودم.
روایتی را از حضرت رسول اکرم
هر‌گاه حکمرانان شما نیکان شما باشند و توانگرانتان سخاوتمندان شما و هر کارتان با شورای همه شما باشد روی زمین برایتان بهتر است از درونش، هر‌گاه حکمرانان شما بدان شما باشند و توانگرانتان بخیل‌های شما و کار‌هایتان به دست نادانان افتد، برای شما هم بهتر است که زیر خاک باشید. (مرگ بر زندگی شرف دارد) (از تحف‌العقول ص ۳۶)
امام معصوم می‌فرماید؛ خدا رحمت کند کسی را که قدر و اندازه خود را می‌شناسد.
مقدمه
تاریخ حیات انسان تاریخ همکاری و ستیز است. زمانی که نخستین بار انسان دریافت که می‌تواند با تجمیع توان خود با دیگری بر آن دیگری فائق آید مشارکت‌زاده شد. دموکراسی آتن تبلور خواست شهروندان در تعیین سرنوشت خود بود. نابرابری ذات آن بود، همچنان که همکاری و مشارکت در قدرت توسط هم پایگان، از سیاست آتنی متولد شد. از انباشت تجربهٔ تاریخی بشر، مشارکت در مفهوم امروزی خود متبلور شد. امروزه مشارکت در بستر جامعه‌ای دموکراتیک و مدنی صورتی نهادمند به خود می‌گیرد. در جامعه مدنی تشکل‌های مستقل از دولت در شرایط برابر و برخوردار از اطلاعات و امکانات مساوی زمینه مشارکت افراد در امور مربوط به خودشان را فراهم می‌سازند. صحبت از دموکراسی و ویژگی‌ها و مولفه‌های آن بی‌شک بحث برانگیز‌ترین مساله در چند سال اخیر بوده است، نوعی از حکومت که در تعریف سادهٔ آن قدرت را از آن مردم می‌داند و به مردم حق تعین سرنوشت خویش را می‌دهد، اما برای نام گذاری حکومت‌ها، میزان پایبندی آن‌ها به اصول دموکراسی شرط اساسی در تعیین میزان دموکرات بودن یک جامعه است.
در حال حاضر مدل‌های گوناگونی از حکومت در نقاط مختلف دنیا در حال حکمرانی و ادارهٔ جوامع هستند، اما وجه اشتراک تمامی این حکومت‌ها تلاش برای اقناع افکار عمومی در مورد کار آمدی حاکمیت و همراه سازی ملت‌ها با تصمیمات حکومت است، از چین کمونیست گرفته تا آمریکای لیبرال همه و همه در تلاشند تا با استفاده از رسانه‌هایی که در اختیار دارند و حتی محدودیت برای رسانه‌هایی که چندان سر سازگاری با آن‌ها ندارند، افکار عمومی را به شکلی با تصمیماتشان همسو کنند، این در حالی است که در کشوری مانند ایران سابقه‌ای طولانی در زمینه حضورنهادهای خود جوش مردمی در راستای کمک‌های عام‌المنفعه و‌گاه در راستای کمک به دستگاه قضا و اداره روستا وامور محلی، وجود دارد..
مردم تماشاگران صحنهٔ سیاست یا بازیگران آن؟
زمانی که دولت در نظرشهروندان به عنوان نهادی مستقل مطرح می‌شود (به جای اینکه یک فرایند باشد) نیاز به حکمرانی به عنوان مفهومی جدای از دولت خود را آشکار می‌نماید. گفته می‌شود که در آتن باستان که به عنوان مهد دموکراسی شناخته شده است، شهروندان در بازار شهر همدیگر را ملاقات می‌کردند تا به مسائل مورد توجه جامعه و نحوه رفع آن بپردازند. در چنین شرایطی، دولت فرایندی بود برای پرداختن به مسائل و رفع آن. با این حال، امروزه دولت بندرت به عنوان یک فرایند تعریف می‌شود، بلکه بعنوان یک نهاد و یا مجموعه‌ای از نهاد‌ها نگریسته می‌شود و تنها یکی از چندین بازیگر اصلی در اجتماع است. زمانی که دولت قادر به انجام کاری نباشد، سایر عاملان و بازیگران، ممکن است وارد عمل شوند و آن کار را انجام می‌دهند. مثلا» شهروندان با یکدیگر تصمیم بگیرند تا شهر خود را تمیز کنند. مشارکتهایی که مردم از آن سود می‌برند می‌تواند شهروندان، مقامات دولتی و کسب و کار‌ها را با یکدیگر هماهنگ کند، تا به برخی مسائل عمومی بپردازند و آن‌ها را بر طرف کنند. امروز، دولت‌ها اشکال مختلف مشارکت را تجربه می‌کنند که در آن، سیاستمداران یا دولتمردان، با سایر بخشهای جامعه قدرت را به اشتراک می‌گذارند. این اشکال مختلف مشارکت به دلایل مختلف شکل می‌گیرند. اگر برگهایی از کتاب‌های نوام چامسکی در حوزهٔ رسانه را ورق زده باشید، بدون شک با نگاهی که در یکی از دموکرات‌ترین کشورهای جهان یعنی آمریکا پیرامون دموکراسی وجود دارد آشنا شده‌اید، در کتاب کنترل رسانه‌ها، چامسکی با ذکر نمونه‌هایی از کنترل و هدایت افکار عمومی توسط رسانه‌های آمریکایی تعریفی از نگاه حاکمیت به دموکراسی ارائه می‌دهد که با اندکی تفاوت در اکثر حکومت‌های دموکرات چنین نگرشی به مفهوم دموکراسی وجود دارد، وی بیان می‌دارد که از دید حکومت، در یک سیستم دموکرات مردم تنها می‌بایست تماشاگران صحنهٔ سیاست باشند نه بازیگران آن، ما به ازای عملی این نگرش این گونه است که مردم تنها در زمان رای گیری به پای صندوق‌های رای می‌روند و پس از آن تنها تماشاگران صحنه خواهند بود و نه بازیگران آنکه بخواهند در سیاست‌های دولت و حکومت دخالتی مستقیم و آشکار داشته باشند، تمامی حکومت‌ها نیز با استفاده از رسانه‌های دولتی و تحت امری که در اختیار دارد به خوبی می‌تواند برای پیش برد این هدف محتوایی را برای کنترل افکار عمومی تولید نمایند و مردم را صرفاً به تماشاگری بی‌آزار تبدیل نمایند. از طرفی در سیستم‌های دموکرات، بنیادهای دموکراسی و یا ارکان آن مبتنی بر چهار رکن اساسی است و به هر حکومتی که این ارکان را در نظام سیاسی خود منظور کرده و بدان التزام نظری و عملی داشته باشد نظام سیاسی دموکرات اطلاق می‌گردد، این ارکان مهم عبارتند از:
۱- قانون اساسی ۲- نظام پارلمانی (مجلس) ۳- احزاب سیاسی ۴- مطبوعات آزاد.
در جوامع دموکرات به منظور جلوگیری از اجتماع قدرت، علاوه بر رکن چهارم دموکراسی، بازوی دیگری نیز به کار گرفته شده است، این بازوی کمکی سندیکا‌ها یا تشکل‌های صنفی هستند که در کنار مطبوعات آزاد وظیفهٔ صیانت از سلامت حکومت را به عهده دارند، این نوع نگرش به بنیانهای دموکراسی تا چندی پیش کامل به نظر می‌رسید، اما اکنون با پیدایش جوامع مجازی و با عبارتی شنیده شده‌تر، دهکدهٔ جهانی، سرعت گردش آزاد اطلاعات به شکل چشم گیری افزایش پیدا کرده است، البته شاید بتوان این جوامع مجازی را زیر مجموعهٔ رکن چهارم دموکراسی یا‌‌ همان مطبوعات آزاد قلمداد کرد اما کارکرد آن‌ها بدون تردید تفاوت‌های آشکاری با یکدیگر دارد، تا پیش از این هر بار با شکل گیری تجمعاتی اعتراضی که سندیکا‌ها مسئولیت آن‌ها را عهده دار بودند ویا به راه افتادن موجی مطبوعاتی پیرامون موضوعی خاص، حکومت‌ها با استفاده از ابراز رسانه – که ابزاری پر هزینه تلقی می‌شود و هر کسی به راحتی امکان در اختیار داشتن رسانه‌ای مخاطب پسند و کارآمد را ندارد – افکار عمومی را با خود همراه می‌کردند و در این میان مطبوعات با منابع محدود مالی – در مقام قیاس با شبکه‌های عریض و طویل رادیویی و تلویزیونی – میدان رقابت را، هر چند سخت، اما نهایتاً به رقیب خود واگذار می‌کردند، در این میان با پیدایش شهروند خبرنگارانی که بدون هیچ گونه هزینهٔ مادی، دیدگاه‌ها، مشاهدات و تحلیل‌های خود را در وبلاگهای خویش منتشر می‌کردند رکن چهارم دموکراسی هم پیمانی بسیار نیرومند در کنار خود می‌دید، وبلاگهایی که‌گاه بازدید کنندگانی به مراتب بیشتر از شمارگان پر تیراژ‌ترین روزنامه‌ها مخاطبشان بود. به اعتقاد نگارنده تنها روش آنست که مردم به بازیگران میدان حاکمیت در جوامع دموکرات بدل شوند. و این راهی است به سوی بازتعریف مفهوم دموکراسی، تعریفی که در آن دیگر مردم تنها تماشاگران عرصهٔ دموکراسی محسوب نمی‌شوند، بلکه به بازیگرانی تبدیل می‌شوند که در هر لحظه رفتار و کنش حکومت را زیر نظر دارند و با کوچک‌ترین لغزشی، از پیدایش انحرافات بیشتر جلوگیری می‌کنند و دیگر چشم به راه دایه‌ای دلسوز‌تر از مادر نیستند تا حقوق شهروندی آن‌ها را احیا کند، بلکه خود آستین بالا می‌زنند و برای استیفاء حقوق شهروندیشان پا به میدان می‌گذارند. راهی است نه چندان هموار اما با مقصدی امیدوار کننده، مقصدی که در آن به مرور خرد و اندیشه جایگزین سطحی نگری می‌شود و در ‌‌نهایت مردم را به شکلی حقیقی بر سرنوشتشان حاکم می‌کند.
اسلام و نظریه حکمرانی
با بررسی نظریه حکمرانی در اسلام به‌خصوص با مراجعه به اندیشه‌های امام‌علی (ع) می‌توان به رهیافت‌هایی دست‌پیدا کرد که می‌تواند الگویی برای مدیریت اسلامی باشد. درنظریه سیاسی اسلام، نهاد حکومت لازمه حتمی و تخلف‌ناپذیر هر‌گونه اجتماعی از انسان‌هایی است که با هدف کسب آسایش و آرامش گرد هم جمع شده‌اند؛ «هر زمان گروهی از مردم برای نیل به یک هدف گرد می‌آیند، نیاز به حکمرانی احساس می‌شود». حاکمیت قانون، آبادانی شهر‌ها و در نتیجه، افزایش رفاه عمومی، ایجاد امنیت و بالاخره گسترش معنویت (فرهنگ و آموزه‌های دینی)، اهداف چهار‌گانه‌ای هستند که سر‌لوحه حکومت اسلامی قرار دارند.
حضرت‌ علی‌ (ع) رعایت‌ اصل‌ مساوات‌ و تقسیم‌یکسان‌ بیت‌المال‌ را از حقوق‌ مردم‌ بر والی‌ بر می‌شمارد و می‌فرماید:
«حق‌ مردم‌ تقسیم‌ متساوی‌ بیت‌المال‌ است. ‌»
افزون‌ بر این‌، امام‌ به‌ یکی‌ از فرماندارانش‌ چنین‌ فرمود: باید مردم‌، درنحوه‌ برخورداری‌ از حق‌ و قانون‌، نزد تو یکسان‌ باشند. آن‌ بزرگوار ازنمایندگانش‌ می‌خواست‌ حتی‌ در امور جزئی‌ نیز به‌ مساوات‌ پایبند باشند:
تحمل‌ اصل‌ مساوات‌ در حکومت‌ حضرت‌ برای‌ جمعی‌ حتی‌ یاران‌نزدیک‌ حضرت‌ سنگین‌ و گران‌ می‌آمد. حضرت‌ ضمن‌ گلایه‌ از اصحاب‌خود، دلیل‌ رفتار تساوی‌ خود را اصل‌ برابری‌ مردم‌ در حقوق‌ خود ذکرمی‌کند.
حضرت‌ دفتر حقوق‌ بگیران‌اختصاصی‌ مانند طلحه‌ و زبیر را بست‌ و در پاسخ‌ به‌ اعتراض‌ آنان‌ فرمود:
به‌ خداوند سوگند، دریافت‌ حق‌ فوق‌ العاده‌ از بیت‌ المال‌ به‌ هر بهانه‌ظالمانه‌ است‌؛ زیرا این‌ ثروت‌ به‌ خدا و مردم‌ تعلق‌ دارد و تا وقتی‌ شب‌و روز می‌گذرد و ستارگان‌ می‌درخشند، به‌ چنین‌ شیوه‌ای‌ روی‌ نخواهم‌آورد.
«امام علی (ع) با ستایش‌گران، تمجیدکنندگان و غلوکنندگان به‌شدت برخورد می‌کرد و با معترضان و منتقدان خوشرو بود و مدارا می‌کرد»، تلاش امیرالمومنین به دلیر کردن مردم بود تا خود را در مقابل قدرت نبازند، از حق اعتراض و انتقاد دست برندارند و با حقوق خود آشنا شوند. علی (ع) علاوه بر مقامات معنوی و جایگاه بلند در معنا، عرفان و عظمت معنوی انسان -که به همین دلیل صاحب ولایت عظما و کبری است- به تقدیر الهی حکومت هم کرد تا علاوه بر الگوی معنوی بودن برای جامعه بشری نشان دهد که چگونه حکومتی شایسته انسان است و چگونه انسان می‌تواند حکومتی داشته باشد که حرمت او نگاه داشته شود و استعداد‌هایش شکوفا شود.
علی (ع) با وجود اینکه رسما از سوی خداوند به ولایت و امامت منصوب شده بود اما در عمل جز به رضایت آن‌ها حاضر به حکمرانی نشد، وقتی هم که ایشان روی کار می‌آید علاوه‌بر اینکه همواره نگاهش به تامین رضایت الهی است، جانب حق و حرمت مردم را نیز دارد. عدالت علی (ع) زبانرد است که «قتل علی فی محراب عبادته لشدت عدله». یعنی به‌خاطر عدل، پر کردن فاصله‌های طبقاتی، جای دادن مردم در جای خود، نگاه داشتن حرمت آنان، رعایت همه حقوق آن‌ها (نه فقط عدالت اقتصادی) کشته شد. نکته ممتاز منش و شیوه امیرمؤمنان علی‌ (ع) نحوه تلقی ایشان از حکومت و قدرت و مواجهه با آن است در مورد علی (ع) آنقدر غلو شد که گاهی به او مرتبه ربوبیت و خدایی دادند و‌گاه چنان به او تاختند که کافر، منحرف و فاسق معرفی کردند. جالب این است که او در مقام قدرت، با متملقان، گزافه‌گویان و کسانی که تمجیدهای بیجا می‌کردند و او را با گزافه می‌ستودند و حتی با کسانی‌که به او نسبت الوهیت دادند برخورد خشن جانی کرد، اما در مقابل کسانی که به او ناسزا می‌گفتند و اعتراض می‌کردند با خوشرویی و مدارا رفتار می‌کرد. خوارج به مسجد کوفه می‌آمدند و به صراحت می‌گفتند ایشان کافر است و یکی از آن‌ها می‌گفت، «خدا او را بکشد که چه انسان هوشمند و دانایی است»! یا حتی ایشان را کافر می‌نامیدند و یا برای ابراز مخالفت و اینکه بگویند علی (ع) عادل نیست، پشت سر او نماز نمی‌خواندند و هنگام نماز او در کنار مسجد نماز برپا می‌کردند. اما وقتی که اصحاب می‌خواستند با آن گروه برخورد کنند، به‌شدت جلوگیری می‌کرد و حتی حقوقشان را از بیت‌المال قطع نکرد. وقتی طلحه و زبیر از علی (ع) اجازه گرفتند که به حج بروند، با وجود اینکه حضرت می‌دانستند و گفته بودند که این‌ها برای «فتنه» می‌روند، به ایشان گفته شد که با آن‌ها برخورد کنید؛ امام علی (ع) فرمود (نقل به مضمون): خیر! این‌ها کاری نکرده‌اند و نباید قبل از جنایت قصاص کرد. علی (ع) با ستایش‌گران، تمجیدکنندگان و غلوکنندگان با شدت برخورد می‌کرد و با معترضان و منتقدان با مدارا روبه‌رو می‌شد و حق مردم را در حکومت می‌شناخت، امیرالمومنین نسبت به قدرت و حکومت دو کار عمده انجام داد؛ یکی خطاب به امیران و حکمرانان است که به آنان توصیه می‌کردند مردم را طعمه خود نکنید و به آنان ستم نکنید؛ مانند درندگان درنده‌خو در هم ندرید و حقشان را رعایت کنید، زیرا مردم یا برادران و خواهران دینی شما هستند یا همنوعان و همسانان شما در آفرینش؛ و در کمال مدارا و محبت و احترام رفتار کنید. ایشان همچنین به مالک اش‌تر سفارش می‌کنند که مبادا دچار کبر شود و می‌فرمایند بدان که اگر تو حاکمی بر تو حاکمی هست و بالا‌تر از تو و ما، خدای بزرگ است؛ عظمت خدا را در نظر بگیر و در مقابل مردم تواضع کن. ایشان توصیه فراوانی می‌کردند که قدرت تاس لغزنده‌ای است که ممکن است انسان‌ها را با کبر و غرور به زیر بکشد و با دعوت قدرت‌مندان به ذکر خداوند و با بیان اینکه قدرت امانتی برای خدمت به مردم است، قدرت‌مندان را از اینکه قدرت آن‌ها را فاسد کند بازمی داشت. تلاش علی (ع) از طرف دیگر به دلیر کردن مردم بود تا خود را در مقابل قدرت نبازند، از حق اعتراض و انتقاد دست برندارند و با حقوق خود آشنا شوند؛ تا جایی که می‌فرمایند، «جامعه‌ای که ضعیف در آن حق خود را بدون لکنت زبان از قوی نگیرد، مقدس نیست.» یعنی نه تنها اعتراض، انتقاد و بیان اندیشه نباید هزینه‌ای داشته باشد، بلکه مردم دربیان مطالب خود هم نباید دچار لکنت شوند. امیرالمومنین با این حرکت دو لایه سعی داشت که قدرت را در خدمت مردم معرفی کند که باید سبب رشد و پیشرفت و نه تحقیر آنان شود،

جمهوری اسلامی گرانسنگ‌ترین میراث امام
گرانسنگ‌ترین میراث امام استقرار نظامی تحت عنوان جمهوری اسلامی است که بر دو پایه مشخص جمهوریت و اسلامیت استوار است. در قرائت امام اسلام و دموکراسی سازگار شد و آزادی، عدالت و حقوق انسان در تقابل با دین و دین داری قرار نگرفت. اسلامی که امام تفسیر و تبیین کرد شاخص‌هایی را برجسته کرد و ما روی سکوی اسلام قرار گرفتیم و از مردمسالاری، حقوق مشروع و آزادی سخن گفتیم. شاخص دیگر قرائت امام از اسلام اخلاق محوری بود و امام هیچ وقت اجازه نداد که اخلاق قربانی قدرت شود. اسلام امام یک کوچه تنگ و تاریک نبود و امام اهل تحمل سلایق متکثر و میدان دادن به بسیاری از گرایش‌ها بود. امام قرائتی از اسلام مطرح کرد که در آن می‌شود قانونگرا بود، آزادی خواه بود و حقوق شهروندی را حفظ کرد و آنچه بیش از هر چیز باید برای ما مهم باشد مسلمانی امام را تبیین کردن است. هدف امام راحل این بود که ما اینجا الگو بسازیم، یعنی انسان ببیند که در اینجامعه اقتصاد و علم و حرمت انسان‌ها خوب است و مسیر جامعه رفع فاصله طبقاتی و ایجاد رفاه نسبی و بهبود اوضاع و احوال در همه مسائل است و این مهم‌ترین راه صدور انقلاب بود.
مدلی که امام ارائه داد
اگر بخواهیم که عملیاتی‌تر مساله را ببینیم یک مسیری طی می‌شود تا به انقلاب می‌رسد، یعنی بعد از انقلاب دیگر چیزی که در انقلاب اتفاق می‌افتد، ناسخ مساله قبل از انقلاب است به این معنا که اگر امام در سال ۴۰ تا ۴۲ توصیه‌هایی پیامبرگونه به شاه می‌کند، اما وقتی امید به اصلاح جریان از دل‌ها بیرون می‌رود، امام (ره) می‌گوید که سلطنت از ابتدا هم ناصواب و ظالم بوده است. انحرافی که‌گاه دیده می‌شود، این است بعضی به تجربه صد سال قبل برمی‌گردند و آرزوی دوران مشروطیت را می‌کنند، در صورتی که امام (ره) در انقلاب به مدلی رسید که از همه مدل‌های قبلی کامل‌تر است و این بد‌ترین شکل ارتجاع است که از نعمت بزرگی که به دست آورده‌ایم بخواهیم عقب نشینی کنیم.
بعد از فوت پیامبر (ص) به هر دلیلی می‌بینیم خلافت به حضرت علی (ع) نمی‌رسد و ایشان ۲۵ سال قدمی برنمی‌دارند تا آنجایی که خود مردم می‌آیند درخواست می‌کنند و به نوعی تحمیل می‌کنند. این یعنی خواست مردم یک امر کلیدی است که در مدل جدید امروز دنیا در قالب جمهوریت مطرح می‌شود.
از امام (ره) پرسیدند که جنس حکومت چگونه است، امام (ره) فرمودند جمهوری شکل و ظرف حکومت است و محتوای آن اسلام. در زمانی که رفراندوم در مورد جمهوری اسلامی برگزار شد، بعضی‌ها شکل آن را جمهوری و برخی دموکراتیک و... عنوان کردند؛ اما امام (ره) فرمود جمهوری اسلامی. یک کلمه کم و زیاد را قبول ندارم. در قانون اساسی امکان تجدیدنظر به غیر از چند بند آنکه یکی از آن‌ها جمهوریت است، وجود دارد. در راهپیمایی‌های قبل انقلاب در شعارهایی که مطرح می‌شد مردم استقلال، آزادی و حکومت اسلامی را خواستار بودند، در این موقع بود که امام از پاریس اعلامیه دادند که خواست ما و مردم ایران استقلال، ‌آزادی، جمهوری اسلامی است و در آن زمان برای من سوال بود که فرق حکومت اسلامی و جمهوری اسلامی چیست.
منشور برادری به عنوان اعلان رسمی حاکمیتی از سوی حضرت امام (س) است ایشان که در عالیترین سطح حکومتی یعنی ولایت فقیه بودند و قائل به ولایت مطلقه فقیه هم بودند اعلام می‌کنند که اختلاف نظر در نظام ما امری طبیعی و ضروری است. اعلان به رسمیت شناختن چند صدایی در درون جامعه اسلامی، حمایت از آزادی بیان و دیدگاه‌ها حتی در سطوحی که آن زمان متعارف بود و انجام می‌شد. در حقیقت این درس بزرگی است برای همزیستی مسالمت آمیز و مشترک سیاسی به حول محور منافع بزرگ و مشترک.
در پاریس وقتی ازامام راحل می‌پرسیدند که «جمهوری» چیست؟ می‌فرمود آنچه در دنیا هست؛ یعنی پایه حکومت رای و رضایت مردم است و حکومت در مقابل آنان مسئول است و هیچ قدرتی نیست که مسئول و پاسخ‌گو نباشد. لوازم این جمهوریت هم آزادی اندیشه و بیان است؛ سپس وقتی سوال می‌کردند که حکومت اسلامی به چه معنی است؟ می‌گفتند در این حکومت که مردم پایه آن هستند، ارزش‌های اسلامی باید پیاده شود و نمونه آن را حکومت حضرت علی (ع) معرفی کردند
آنچه که در مورد شاخصه‌های خط امام راحل در ذهن ما حک شده، شاید‌‌ همان سیمایی است که امام (ره) خودش تصویرگر آن بوده این عناصر عبارتند از این‌که امام (ره) به عنوان یک رهبر دینی تاکید اصلی‌اش تفکر شیعی بوده است و آنچه که به عنوان حکومت و تئوری ولایت فقیه در نجف مطرح کرد، بعد‌ها یک محرک برای تشکیل انقلاب اسلامی شداین نظریه حاکمیت الهی است که منتقل به پیامبر (ص) و از ناحیه پیامبر (ص) به امام معصوم منتقل شد و در زمان غیبت معصوم، فقهای ماذون از معصوم برای تشکیل حکومت اسلامی مسوول هستند.. مساله دیگر در محکمات مواضع امام (ره) یقین به وعده‌های الهی است. ایشان معتقد بودند که اگر مسیر درست را طی کنیم، خداوند نصرت خودش را به ما اعطا خواهد کرد و در حقیقت امام (ره) چیز جدیدی نیاورد، بلکه سیره معصومین را بازخوانی کرد. مساله دیگر تکیه امام (ره) بر مردم به عنوان اصلیترین جریانی که حق اثرگذاری در مقدرات کشور را دارند، است. امام (ره) وقتی از مردم سخن می‌گفتند، منظورشان همین مردمی بود که در کوچه و بازار هستند و حاضرند برای اهدافشان جانفشانی کنند و میزان را آرای ملت در برابر ویژه‌خواهان می‌دانست. امام (ره) ابتدا از طریق مکاتبه شاه را به اجرای دقیق قانون اساسی مشروطه دعوت کرد و موضعی که گرفتند در برابر نخست‌وزیر وقت بود. مواضع ایشان در مساله تغییر قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی در سال ۴۰ و بحث انقلاب سفید و نهایتا دعوت مردم برای این‌که بتوانند این مسیر را اصلاح کنند، همه یک حرکت کاملا اصلاح‌طلبانه و در جهت برگرداندن شاه به مسیر درست بود؛ اما بعدا که برخورد می‌شود و قیام پانزده خرداد رخ می‌دهد، امام (ره) تاکید می‌کند که همه کاره مردمند و خودش را خدمتگزار آن‌ها معرفی می‌کند.