تبیان، دستیار زندگی

«وَ یَقُولُ الَّذینَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى‏ بِاللَّهِ شَهیداً بَیْنی‏ وَ بَیْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتاب‏»

و كسانى كه كافر شدند مى‏گویند: «تو فرستاده نیستى.» بگو: «كافى است خدا و آن كس كه نزد او علم كتاب است، میان من و شما گواه باشد.» 

وَ یَقُولُ الَّذینَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً

کافران مدعی هستند که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از سوی خداوند فرستاده نشده است ؛ بنابراین، حضرت رسول صلی الله علیه و آله باید برای اثبات رسالت خویش دلیل و برهانی بیاورد ، بدین جهت خداوند متعال در ادامه آیه می فرماید :

قُلْ كَفى‏ بِاللَّهِ شَهیداً بَیْنی‏ وَ بَیْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ

ای پیامبر ! به کافران بگو من دو شاهد و گواه ، که بین منِ پیامبر و کفار شهادت بدهند ارائه می کنم ؛ گواه اول من خداوند متعال است ، و شاهد دیگر کسی است که «علم الکتاب» نزد اوست.^[1]

علامه طبرسی در مجمع البیان ^[2] سه نظریه را در این زمینه مطرح می کند :

اول - منظور از « مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ » همان خداوند متعال است. در حقیقت این جمله، عطف تفسیری بر «بِاللَّهِ» است و هر دو به یک معنی است؛ بنابراین در این آیه شریفه یک شاهد بیشتر برای صدق ادعای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مطرح نشده و آن خداوند متعال است. ولکن این نظریه مردود است ؛ زیرا اصل و قانون اولیه در عطف، تعدد است و این که جمله معطوف مطلبی تازه غیر از معطوف علیه باشد و عطف تفسیری خلاف اصل است. و این حقیقتی است که دانشمندان ادبیات عرب به آن اذعان دارند. بنابراین، تا زمانی که دلیل متقن و معتبری نداشته باشیم که جمله فوق عطف تفسیری است باید گفت که این جمله درصدد بیان مطلبی جدید است.^[3]

شیخ محمد حسین مظفر در «دلائل الصدق» اینگونه پاسخ می دهد :

و اما اینكه برخى گفته‏اند: مراد خود خداى متعال است؛ سخن غیر معقولى است.

زیرا عطف، در ظاهر نشانه تعدد و دوگانگى مطلب است. مضافا به اینكه بعید است از خدا به «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ» تعبیر شود خصوصا با عنایت به اینكه به لفظ جلاله عطف شده است. پس عطف صفت به موصوف نه خوب است نه درست.^[4]

دوم – منظور از « مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ » آن دسته از اهل کتاب هستند که به اسلام گرویدند، که از جمله آنها «عبدالله بن سلام» است.

این نظریه نیز قابل پذیرش نیست ؛ زیرا سوره رعد از جمله سوره هایی است که در مکه نازل شده است، در حالی که عبدالله بن سلام در مدینه به دین اسلام گروید؛ بنابراین در زمان نزول آیه محل بحث، هنوز عبدالله بن سبا مسلمان نشده بود تا این آیه اشاره به او باشد.^[5]

این جواب را علامه سیوطی در «الاتقان» ^[6] بیان می کند :

عن أبی بشر قال سألت سعید بن جبیر عن قوله تعالى «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ» أهو عبد اللّه ابن سلام؟ فقال كیف و هذه السورة مكیة.

در این روایت‏ مى‏گوید: از سعید بن جبیر پرسیده شد: آیا مراد از «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ» عبد الله بن سلام است؟ سعید پاسخ داد: چگونه چنین چیزى ممكن است و حال آنكه این سوره در مكه نازل شده است؟

روایت دیگرى دال بر همین مطلب در الدر المنثور وارد شده است.

 

 

سوم – این نظریه که در بسیاری از کتاب های تفسیری، تاریخی، حدیثی و مانند آن به آن اشاره شده، این است که منظور از «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ» حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام است. این مطلب در روایات صریحاً بیان شده است.

 

علامة قندوزى از علمای اهل سنت در کتاب خود آورده است :

عن عبد اللّه بن عطاء، قال: كنت مع محمد الباقر عنه فی المسجد، فرأیت ابن عبد اللّه بن سلام، فقلت هذا ابن الذی عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ‏، قال: انما ذلك على بن أبی طالب.

عبدالله بن عطاء نقل کرده است که همراه حضرت باقر علیه السلام در مسجد نشسته بودم، پسر عبدالله بن سلام را دیدم و گفتم او پسر کسی است که علم الکتاب نزد اوست، حضرت باقر علیه السلام فرمودند، عِلْمُ الْكِتابِ فقط نزد علی بن ابیطالب علیه السلام است.^[7] 

 

ابو سعید خدری، از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله که مورد قبول اهل سنت می باشد می گوید:  

سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ قَالَ ذَاكَ وَصِیُّ أَخِی سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ كَفى‏ بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ  قَالَ ذَاكَ أَخِی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِب

از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم منظور از «الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ» ^[8] چه کسی است؟ حضرت فرمود: منظور وزیر برادرم سلیمان بن داوود (آصف بن برخیا) است. عرض کردم: منظور از «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ» کیست؟ حضرت فرمود: منظور برادرم علی بن ابیطالب علیه السلام است.^[9]

 

در اینجا لازم است به حدیثی اشاره کنیم که در آن تفاوت «عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ» با «عِلْمُ الْكِتابِ» بیان شده است:

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ  هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ. وَ سُئِلَ عَنِ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَعْلَمُ أَمِ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ  فَقَالَ مَا كَانَ عِلْمُ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ عِنْدَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ  إِلَّا بِقَدْرِ مَا یَأْخُذُ بَعُوضَةٌ بِجَنَاحِهَا مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ  

از امام صادق علیه السلام که ایشان فرمودند : آن که «عِلْمُ الْكِتابِ» نزد اوست همان امیرالمومنین علیه السلام است. و از ایشان پرسیدند : آیا آن که «عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ» دارد اعلم است یا کسی که «عِلْمُ الْكِتابِ» نزد اوست؟ حضرت فرمودند : علم کسی که نزد او «عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ» است نسبت به کسی که «عِلْمُ الْكِتابِ» نزد اوست فقط به اندازه آن چیزی است که پشه با بالش از آب دریا بر می دارد. ^[10] 

در روایات دیگری از حضرت صادق علیه السلام آمده است که «عِلْمُ الْكِتابِ» نزد همه ائمه علیهم السلام است :

عَنِ الصادِقِ فی قَولِه «كَفى‏ بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ»  قَالَ : إِیَّانَا عَنَى وَ عَلِیٌّ أَوَّلُنَا وَ أَفْضَلُنَا وَ خَیْرُنَا بَعْدَ النَّبِیِّ

از امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه ، ایشان فرمودند : مقصود ما هستیم و البته علی بن ابیطالب علیه السلام اولین نفر از ما و افضل و شایسته ترین از ما بعد رسول الله صلی الله علیه و آله است.^[11]

 

عَن عَبدِاللهِ بنِ کَثیرٍ عَنِ الصّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ وَضَعَ یَدَهُ عَلی صَدرِهِ ثُمَّ قالَ عِندَنا وَ اللهِ عِلمُ الکِتابِ کُمَّلاً.

از عبدالله کثیر از امام صادق علیه السلام روایت شده است که حضرت دست بر سینه خود گذاشت و فرمود: قسم به خدا که تمامی علم کتاب نزد ما اهل بیت است. ^[12]

 

--------------------------------------------------------------------------------

پی نوشت :

[1].آیات ولایت در قرآن ، صفحه 319 ؛ آیت الله مکارم شیرازی

[2].ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جلد‏13، صفحه 91

[3].آیات ولایت در قرآن ، صفحه 321 ؛ آیت الله مکارم شیرازی

[4].ترجمه دلائل الصدق لنهج الحق ، جلد 2 ، صفحه 183

[5].آیات ولایت در قرآن ، صفحه 321 ؛ آیت الله مکارم شیرازی

[6].الاتقان ، جلد 1، صفحه 13 (به نقل از احقاق الحق ، جلد 3 ، صفحه 280)

[7].ینابیع الموده ، صفحه 102 (به نقل از احقاق الحق ، جلد 3 ، صفحه 281)

[8].سوره نمل ، آیه 40

[9].وسائل‏الشیعة ، جلد 27 ، صفحه 188

[10].بحارالأنوار ، جلد 35 ، صفحه 429  از تفسیر قمی

[11].الكافی ، جلد1 ، صفحه 229

[12].مجمع البیان  (به نقل از آیات الولایه در فضائل امیرالمومنین علی علیه السلام)

تعدادى ازعلما و نخبگان اهل سنت توانستند زنجیرهاى خود را شكسته واز موانع خفقان تـبـلـیـغـاتـى عـبور كنند وخود را به علوم و معارف مذهب تشیع به عنوان مـذهبى با تاریخ ، معارف و فرهنگ خاص خود رسانند و با مطالعه آن
ابرهاى تیره گمراهى از آسمان حقیقت كنار رفته با مشاهده حقانیت تشیع به این مذهب گرویدند و فریاد حق سر داده وخود را پیرو و مبلغ مكتب اهل بیت (ع ) اعلام كنند.
ایـن جـریـان شـامـل هزاران روشنفكر و نویسنده قدیم و معاصر مى شود كه مجال ذكر اسامى همه آنها نیست و تنها به چند نمونه از میان آنان اكتفا مى كنیم:

۱-علامه شیخ محمّد مرعی, امین انطاكی:

فارغ التحصیل جامع الازهر كه در حلب مقام قاضى القضاة را بـه عـهـده داشته است .
او داراى موقعیت علمى و اجتماعى بوده, كه خداوند متعال او را به پیروى ازمـكـتـب اهـل بیت (ع ) هدایت نمود .

او كتابى دارد به نام لماذا اخترت مذهب الشیعه كه چاپ و منتشر شده است و همراه با او هزاران نفر از اهالى حلب شیعه شدند.

او در عوامل و اسبابی كه منجر به تمسك به مذهب اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ شد می گوید:

اولاً: مشاهده كردم كه علم به مذهب شیعه مجزی است و ذمة مكلف را به طور قطع بری می كند. بسیاری از علمای اهل سنت ـ از گذشته و حال ـ نیز به صحت آن فتوا داده اند ...

ثانیاً: با دلایل قوی, برهان های قطع آور و حجت های واضع, كه مثل خورشید درخشان دروسط روز است, ثابت شد حقانیت مذهب اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ و این كه آن مذهب همان مذهبی است كه شیعه آن را از اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ اخذ كرده و اهل بیت نیز از رسول خدا و او از جبرائیل و او از خداوند جلیل اخذ كرده است ...

ثالثاً: وحی در خانة آنان نازل شد و اهل خانه از دیگران بهتر می دانند كه در خانه چیست. لذا بر
عاقل مدبّر است كه دلیل هایی كه از اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ رسیده رها نكرده, و نظر بیگانگان را دنبال نكنند.

رابعاً: آیات فراوانی در قرآن كریم وارد شده كه دعوت به ولایت و مرجعیت دینی آنان نموده است.

خامساً: روایات فراوانی از پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ نقل شده كه ما را به تعبد به مذهب اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ دعوت می كند, كه بسیاری از آنها را در كتاب الشیعه و حججهم فی التشیع آورده ام.