تبیان، دستیار زندگی

وجود كوههای فراوان و جنگلهای طبیعی با گلهای وحشی و گونه های متفاوت با عطر های دل انگیز آن گردشگاههای طبیعی و منحصر به فردی را بوجود آورده است كه شاید كمتر كسی از وجود چنین محل هایی اطلاع دارد.در دل این طبیعت سبز قلعه های زیادی وجود دارد كه بر زیبایی این مناطق افزوده است.در كنار این مناظر طبیعی ابنیه ی تاریخی و سایر گردشگاهها نیز وجود دارد كه دیدن آن خالی از لطف نخواهد بود.

جنگل طبیعی انداب(پارك جنگلی فندق لو):

این جنگل در 25كیلومتری جاده اهر-مشگین شهر بر فراز كو ههای انداب قدیم واقع شده كه بیشتر پوشش گیاهی آن درختان فندق می باشد.

سد ستار خان:

در 15كیلو متری اهر-ورزقان واقع شده است.این سد اخیراً به زیستگاه پرندگان مهاجرتبدیل شده كه در تابستان مرغابی و لك لك و مرغ ماهیخوار و در زمستان انواع مختلف پرندگان آبزی سیاحان بسیاری را به این منطقه می كشاند.همچنین امكان صید انواع ماهی درآبهای این سد و فضای سبز اطراف آن موجب شده تا این محل به تفرجگاهی برای خانواده ها و جوانان تبدیل گردد.

بقعه شیخ شهاب الدین محمود اهری:

این بقعه در پارك شیخ شهاب الدین قرارگرفته و آرامگاه شیخ شهاب الدین محمود اهری ،عارف بزرگ قرن هفتم هجری است.

این بنای تاریخی با معماری اسلامی نشانگر ذوق هنر مردم این دیاردر روزگار گذشته می باشد.تاریخچه ی این بقعه به عصر شاه عباس اول می رسد ولی قدمت بعضی قسمت های آن از جمله حصار سنگی مقبره و درب شرقی به قبل از دوره ی صفویه(دوره ی ایلخانی)مر بوط می شود.موزه ی عرفانی شیخ شهاب الدین اهری كه دارای آثار تاریخی و عرفانی است در داخل این بقعه قرار گرفته است.

مسجد جامع :

این مسجد در خیابان قدس واقع شده و دارای 21 گنبد می باشد . به دوره ی سلجوقی و اتابكان منسوب است.بافت معماری ای بنای تاریخی در نوع خود بی نظیر بوده و دارای ستون های بسیار قطوربا نمای اجری می باشد . كف این مسجد پوشیده از چوپ است واز زبان مردم شهرستان شنیده می شود كه این مسجد معجزه ای است كه در سالیان بسیار دور باساختی بسیار ابتدایی از زیر دریا بیرون امده است البته با توجه به اینكه تمامی خانه های موجود در این منطقه دارای چشمه های زیر زمینی هستند كه مانند رودی كوچك از حیاطشان جاری است قبول این موضوع تا حدی می تواند صحیح باشد .

بازار :

ازجمله جاهای دیدنی شهرستان اهر بازار قدیمی این شهر است كه در خیابان امام (ره) واقع شده دارای تزینات بسیار زیبا و منحصر به فرد است . این بازار در نیمه ی شعبان 1321 هجری قمری توسط حكم ران ارسباران (رشیدالملك ) مرمت و بازسازی شده است كه این تاریخ بر سنگ مرمری حك گردیده و در سر بازار به دیوار نصب شده است . بازار اهر دارای چهر شاخه است . از جمله : راسته بازار ،بازار نصیر بیگ ، بازار جعفر قلی خان ، بازار كفاشان .

خانه ی دكتر قاسم اهری:

كه اخیرا سازمان میراث فرهنگی آن را جز افتخارات تاریخی ارسباران ثبت كرد ه است . 

این بنا واقع در خیابان حزب الله از قدیمی ترین خانه های موجود در اهر می باشد این بنا دارای سرسرا و اتاقهای متعدد است . زیبا ترین قسمت بنا نور گیر ها و تزینات داخل آن است و در سالهای اخیر قسمتهایی از بنا آسیب دیده است كه به وسیله ی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان در دست مرمت و استحكام بخشی است و در سال 84 پاركی به نام پارك دكتر قاسم اهری در مقابل این بنا احداث گردیده و مورد بهره برداری قرار گرفته است البته لازم به ذكر است كه بنا به دلایل نامعلوم بعدا نام این پارك به نگین پارك تغییر داده شد !!!!!

كوهها و جنگلها :

از نظر موقعیت جغرافیایی شهرستان اهر در یك منطقه ی كوهستانی قرار گرفته . از این نظر دارای كوههای بسیار زیبا وسربه فلك كشیده می باشدواز قدیم به عنوان رشته كوههای قراداغ (كوه بزرگ) مشهور بوده است . از جمله ی این كوهها می توان نشان كوه ،كوههای شیور ، كوههای گئچی قران (بزكش) ، قاشقا داغ ، مشك عنبر ، پیرسقا ، خاله داغ، صلوات داغ، دیزمار، سامبران، را نام برد . در كنار این كوهها جنگلهای پر درختی وجود دارد كه هر بیننده ای را مجذوب و حیران خویش می سازد كه زیست گاه حیواناتی است كه گاها از نظر تنوع در جهان بی نظیر می باشند . از جمله پلنگ ، خرس ، خوك،گوزن، بزكوهی ، كل،و پرندگانی از قبیل :كبك، قرقاول، دراج، بلدرچین و ... .

از جنگلهای اهر می توان جنگلهای میشه پاره،جنگلهای انداب (فندقلو) جنگلهای هوراند  را نام برد كه دارای گونه های مختلف گیاهی  و درختی (فندق ، تمشك، گردو، بلوط ، زرشك، زغال و.. ) است

آشنایی با زندگی مرحوم آیت‌الله العظمی برقی‌اهری (ره)

ستاره فروزان فقاهت و پرهیزگاری ارسباران

آیت‌الله‌العظمی حاج شیخ «حسین برقی‌اهری» در سال 1330 هجری قمری در اهر چشم به جهان گشود.

پدر ایشان به علما بسیار علاقه‌مند بود و بیشتر وقت‌ها با آنان نشست و برخاست می‌كرد. این عشق و علاقه سبب شد كه پدر ایشان پس از گذراندن دوران ابتدایی، فراگیری قرآن و نصاب‌الصبیان آیت‌الله برقی را به مدرسه علمیه اهر بفرستد.

ایشان صرف و نحو را در مدت سه سال با تلاش و دقت كامل فرا گرفته به طوری كه به تدریس آن پرداخت.

پس از گذر از این مرحله به فراگیری معالم و شرح لمعه پرداخته كه در این مرحله از استادان برجسته حوزه اهر آقایان حاج امین‌الاسلام و میرزا محمد ابراهیم امام جمعه كه از تحصیل كردگان نجف اشرف بود استفاده كرد.

پس از اتمام دو جلد لمعه به شهرستان تبریز كه در آن دوران دارالعلم بود عزیمت كرده و در مدرسه صادقیه حجره‌ای گرفته و به درس و بحث پرداخت.

در سال 1350 هجری قمری وارد حوزه علمیه قم شد. در آن زمان حوزه قم به دست با كفایت مرحوم حاج شیخ عبدالكریم حائری اداره می‌شد. در آن حوزه قسمتی از قوانین را در محضر مرحوم شیخ علی اصغر كرمانی فرا گرفته و رسائل و مكاسب و دو جلد كفایه را خدمت مرحوم آقا میرزا محمد همدانی اعلی‌اللّه مقامه به پایان رساند.

در مدت پنج سال با جدیّت سطح را تمام كرده و آن‌گاه در دروس مرحوم حاج شیخ عبدالكریم قد سره الشریف شركت كرد و پس از رحلت حاج شیخ عبدالكریم حائری علاوه بر ادامه درس مرحوم حجّت در درس فقه فقیه متقی سید محمد تقی خوانساری شركت كرد.

در سال 1361 هجری قمری پدر ایشان به سختی مریض شد و از این رو مجبور شد تا به اهر برگردد. در این موقع جهت كسب اجازه بازگشت به اهر به خدمت مرحوم آقا سید محمد حجت رفت كه ایشان فرمود) : در اهر زیاد نمان و به قم برگرد زیرا در این روزگار قم به وجود افرادی مثل شما نیاز دارد(

پس از دو ماه پدرشان به رحمت ایزدی پیوست. و ایشان كه تنها پسر خانواده و سرپرست آن بود در اهر ماندگار شد و با كمك سایر علما مساجد و مدارس را دایر كرده و به وعظ و تدریس مشغول شد.

ایشان از آن زمان تا آخر عمر شریف‌شان امامت مسجد ابو اسحق كه از مكان‌های مقدس و مورد احترام خاص اهالی است را عهده‌دار شد.

در زمان قیام سراسری مردم بر علیه طاغوت ایشان نیز همراه با سیل خروشان مردم به ویژه در مناسبت‌های مذهبی همراه شده و نقش برجسته ایشان به ویژه در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی مشخص شد كه در این موقع مردم مؤمن و پرشور اهر، شهربانی، فرمانداری، ژاندارمری و دیگر مراكز دولتی را به محاصره خود درآوردند و قبل از درگیری مسلحانه آیت‌الله برقی فوراً دخالت كرده و نیروهای مسلح با مشاهده ایشان بدون درگیری تسلیم شدند.

سپس با راهنمایی ایشان تصاویر شاه و سایر مظاهر پهلوی از شهربانی و ژاندارمری و… برداشته و از بین برده شد.

ایشان اسلحه‌ها را نیز تحویل گرفتند و محفوظ نگهداشتند تا به دست نااهلان نیفتد.

در زمان قیام سراسری مردم بر علیه طاغوت ایشان نیز همراه با سیل خروشان مردم به ویژه در مناسبت‌های مذهبی همراه شده و نقش برجسته ایشان به ویژه در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی مشخص شد كه در این موقع مردم مؤمن و پرشور اهر، شهربانی، فرمانداری، ژاندارمری و دیگر مراكز دولتی را به محاصره خود درآوردند و قبل از درگیری مسلحانه آیت‌الله برقی فوراً دخالت كرده و نیروهای مسلح با مشاهده ایشان بدون درگیری تسلیم شدند

همچنین در زمان جنگ تحمیلی منزل ایشان و همچنین مسجد ابواسحق اهر ایستگاه صلواتی برای رزمندگانی بود كه به جبهه‌های نبرد عزیمت می‌كردند.

ایشان در منطقه ارسباران اولین ملجا و پناهگاه مسئولان و مردم برای حل مشكلاتشان بودند و تاثیر كلام ایشان در نزد همه اهالی زبانزد خاص و عام است.

از جمله شاگردان ایشان می‌توان سید صادق آل محمد(امام جمعه سابق اهر)، حاج میرزا عبدالعلی آخوندی و آقا میرزا احمد فخر و…را نام برد.

آثار علمی ایشان شامل تقریرات درس آقای حجت و تعلیقاتی بر مسائل متفرقه عروه و…است.

از جمله آثار و باقیات ایشان، نوسازی دو مسجد، كمك مالی برای بنای چندین مسجد، احداث مسجد موسی بن جعفر(ع)، احداث پل بر روی رودخانه اهر كه برای مردم خیلی ضروری بود، خرید زمینی حدود سیصد و شصت هزار متر مربع در اهر و وقف آن برای قبرستان و همچنین احداث مسجد، غسالخانه و سایر تجهیزات در آن است.

در طول عمر شریف ایشان سعی كردند از سهم امام در زندگی استفاده نكنند و سهم ارث ایشان از پدرشان هر چند مال چندانی نبود در عین حال با تحمل و صبری كه از وجود بی‌نظیر و متقی ایشان نیز انتظار می‌رفت از سهم امام بی‌نیازشان كرد و هرچه از سهم امام به دست مبارك ایشان رسید به طلاب و سادات فقیر می‌داد.

ایشان یك مرتبه حج واجب انجام داده و ده مرتبه به نیابت از دیگران به مكه مشرف شد.

دیانت، تقوا، خداترسی، برای خدا كاركردن از ویژگی‌های بارز شخصیتی ایشان بود.

ایشان همیشه می‌فرمودند : «خداوند می فرماید: (ان تقوموا للّه مثنی و فرادی) اجتماعی باشید، یا انفرادی، با خدا باشید.» همه چیز از خداست. دنیا و آخرت از او و به ید قدرت اوست. هر كاری برای او باشد ، سود خواهد داد و هر كاری برای غیر خدا باشد، ابتر و بی‌نتیجه است (ما عندكم ینفد و ما عنداللّه باق (

سرانجام آیت‌الله برقی پس از عمری تقوی و پرهیزگاری و خدمت به خلق خدا در رمضان‌المبارك سال 1374 هجری شمسی دار فانی را وداع گفت و مردم منطقه را غرق در سوگ و عزا كرد. مراسم تشییع پیكر آن فقید با شكوه و عظمت بی‌نظیر و با شركت قاطبه مسئولان، علما، مردم از زن و مرد انجام شد و دوستداران آن فقید پیكر مطهرش را در مسیر چند كیلومتری مسجد ابواسحق اهر تا قبرستان موقوفه ایشان با پای پیاده بدرقه كردند.

ارسباران یك ناحیه كوهستانی است كه درشمال استان آذربایجان شرقی و جنوب رودخانه ارس واقع شده است، ترسیم حدّ ومرزقاطع برای آن، باتوجه درموقعیت طبیعی وجغرافیائی كه دارد درعمل واجد پاره ای دشواریهاست، دلیل براین امر آن است كه اولاً ارسباران منطقة كوهستانی ازنوع تپه ماهور بوده ودراغلب نقاط به جهت صعب العبور بودن راه ها، تشخیص موقعیت بخش های مختلف آن نسبت به هم مشكل می باشد. ثانیاً استفاده از كلیشه و تعریف مرزهای آن به ایالات وشهرستانهای اطراف هم گویای واقع نبوده ومصداق دور باطل. بناءً بهترین وقابل فهم ترین روش جهت ترسیم محدودة ارسباران، تعیین سرحدّات آن و پیراستن ومنقّح نمودن خاك آن از غیرارسباران است، برای نمونه درسرحدّ شرقی آن محال ارشق و دشت مغان جزوخاك ارسباران نیست و درسرحدجنوبی آن محال بدوستان.كه امروزه شهرستان هریس نامیده می شود. كثرت تپه ها وكوهها درمنطقه ارسباران و واقع شدن آنها درتیررس دید همسایگان ازچهارجهت اصلی،  نوعاً سبب بروز تصّورات متفاوتی از آن شده است، شاهسونها وتاتهای اطراف مشكین شهر این منطقه را ازدامنه های سبلان كه نگاه می كنند رویه ای از تپه ها وكوه های درهم تنیدة سخت وتفته را درمقابل دارند كه انبوهی وخشونت نهفته درسیمای هویدای آن، از اسرارلطافت و طراوت آن روی نهان حكایت نمی كند. اهالی بدوستان هم از بلندای كوه های بزغوش جزانبوهی كوهها وسیمای آفتاب زدة آن تصوّری از این منطقه اسرارانگیز وزیبا نمی توانند داشته باشند. همین اوصاف سبب شده است نه تنهاهمسایگان شرقی و جنوبی، بلكه هرتازه واردی این منطقه را قره داغ نامند.

آن روی قره داغ، امّاحرف وحدیث دیگر دارد، شادابی وخرمی دركوه ها وتپه هایش موج می زند ومراتع وجنگلهایش پوشیده ازدرختان وگیاهان سرسبزاست .این سیمای دیگری از همان  آب وخاك است كه ازسرحدّات شمالی قابل رویت بوده واهالی جمهوری آذربایجان این دیوارة سبزرا درپس ارس می توانند نظاره وتحسین كنند.

ارسباران عنوان جدیدی است كه بكارگیری آن درعمل شیاع قره داغ را درمحل از سرزبانها انداخت. بااین حال در اغلب متون رسمی ومكاتبات اداری بعداز انقلاب مشروطیت، ارسباران رایج گردیده و بعدازآن تاریخ كمتر دیده شده این منطقه رادراسنادرسمی و دولتی قره داغ و یا قره جه داغ نامیده باشند. گفته شد قره داغ وصفی است كه همسایگان شرقی ساخته وپرداخته كرده و به یادگارگذاشته اند ساكنین دشت مغان واطراف مشكین شهر هنوز هم بی هیچ تبعیض واستثنائی این لفظ را بكارمیبرند. بااین توضیح كه قره درلسان تركی دلالت برانبوهی وكثرت ودرهم تنیدگی می كند.

همانطوریكه طبیعت اسرارآمیز قره داغ درسیمای چندگانة كوهستانهای آن متجلی گردیده است تاریخ دیرپای آن هم اززوایای متفاوت قابل بررسی می باشد. مهمترین واقعه درتاریخ اهرارسباران تمركزجنگهای ایران وروس درحوزه آن می باشد، جنگی مستمر وتمام عیار كه بخش اعظم تداركات وافراد قشون ایران ازاین نواحی تامین می شده است، نكته جالب توجه نقش فرماندهی عطا اله خان (آتاخان) ایلخان شاهسون درپیشبرد اهداف جنگ مذكوراست كه سالیان دراز درركاب مرحوم عباس میرزای ولیعهد، قره داغ اهر را به مركز مقاومت ومقابله با روسها تبدیل كرده بود. علی ایحال اگرایرانی ها درجنگ باروسها بازنده نمی شدند! اگر عباس میرزای ولیعهد جوانمرگ نمی شد! واگرعمارت باشكوه عطاخان شاهسون درروستای ساطی میزان برپای می ماند! گوشه ای از بزرگی وافتخار تاریخ این مرزبوم را می توانستیم بسیاربهتر وبیشترازاین كه هست بفهمیم، بعداز جنگ ایران وروس شاید وقوع انقلاب مشروطیت مهمترین رویداد تاریخی درایران باشد، كه فرزندان این خطه درهردوجبهة  آن واقعة عظیم، صحنه گردان بوده اند، دریكطرف رحیم خان چلبیانلو ودرطرف دیگر ستارخان  قره داغی راداریم، اولی برضد انقلاب یك تنه ایستاده بود ودومی سردارملت وانقلاب لقب گرفته بود، و سرنوشت كشور درآن مقطع به نتیجة رویارویی این دومرد بزرگ تاریخ وابسته شده و بدینسان قره داغ گرانیگاه سرنوشت ایران گردیده بود.

ستار خان و باقر خان

 لشكركشی بزرگ یپریم ارمنی به  اهر ومقاومت رحیم خان دربرابر وی شایدنقطه عطف تاریخ ایران بوده باشد كه درخاك پاك این خطه رقم می خورد، می گوینداگر قدرت شصت تیرهای مدرن افرادیپریم نبودند! واگر شاهسونها خلف وعده نكرده بودند! چه بسا طومارمشروطیت ومشروطه خواهی دراهرپیچیده  می شد وتاریخ كشور اینگونه كه هست نوشته نمی شد.

رحیم خان شكست می خورد، ودرارك تبریزكشته می شود اماتاریخ قره داغ پایان نمی پذیرد این بار امیرارشد نامی از طایفه حاج علیلو درقلب تاریخ كشورمی تازد وصاحب نام وآوازه  می شود، معروف است بعداز جنگ با سیمیتقو تصمیم به فتح تهران را داشت، آن هنگام كه شاه جوان قاجارمضطرب وپریشان بوده وژنرال آیرون ساید انگلیسی باهمكاری رضاخان میرپنج وسیدضیاء طباطبائی نقشة شوم كودتا را برای كشور تدارك می دیده اند.

وقایع تاریخی ازاین دست بیانگر نقش بااهمیت مردم این سامان درتاریخ ایران است بطوریكه تاریخ ارسباران به تنهائی بخش مهمی ازتاریخ معاصركشوررا بازگو می كند. بااین اوصاف داخل شهراهردرمواجهه با چنین رویدادهائی كاملاً آگاه بوده است درسایه امنیت واقتدار رؤسای طوایفی كه همواره بعنوان حاكمان قره جه داغ منسوب می گشتند فعالیت اقتصادی  دامنه داری را دنبال وثروت اندوزی نمایند، درواقع شهراهر درمقایسه بادیگر شهرهای همسطح، یك طبقه منسجم ازثروتمندان وزمینداران را داشته است كه درطول سالیان نسل اندرنسل ثروت ومنزلتشان محفوظ بوده است. معروف است بعد از غارت اردبیل كه  این بارشاهسونها رحیم خان را هم دركنارخود داشته اند، برخی همراهان نقشة حمله به اهر  را هم می كشیده اند كه بامخالفت آشكار آقاخان نصرت الملك مواجه می شوند. موضوعی  كه خود رحیم خان نیز هرگز تمایلی بدان نشان نداده و سبب آزردگی خاطر شاهسونها ازوی  شده است. بدینسان بود كه مردم اهر درصلح وآرامشی چنین پایدارمی توانستند ازمجموع ظرفیتها وقابلیتهای نهفته بهره ها ببرند. بیش ازهزار روستای آبادوپررونق از منتهی الیه خداآفرین گرفته تا قلب محال خاروانا، فقط به بازار اهرجهت دادوستد دسترسی داشته اند، كاروانسراهای داخل شهر هرروز پذیرای مردمی بوده اند كه محصولاتشان را برای فروش درمراكزمتعدد تجاری شهر عرضه می كردند، علاوه بربازار سرپوشیده اهر كه تقریباً بنای آن دست نخورده باقی مانده است راسته سه دكانلار وراسته مسجدسفید به اضافه محلة  قلعه قاپوسی ازمراكز مهم دادوستد در اهر بشمارمی رفته است. همچنین وجود بازارهای به اصطلاح تخصصی كه محلّ تجمّع اصناف وپیشه های خاصّی بوده اند، ازجملة آنها می توان به بازار مسگران (مسگرخانه)، بازاركلاه دوزان، راسته آهنگران، میدان دواب، میدان تره بار  و . . . كه هركدام به تنهائی حكایت ازحجم بالا وقابل توجهی ازعرضه وتقاضادربازاراهر داشته ودلالت بر نوعی ازانضباط شهری و اعمال مدیریت عمومی صحیح دراجتماع آن دوران می نموده است.

زبان امروزی ساکنان قره داغ ( ارسباران ) تركی آذربایجانی می‌باشد که در نقاط مختلف آن با لهجه‌های گوناگون تلکم می‌شود. زبان نوشتار و رسمی آذربایجان در بیشتر دوره‌های تاریخی آن، زبان ترکی بوده‌است. اکثریت قریب به اتفاق نوشته‌ها و آثار مردم این منطقه نیز در دوره‌های مختلف به فارسی و ترکی بوده ‌است.زبان تركی دارای تاریخ بیش از هفت هزار ساله در جهان است كه دارای گویشهای مختلف آذربایجانی ، استانبولی ، تركمنی ، ازبكی ، یاقوتی ، چاووشی ، اویغوری ، چینی ، قرقیزی ، آلبانیائی ، بلغارستانی و ... هستند.

 آنها از شرق آسیا تا اروپا و حتی آمریكا گسترانیده شده اند و مجموعاً 360 میلیون نفر از جمعیت دنیا را تشكیل می دهند كه بعد از زبانهای چینی ، هندی ، انگلیسی و اسپانیائی و بالاتر از زبانهای عربی و فارسی بعنوان پنجمین جمعیت دنیا محسوب می شوند.

در جهان اسلام نیز زبان تركی با 300 میلیون نفر متكلم ، بیشترین تعداد را دارد و حتی بالاتر از زبان عربی قرار دارد. بعد از زبان تركی ، زبانهای عربی ، اردو و فارسی بیشترین تعداد مسلمانان را تشكیل می دهند.

در ایران نیز بیش از 20 میلیون نفر ترك زبان در آذربایجانغربی و شرقی ، اردبیل ، همدان ، زنجان ، قزوین ، تهران ، خراسان ، فارس و دیگر نقاط ایران بصورت پیوسته یا پراكنده زندگی می كنند.

از نظر زبانشناسان ، زبان تركی زبانیست شكرین ، بغایت زیبا و دلنشین و اصیل و قانونمند با ریشه ای هزاران ساله. تمام قواعد و گرامر این زبان هنری و شكری موزون و مبتنی بر ملودی است تا جائیكه بعضی زبانشناسان ، اختراع آنرا فوق بشری و اعجاز گونه و اعجاب انگیز خوانده اند.

زبانشناس نامی ، Man Muller ، انگشت به دهان از عظمت فوق بشری زبان تركی ، چنین سخن می راند: «زمانیكه ما زبان تركی را با دقت و موشكافانه می آموزیم با معجزه ای روبرو می شویم كه خرد انسانی در عرصه زبان آنرا آفریده است». Herman Vanbery از نظر زیبائی و كمال ، جایگاه آنرا بالاتر از زبان عربی می داند. «نیكیتا هایدن» زبانشناس نامی آلمانی و عضو مؤسسه اروپائی یوروتوم ، با شك و شبهه نسبت به خلق زبان تركی توسط فرمولهای پیچیده توسط اندیشمندان می گوید: «انسان در آنزمان قادر به خلق چنین زبانی نبوده ، یا موجودات فضائی این زبان را خلق كرده اند و یا خداوند به پیامبران خود ، این عالیترین كلام ارتباطی را هدیه كرده است».

در زبانشناسی تطبیقی ، فصل بسیار جذاب ، شیرین و علمی اتیمولوژی ، به ریشه شناسی كلمات بصورت علمی می پردازد. می توان بوسیله علم اتیمولوژی ، تأثیر زبانهای مختلف روی هم را دید. زبان غالب ، زبانی است كه توانمند بوده و زبان دیگر را تحت سیطره خود درآورده است ، طوریكه گاهی زبان مغلوب به گویشی از زبان غالب تعبیر می شود ، مانند زبان فارسی كه بنا به آخرین نتائج علمی و تحقیقاتی سازمان یونسكو بعنوان 33 مین گویش زبان عربی معرفی شد و بصورت زبانی مستقل پذیرفته نشد.

تأثیر زبانها روی هم گاهی برای دو زبان همسایه جغرافیائی اتفاق می افتد ، مانند زبان عربی و فارسی. گاهی برای دو زبان همسایه ادبی پیش می آید ، مانند زبان انگلیسی و فارسی كه هر دو از زبانهای هند و اروپائی اند. اما گاهی یك زبان با درنوردیدن قله های زمان و مكان ، همه را به تسخیر می كشد ، مانند زبانهای تركی و انگلیسی.

زبان تركی بعنوان كهنترین زبان دنیا با متكلمانی كه شرق و غرب عالم را تحت حاكمیت خود درآورده بودند ، جا پائی در تمام زبانهای دنیا دارد. شاید زبانی وجود نداشته باشد كه تحت تأثیر این زبان قرار نگرفته باشد. البته این تأثیر در كنار گستردگی جمعیتی و وسعتی حكومت تركان ، ناشی از توانمندی و زیبائی و قانونمندی زبان تركی نیز بوده است.

برای بررسی میزان تأثیرگذاری زبان تركی بر زبانهای صاحب نام جهان كافیست به گزارش سال 2002 مؤسسه A.M.T تحت مدیریت برجسته ترین زبانشناسان اروپا و آمریكا نظری داشته باشیم. طبق این گزارش:

20% واژگان انگلیسی

 40% واژگان ایتالیائی

 17% واژگان آلمانی

 10% از واژگان فرانسوی

 از زبان تركی گرفته شده اند. زبانی كه بتواند در آنسوی عالم چنین نفوذی در زبانهای غیر همنوع (تركی از زبانهای اورال ـ آلتای و زبانهای مذكور از زبانهای هند ـ اروپائی) داشته باشد ، بی تردید تأثیر عظیمی روی زبان همسایه خود ، پارسی ، خواهد داشت. دو قوم همسایه مانند ترك و فارس كه صدها سال باهم زندگی كرده و در كنار هم بوده اند و با هم وصلت نموده اند ، از لحاظ فرهنگی و اجتماعی روی هم تأثیر نزدیك و متقابل داشته اند و این تأثیر متقابل فرهنگ ها اجتناب ناپذیر می باشد. از جمله این تأثیرات ، می توان به تأثیر فرهنگ ، آداب و رسوم ، اصطلاحات ، مثلها ، متلها ، داستانها ، لغات و حتی قیافه اشاره داشت كه اكثراً با ازدواجها وارد فرهنگ دیگر می شود. در حدود یك پنجم لغات زبان فارسی را نیز لغات تركی تشكیل می دهند.تأثیر زبان تركی بر فارسی در تاریخ اجتناب ناپذیر است بطوریكه John Perry ، مورخ نامی ، می نویسد: «همانگونه كه زبان عربی بعنوان زبان مبلغین اسلام تأثیر زیادی روی فارسی داشته است، پس تعجب آور نیست كه زبان تركی بعنوان زبان مبلغین شیعه ، تأثیر ژرفی در فارسی داشته باشد» زبان تركی اكنون در تمام جهان جای خود را پیدا كرده است و بعنوان كاملترین زبان در بسیاری از صنایع پیشرفته جا پا باز كرده است. مثلاً

 پیچیده ترین سیستم عامل كامپیوتری OS 2/8 و windows زبان تركی را بعنوان پایه فونتیكی قرار داده اند ، یا اینكه تمام اطلاعات ارسالی از رادارهای جهان به سه زبان انگلیسی ، فرانسوی و تركی علایم پخش می كند. كلیه سیستمهای اویونیكی و الكترونیكی هواپیماهای تجاری از سال 1996 به اینطرف به سه زبان انگلیسی ، فرانسوی ، تركی در كارخانه بوئینگ آمریكا مجهز می شوند. كلیه سیستمهای جنگنده قرن یعنی «جی.اس.اف» به دو زبان انگلیسی و تركی در 7000 فروند در حال ساخت است.زبان تركی و یا به بیان كلی ، زبانهای اورال ـ آلتای در تقسیم بندی زبانهای دنیا یكی از خانواده های گسترده و متنوع را در كنار خانواده زبانهای هند و اروپائی تشكیل می دهند. زبان تركی ـ صرفنظر از انواع گویشهای آن ـ جزو زبانهای كوتاه صائت التصاقی است. این زبان مانند زبانهای هند و اروپائی به قسمتهای جزئی تر تقسیم می شود. یكی از آنها زبان تركی با گویش آذربایجانی است.