از مصائب بزرگ روز عاشورا و حوادث مسلّم این روز، شهادت طفل شیرخوار امام حسین(علیه السلام) است كه توسط سپاه عمر سعد با كمال بى رحمى و در آغوش امام(علیه السلام) به شهادت رسید. در برخى منابع كهن، از نام این طفل، سخنى به میان نیامده، اما در برخى دیگر با نام عبدالله بن الحسین یا عبدالله رضیع از او یاد شده است. هم چنین بسیارى از منابع، در باره سن او سكوت كرده اند. از طرف دیگر، برخى مورخان و مقتل نگاران، اصل تیر خوردن و شهادت او را به اختصار بیان كرده و بعضى دیگر گفته اند كه در كنار خیمه در آغوش امام(علیه السلام) هدف تیر قرار گرفت. گروه سوم، گزارش كرده اند كه امام(علیه السلام) او را در برابر سپاه كوفه گرفت و تشنگى او را مطرح كرد و در این هنگام روى دست امام(علیه السلام) با تیر دشمنان به شهادت رسید.
اینك ابتدا نام و سن این طفل و سپس كیّفیت شهادت او را با استناد به منابع قدیمى (كه برخى، از برخى دیگر گرفته اند یا یك گزارش را یكى به اختصار و دیگرى به تفصیل آورده است) بررسى مى كنیم و در پایان به نقد تحلیل یكى از محققان معاصر در این باره مى پردازیم.
نـام كودك
منابع تاریخى، نام این طفل را گوناگون نوشته اند؛ در برخى منابع از او (بدون ذكر نام) تعبیر به «صبى» شده،2 چنان كه در روایتى، امام باقر(علیه السلام) نیز از این طفل، تعبیر به «صبى» كرده است.3 دسته اى از منابع نیز با عنوان «صغیر»4 از او یاد كرده اند. فضیل بن زبیر (از اصحاب امام باقر(علیه السلام) و امام صادق(علیه السلام)) هم به صراحت نام او را عبدالله ضبط كرده است.5 ابومخنف در خبرى كه از حُمَید بن مسلم نقل كرده، به نقل از برخى، نام او را عبدالله دانسته است،6 اما در جاى دیگر، به صراحت نام او را مى آورد.7 مورخان و رجال شناسان بعدى، همانند محمد بن حبیب بغدادى8 (م 245 ق)، بلاذرى9 (م 279 ق)، ابونصر بخارى10(زنده تا 341 ق)، ابوالفرج اصفهانى11 (م 356 ق) طبرانى12 (م 360 ق)، قاضى نعمان مصرى13 (م 363 ق)، بلعمى14 (م 363 ق)، شیخ مفید15 (كه بیشترین گزارش عاشورا را از ابومخنف نقل كرده است) و به پیروى او، طبرسى16 و شیخ طوسى17 به صراحت نام او را عبدالله نوشته اند. بسیارى از منابع متأخر نیز با همین نام از او یاد كرده اند.18
ابن اعثم (م 314ق) نخستین مورخى است كه از طفل شیرخوار با نام «على» یاد كرده و از او با نام «علىٌ فى الرضاع» تعبیر كرده است.19 خوارزمى (م 568 ق) نیز (كه بسیارى از مطالب مقتل خود را از ابن اعثم گرفته) از او به «علىٌ الطفل» (بدون ذكر اصغر) تعبیر كرده است.20
اما تا جایى كه بررسى ها نشان مى دهد، اولین كسى كه نام یكى از فرزندان امام(علیه السلام) را (افزون بر على اكبر و امام چهارم(علیه السلام) و عبدالله) «على اصغر» دانسته است ، طبرى شیعى21 (از علماى قرن چهارم) است. پس از او ابن خشاب بغدادى22(م2 567 ق) و ابن شهرآشوب23 (م 588 ق) نام این طفل را «على اصغر» نگاشته اند. و از آن پس، این اسم به برخى از منابع متأخرتر، راه یافته است.24
سن كودك
درباره سن او باید گفت كه بسیارى از منابع تاریخى چنان كه در گزارش هاى آن ها ملاحظه خواهد شد سخنى از سن وى به میان نیاورده و تنها به عناوینى، همانند صبى، صغیر، طفل و رضیع (شیرخوار) اكتفا كرده اند. البته برخى مورخان و مقتل نویسان، همانند فضیل بن زبیر رسان (زنده تا عصر امام صادق(علیه السلام)) و یعقوبى (م 284 ق) بر این باورند كه این طفل در روز عاشورا به دنیا آمده است.25
اما گزارش هاى قابل اعتنا كه در آن ها به سن این طفل اشاره شده، گزارش هاى ذیل است كه البته سن وى را متفاوت نوشته اند، از این رو باید اذعان كرد كه هیچ وجه جمعى براى این گزارش ها وجود ندارد.
نخستین گزارش به ترتیب قدمت آن ها گزارش محمد بن سعد (م 230 ق) است كه از پسرى سه ساله براى امام حسین(علیه السلام) سخن به میان آورده كه عقبة بن بشر اسدى، او را با تیرى شهید كرد.26
بلعمى، از مورخان قرن چهارم، ذیل گزارش چگونگى شهادت طفل شیرخوار، او را یك ساله دانسته است.27 و بالأخره در بیتى به جاى مانده از كسائى مروزى، شاعر قرن چهارم از طفلى پنج ماهه، یاد شده است:
آن پنج ماهه كودك، بارى چه كرد ویحك *** كز پاى تا به تارك، مجروح شد مفاجا؟28
چنان كه ملاحظه مى شود، هیچ وجه جمعى بین سه قول یاد شده وجود ندارد، اگرچه شاید بتوان گفته بلعمى را به دلایلى ترجیح داد، زیرا برخى منابع به شیرخواره بودن این طفل اشاره كرده اند كه طبیعتاً با قول ابن سعد سازگارى ندارد و برخى دیگر چنان كه خواهد آمد گفته اند كه امام(علیه السلام) او را در دامانش نشاند كه این امر با پنج ماهه بودن كودك (گفته كسائى مروزى) ناسازگار است، زیرا این كودك طبیعتاً بایستى به سنى از رشد رسیده باشد كه نشستن او در دامان پدر ممكن باشد، از این رو این دو ویژگى یاد شده با هم، با یك ساله بودن كودك سازگار است. اگرچه به این نكته نیز باید اذعان كرد كه گفته بلعمى مرسل و بدون استناد به گفته راویانى است كه او از آن ها نقل كرده است
