قال(ع):كُن فِی الفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبُونِ لا ظَهْرٌ فَیُرْكَبَ،وَلا ضَرْعٌ فَیُحْلَبَ. ترجمه:[امام(ع)]فرمود:1در زمان فتنه و تباهكاری مانند بچه شتر باش كه نه پشت[توانایی]دارد تا بر آن سوار شوند،و نه پستانی كه از آن شیر بدوشند.2 معنای فتنه فتنه در لغت به معنای كفر،گمراهی،آشوب،امتحان و آزمایش كردن و معانی دیگر آمده است.در آیه سوره تغابن به معنای اخیر اشاره دارد:«أنَّما أمْوالُكُمْ وَ أوْلادُكُم فِتْنَةٌ»؛3((اموال و فرزندانتان فقط وسیله آزمایش هستند)). اما فتنه در اصطلاح به معنای اختلاف مردم در عقاید و آرائشان است؛به طوری كه به ایجاد ناآرامی و تشویش بین آنها،برای رسیدن به هدفی خاص منجرگردد.بیشتر شارحان نهج البلاغه،فتنه را در این كلام حضرت علیبه همین معنا تقسیم كرده اند.4 انگیزه های فتنه گری غرض اصلی از فتنه گری،غالباًرسیدن به مقاصد سیاسی و به دست آوردن مناصب اجتماعی است،اما گاهی فتنه با اغراض فرهنگی و دینی هم همراه است؛مانند فتنه یهود در بین مسلمانها هنگام شروع جنگ خندق كه زمینه ساز نبرد عظیم خیبر شد،5و نیز مثل فتنه تبانی و همدستی مسیحیان با ابر قدرتهای دنیا در چند دهه اخیر برای ترویج دین و فرهنگ خود در كشور های اسلامی.6 گوشه گیری یا هوشیاری؟ برخی می گویند حضرت علیدر این گونه موارد،به گوشه نشینی،انزوا و كناره گیری از مردم و توجه نداشتن به اوضاع جامعه دستور داده است؛اما در مقابل،عده ای معتقدند كه امام پیروان خود را به هوشیاری و زیركی فرا خوانده و به همكاری نكردن با فتنه گران و تایید و تقویت ننمودن افكار و اهداف منحرف آنان امر فرموده است تا بدین وسیله،فتنه تضعیف شود و از بین برود؛7چرا كه عدم حمایت از فتنه گران،باعث از بین رفتن فتنه می شود. به نظر می رسد مراد امام این است كه اگر در میان فتنه قرار گرفته ای،به نفع فتنه گران اقدامی نكن؛بلكه حافظ منافع جامعه اسلامی باش وحتی اگر بتوانی،فتنه را خاموش ساز. علت تشبیه به بچه شتر نر بچه شتر در بین شتران زندگی می كند،ولی نه به كسی سواری می دهد،چون قدرت آن را ندارد،و نه شیر می دهد،چون پستانی ندارد.امام علیبا تشبیه انسان مؤمن به بچه شتر نر در هنگام فتنه ها در صدد بیان این نكته است كه هر مؤمن هوشیار نیز باید در هنگام فتنه در میان مردم باشد و زندگی عادی خود را بگذراند؛ولی نباید خود را ابزار وسیله فتنه گران قرار دهد و در جهت منافع آنان گام بردارد. وجود فتنه در همه زمانها از آنجا كه اسباب فتنه غالباً مادی است،پس در هر زمانی فتنه می تواند وجود داشته باشد.در قرن اخیر نیز فتنه های گوناگونی انسانیت را تهدید می كند؛مانند ترویج مادیگری،گسترش شهوترانی،انكاردیانت،طرد روحانیت اصیل و ناب از صحنه های ساسی و تقدس زدایی كه به گونه ای سیل آسا از سوی كشورهای غربی(همچون اروپا و آمریكا)روانه ممالك اسلامی شده اند. هدف از این فتنه گریها،ایجاد تزلزل و سستی در عقاید دینی مردم و تضعیف و رواج دنیا طلبی است. فتنه گری بدترازقتل به تصریح قرآن گناه فتنه گری،از قتل بزرگتر است:«الْفِتْنَةُ أشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ»؛8((فتنه بد تر از كشتن است)).علت آن شاید این باشد كه در قتل جان انسان ها گرفته می شود،ولی در فتنه یا ایمان مردم تباه می شود ویا امنیت جامعه كه لازمه زندگی آرام است،از بین می رود،و این دو مهمتر از حیات آدمی است؛چرا كه زندگی بدون ایمان،نزد خداوند ارزشی ندارد،9و از سوی دیگر،جامعه انسانی بدون امنیت روانی و آسایش،هر لحظه اش با آرزوی مرگ همراه است.در فتنه چنان باش كــــه بارت ننهند وز دســت و زبانت استعانت نبرندزین آتش تند در حذر باش و بهوش تا مدعیانِ رنـــد،جانــــت نخرنـــدــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1.در ترجمه حكمت های دیگر،به جهت اختصار،از ذكر كلمه((فرمود))پرهیز شده است؛هرچند در متن حدیث كلمه((قال)آمده است.2.در ترجمه حكمت ها،همراه با تصرفاتی،از ترجمه مرحوم سید علینقی فیض الاسلام بهره گرفته ایم.3.سوره تغابن،آیه15.4.منهاج البراعه،ج21،ص7.5.ر.ك:منتهی الآمال،ج1،ص140.6.ر.ك:بررسی شیوه های تبلیغاتی مسیحیت،ص63.7:منهاج البراعه:ج21،ص8.8.سوره بقره،آیه191.
