چهارشنبه 24 تير 1405 - 27 محرم 1448 - 15 ژولاي 2026
تبیان، دستیار زندگی
در حال بار گزاری ....
مشکی
سفید
سبز
آبی
قرمز
نارنجی
بنفش
طلایی
همه
متن
فیلم
صدا
تصویر
دانلود
Persian
Persian
کوردی
العربیة
اردو
Türkçe
Русский
English
Français
مرور بخشها
دین
زندگی
جامعه
فرهنگ
صفحه اصلی تبیان
شبکه اجتماعی
مشاوره
آموزش
فیلم
صوت
تصاویر
حوزه
کتابخانه
دانلود
وبلاگ
فروشگاه اینترنتی
373100587
آخرین مطلب
تعداد مطالب : 1
تعداد نظرات : 0
زمان آخرین مطلب : 6549روز قبل
فلسفه و عرفان
فرهنگ و تمدن
فرهنگ و تمدن
ترتیب ترتیب نزول سورهها
در ترتیب نزول سورهها روایاتى در دست است كه مورد اعتماد بزرگان است وعمدتا از ابن عباس نقل شده است.مانند روایتى كه احمد بن ابى یعقوب كاتب،معروف به ابن واضح یعقوبى(متوفاى 292)در تاریخ خود از محمد بن سائب كلبى از ابى صالح از ابن عباس نقل مىكند
(1)
.
و یا روایتى كه محمد بن اسحاق وراق،معروف به ابن ندیم(متوفاى 385)در كتاب الفهرستخود آورده است
(2)
.و یا علامهطبرسى صاحب تفسیر از شیخ خود ابو محمد مهدى بن نزار حسینى قاینى از علامهقرن پنجم حافظ كبیر عبید الله بن عبد الله بن احمد، معروف به حاكم حسكانىنیشابورى صاحب كتاب«شواهد التنزیل»روایت ترتیب را از ابن عباس آوردهاست.و نیز از كتاب«الایضاح»استاد احمد زاهد روایتى را نقل كرده است
(3)
.و نیزامام بدر الدین زركشى،اولین محقق مسایل قرآنى(متوفاى 794) در كتاب خود«البرهان فی علوم القرآن»كه در سال 773 آن را نگاشته،تفصیلا روایات ترتیب راآورده است و مىگوید:«هذا نزل من القرآن و علیه استقرت الروایة من الثقات»
(4)
.وبالاخره جلال الدین سیوطى،علامه عصر خود(متوفاى 911)در كتاب معروفخود«الاتقان»این روایات را آورده است،و از ابو الحسن بن حصار،در این زمینهمنظومهاى مىآورد كه در كتاب الناسخ و المنسوخ وى درج شده است.سیوطىروایت ترتیب را از جابر بن زید
(5)
نیز مىآورد كه تكمیل كننده روایت ابن عباسبه شمار مىرود
(6)
.
علامه طبرسى و دیگر بزرگان فن،متذكر مىشوند كه رعایت ترتیب سورهها،نظربه ابتداى هر سوره است.اگر سورهاى تا چند آیه نازل شود،و پیش از اتمام آنسوره،سوره دیگرى به طور كامل نازل گردد،و حتى چند سوره دیگر در این میانبه صورت كامل نازل شود،آن گاه بقیه سوره نخست نازل شود،در این حالت نیزاعتبار ترتیب،مبدا نزول هر سوره خواهد بود.چنان كه سوره علق تا پنج آیه در آغازبعثت نازل گردید و پس از چند سال بقیه سوره نازل شد.هم چنین سوره مدثر وسوره مزمل و غیره نیز به همین روال نازل شدهاند.به همین دلیل سوره علق اولینسوره نازل شده شمرده مىشود.چنان كه طبرسى در مجمع البیان(ج 10 ص 405)
از كتاب«الایضاح»احمد زاهد نقل كرده است.
ترتیب سورهها طبق روایت ابن عباس و تكمیل آن مطابق روایت جابر بن زید،باتصحیح از روى نسخههاى متعدد قابل اعتماد،
(7)
عبارت است از:
در نقل سیوطى سوره فاتحه در روایت ابن عباس نیامده است،لذا آن را بر اساس روایت جابر بن زید و نیز طبقنص مذكور در تاریخ یعقوبى،تصحیح كردیم(الاتقان،ج 1،ص 25 و تاریخ یعقوبى،ج 2،ص 26).
آیات استثنایى
در نوشتههاى برخى از قدما آمده است كه در برخى سورهها،آیاتى بر خلافاصل سوره آمده است.یعنى اگر سوره مكى استبرخى آیات آن مدنى و اگر مدنىاستبرخى آیات آن مكى است.البته ما با تتبعى كه انجام دادهایم به خلاف این نظردستیافتهایم،هر سورهاى كه مكى است تمام آن مكى است و هر سورهاى كهمدنى است تمام آن مدنى است
(8)
.در این كتاب به چند نمونه به اختصار اشارهمىشود:
نمونه اول:گفتهاند:در سوره مائده آیه الیوم یئس الذین كفروا من دینكم فلا تخشوهمو اخشون،الیوم اكملت لكم دینكم و اتممت درعرفات بر پیامبر صلى الله علیه و آله نازل شد
(10)
،ولى این توهم بر اساس آن است كه معیار و شاخصمكى و مدنى را مكان بدانیم و بگوییم هر سورهاى كه در مكه نازل شده مكى استگرچه پس از هجرت نازل شده باشد.در صورتى كه معیار مكى یا مدنى بودن زمانهجرت است و تقسیم مكى و مدنى به پیش از هجرت و پس از هجرت برمىگردد.
نمونه دوم:گفتهاند:سوره توبه،آیههاى ما كان للنبی و الذین آمنوا ان یستغفرواللمشركین و لو كانوا اولی قربى...ان ابراهیم لاواه حلیم
(11)
هنگام وفات ابو طالب در مكهنازل شده در حالى كه پیامبر صلى الله علیه و آله به او وعده داد تا براى آمرزش وى دعا كند
(12)
. اینگفته از كسانى است كه سعى بر آن دارند تا ابو طالب را موقع وفات كافر بشمارند.ودر جاى خود،واهى و مغرضانه بودن این پندار را ثابت نمودهایم.لذا صحیح هماناست كه طبرسى در تفسیر خود آورده كه گروهى از مسلمانان پس از فتح مكه،ازپیامبر صلى الله علیه و آله خواستند تا اجازه فرماید براى پدران مشرك خود طلب استغفار كنند.
آن گاه این آیه نازل شد و به طور صریح از این كار منع نمود
(13)
.
نمونه سوم:گفتهاند:سه آیه نخستسوره یوسف مدنى است.جلال الدینسیوطى این نظر را سست مىداند،ولى عجیب است كه شخصیتى مانند ابو عبد اللهزنجانى آن را پذیرفته
(14)
.در استدلال به این كه این چند آیه مدنى است گفتهاند:چونكفار مكه از یهود خواستند كه در مدینه درباره یوسف از پیامبر صلى الله علیه و آله سؤال كنند،اینسه آیه نازل شد.در صورتى كه وقتى تمام داستان قبلا در مكه نازل شده است معناندارد كه مقدمه آن در مدینه نازل شده باشد.البته ممكن استبگوییم بر عكس،یهود از كفار و مشركین مكه خواستند كه درباره داستان یوسف علیه السلام بپرسند و آنانپرسیدند و این سوره نازل شد.
پىنوشتها:
1- تاریخ یعقوبى،ج 2،ص 26 و 35.
2- ابن الندیم،الفهرست،فن سوم از مقاله اول،ص 47-43.
3- تفسیر طبرسى،ج 10،ص 406-405.نیز رجوع شود به شواهد التنزیل،ج 2،ص 311 به بعد.
4- البرهان،ج 1،ص 193.
5- جابر بن زید،از فقهاى بنام بصره و از بزرگان تابعین به شمار مىرود.از ابن عباس و عكرمه روایت كرده است.
وفات او به سال 103 اتفاق افتاده است.روز وفات او قتاده گفت:«امروز داناترین اهل عراق وفات نمود».
6- الاتقان،ج 1،ص 29-22.
7- زركشى سوره صف را بعد از سوره تحریم و قبل از سوره جمعه و برائت را قبل از مائده و مائده را آخرینسوره قرار داده است.
8- ر.ك:التمهید،ج 1،ص 237-169.
9- مائده 5:3.
10- تاریخ القرآن،ص 27.
11- توبه 9:114-113.
12- صحیح بخارى،ج 2،ص 119 و ج 6،ص 87.
13- تفسیر طبرسى،ج 5،ص 76.
14- ر.ك:الاتقان،ج 1،ص 15.تاریخ القرآن،ص 28.
علوم قرآنى صفحه 88 محمد هادى معرفت
نزول سورهها
در ترتیب نزول سورهها روایاتى در دست است كه مورد اعتماد بزرگان است وعمدتا از ابن عباس نقل شده است.مانند روایتى كه احمد بن ابى یعقوب كاتب،معروف به ابن واضح یعقوبى(متوفاى 292)در تاریخ خود از محمد بن سائب كلبى از ابى صالح از ابن عباس نقل مىكند
(1)
.
و یا روایتى كه محمد بن اسحاق وراق،معروف به ابن ندیم(متوفاى 385)در كتاب الفهرستخود آورده است
(2)
.و یا علامهطبرسى صاحب تفسیر از شیخ خود ابو محمد مهدى بن نزار حسینى قاینى از علامهقرن پنجم حافظ كبیر عبید الله بن عبد الله بن احمد، معروف به حاكم حسكانىنیشابورى صاحب كتاب«شواهد التنزیل»روایت ترتیب را از ابن عباس آوردهاست.و نیز از كتاب«الایضاح»استاد احمد زاهد روایتى را نقل كرده است
(3)
.و نیزامام بدر الدین زركشى،اولین محقق مسایل قرآنى(متوفاى 794) در كتاب خود«البرهان فی علوم القرآن»كه در سال 773 آن را نگاشته،تفصیلا روایات ترتیب راآورده است و مىگوید:«هذا نزل من القرآن و علیه استقرت الروایة من الثقات»
(4)
.وبالاخره جلال الدین سیوطى،علامه عصر خود(متوفاى 911)در كتاب معروفخود«الاتقان»این روایات را آورده است،و از ابو الحسن بن حصار،در این زمینهمنظومهاى مىآورد كه در كتاب الناسخ و المنسوخ وى درج شده است.سیوطىروایت ترتیب را از جابر بن زید
(5)
نیز مىآورد كه تكمیل كننده روایت ابن عباسبه شمار مىرود
(6)
.
علامه طبرسى و دیگر بزرگان فن،متذكر مىشوند كه رعایت ترتیب سورهها،نظربه ابتداى هر سوره است.اگر سورهاى تا چند آیه نازل شود،و پیش از اتمام آنسوره،سوره دیگرى به طور كامل نازل گردد،و حتى چند سوره دیگر در این میانبه صورت كامل نازل شود،آن گاه بقیه سوره نخست نازل شود،در این حالت نیزاعتبار ترتیب،مبدا نزول هر سوره خواهد بود.چنان كه سوره علق تا پنج آیه در آغازبعثت نازل گردید و پس از چند سال بقیه سوره نازل شد.هم چنین سوره مدثر وسوره مزمل و غیره نیز به همین روال نازل شدهاند.به همین دلیل سوره علق اولینسوره نازل شده شمرده مىشود.چنان كه طبرسى در مجمع البیان(ج 10 ص 405)
از كتاب«الایضاح»احمد زاهد نقل كرده است.
ترتیب سورهها طبق روایت ابن عباس و تكمیل آن مطابق روایت جابر بن زید،باتصحیح از روى نسخههاى متعدد قابل اعتماد،
(7)
عبارت است از:
در نقل سیوطى سوره فاتحه در روایت ابن عباس نیامده است،لذا آن را بر اساس روایت جابر بن زید و نیز طبقنص مذكور در تاریخ یعقوبى،تصحیح كردیم(الاتقان،ج 1،ص 25 و تاریخ یعقوبى،ج 2،ص 26).
آیات استثنایى
در نوشتههاى برخى از قدما آمده است كه در برخى سورهها،آیاتى بر خلافاصل سوره آمده است.یعنى اگر سوره مكى استبرخى آیات آن مدنى و اگر مدنىاستبرخى آیات آن مكى است.البته ما با تتبعى كه انجام دادهایم به خلاف این نظردستیافتهایم،هر سورهاى كه مكى است تمام آن مكى است و هر سورهاى كهمدنى است تمام آن مدنى است
(8)
.در این كتاب به چند نمونه به اختصار اشارهمىشود:
نمونه اول:گفتهاند:در سوره مائده آیه الیوم یئس الذین كفروا من دینكم فلا تخشوهمو اخشون،الیوم اكملت لكم دینكم و اتممت درعرفات بر پیامبر صلى الله علیه و آله نازل شد
(10)
،ولى این توهم بر اساس آن است كه معیار و شاخصمكى و مدنى را مكان بدانیم و بگوییم هر سورهاى كه در مكه نازل شده مكى استگرچه پس از هجرت نازل شده باشد.در صورتى كه معیار مكى یا مدنى بودن زمانهجرت است و تقسیم مكى و مدنى به پیش از هجرت و پس از هجرت برمىگردد.
نمونه دوم:گفتهاند:سوره توبه،آیههاى ما كان للنبی و الذین آمنوا ان یستغفرواللمشركین و لو كانوا اولی قربى...ان ابراهیم لاواه حلیم
(11)
هنگام وفات ابو طالب در مكهنازل شده در حالى كه پیامبر صلى الله علیه و آله به او وعده داد تا براى آمرزش وى دعا كند
(12)
. اینگفته از كسانى است كه سعى بر آن دارند تا ابو طالب را موقع وفات كافر بشمارند.ودر جاى خود،واهى و مغرضانه بودن این پندار را ثابت نمودهایم.لذا صحیح هماناست كه طبرسى در تفسیر خود آورده كه گروهى از مسلمانان پس از فتح مكه،ازپیامبر صلى الله علیه و آله خواستند تا اجازه فرماید براى پدران مشرك خود طلب استغفار كنند.
آن گاه این آیه نازل شد و به طور صریح از این كار منع نمود
(13)
.
نمونه سوم:گفتهاند:سه آیه نخستسوره یوسف مدنى است.جلال الدینسیوطى این نظر را سست مىداند،ولى عجیب است كه شخصیتى مانند ابو عبد اللهزنجانى آن را پذیرفته
(14)
.در استدلال به این كه این چند آیه مدنى است گفتهاند:چونكفار مكه از یهود خواستند كه در مدینه درباره یوسف از پیامبر صلى الله علیه و آله سؤال كنند،اینسه آیه نازل شد.در صورتى كه وقتى تمام داستان قبلا در مكه نازل شده است معناندارد كه مقدمه آن در مدینه نازل شده باشد.البته ممكن استبگوییم بر عكس،یهود از كفار و مشركین مكه خواستند كه درباره داستان یوسف علیه السلام بپرسند و آنانپرسیدند و این سوره نازل شد.
پىنوشتها:
1- تاریخ یعقوبى،ج 2،ص 26 و 35.
2- ابن الندیم،الفهرست،فن سوم از مقاله اول،ص 47-43.
3- تفسیر طبرسى،ج 10،ص 406-405.نیز رجوع شود به شواهد التنزیل،ج 2،ص 311 به بعد.
4- البرهان،ج 1،ص 193.
5- جابر بن زید،از فقهاى بنام بصره و از بزرگان تابعین به شمار مىرود.از ابن عباس و عكرمه روایت كرده است.
وفات او به سال 103 اتفاق افتاده است.روز وفات او قتاده گفت:«امروز داناترین اهل عراق وفات نمود».
6- الاتقان،ج 1،ص 29-22.
7- زركشى سوره صف را بعد از سوره تحریم و قبل از سوره جمعه و برائت را قبل از مائده و مائده را آخرینسوره قرار داده است.
8- ر.ك:التمهید،ج 1،ص 237-169.
9- مائده 5:3.
10- تاریخ القرآن،ص 27.
11- توبه 9:114-113.
12- صحیح بخارى،ج 2،ص 119 و ج 6،ص 87.
13- تفسیر طبرسى،ج 5،ص 76.
14- ر.ك:الاتقان،ج 1،ص 15.تاریخ القرآن،ص 28.
علوم قرآنى صفحه 88 محمد هادى معرفت
جمعه 18/5/1387 - 11:35
[
نظر به این مطلب
] - [
نظرات این مطلب : 0
]
1
گزارش محتوا
محتوای مخالف با موازین شرعی
محتوای مخالف با مصالح نظام جمهوری اسلامی
محتوای نقض کننده حریم شخصی من
محتوای مخالف با موازین اخلاقی
مورد توجه ترین های هفته اخیر
لینک ها
جستجو در مطالب روزانه
ثبت مطلب جدید
مطالب روزانه اعضا
فعالان مطالب روزانه
مطالب من
نظرات مطالب من
فعالترین ها در ماه گذشته
(0)فعالان 24 ساعت گذشته
