تبیان، دستیار زندگی

حماسه هویزه - تأثیرگذاری حماسه هویزه

بعد از عملیات هویزه، اشغال آرام هویزه از سوی عراق و شكست آنها در تلاش برای تصرف سوسنگرد، ركود شدیدی بر جبهه‌ها حاكم شد. هیچ كس نمی‌دانست چه كار باید بكند. شیوه حمله زرهی در روز و جنگ دو ارتش منظم به نتیجه نرسیده بود. جنگ زرهی به دلیل تلفات بالای عملیات فوق و ناتوانی ایران در جایگزین كردن تجهیزات جدید به جای آنها به خاطر وقوع انقلاب و اعمال تحریم اقتصادی از سوی كشورهای بزرگ، برای ج.‌ا. ایران دیگر مقدور نبود. در مقابل عراق هر روز می‌توانست بدون محدودیت مالی و سیاسی تجهیزات و سلاحهای پیشرفته بیشتری را خریداری و بكار گیرد. در چنین شرایطی كه با عملیات هویز آشكار و تشدید شده بود تكرار جنگ منظم دو ارتش با استفاده از تجهیزات زرهی به معنای قبول برتری عراق و استقبال از شكست بود.

عملیات هویزه كه بن‌بست جنگ منظم زرهی را در پی‌داشت، در درون خود حماسه‌ای هم آفریده و راه‌حلی را برای این مشكل پرورده بود و آن چیزی جز تداوم راه حماسه‌سازان هویزه نبود. نیروهای انقلابی به تدریج در قالب سپاه و بسیج سازماندهی شدند. آموزش‌های نظامی لازم را دیده و از تجربه های تلخ و شیرین جنگ بهره‌برداری كردند. استراتژی جنگ مردمی با تكیه بر ایمان و تعهد نیروهای داوطلب به بن‌بست كمبود تجهیزات و جنگ منظم زرهی غلبه كرد. نیروهای سپاهی راه خود را یافته و هر روز با كوله‌باری از تجربه سازمان خود را گسترش داده و در تكوین آن كوشیدند. نخستین تجربه آنها دو ماه بعد با انجام یك عملیات محدود با نام مبارك حضرت مهدی در منطقه سوسنگرد بدست آمد. نیروهای سپاهی بصورت جداگانه این عملیات را طراحی و اجرا كردند كه بیش از این نتایج عادی آن عواقب روحی و روانی‌اش مهم بود. این باور بوجود آمد كه نیروهای انقلابی می‌توانند به بن‌بست سیاسی نظامی جنگ پایان داده و با خلاقیت و ابتكار، تجهیزات دشمن مقابله نمایند. آنها دریافتند كه حل معضلات انقلاب تنها با ابزار انقلابی و خارج از روشهای موسوم امكان‌‌پذیر است.

بدین ترتیب مرحله جدیدی آغاز گردید كه طی آن نیروهای مردمی و سپاه با استفاده از روشها و تاكتیك‌های مبتنی بر روحیه انقلابی مسئوولیت‌ سنگین‌تری را در جبهه‌های جنگ برعهده گرفتند. سازمان سپاه گسترش یافت و با وجود امكانات محدود در مقابل مسئولیتش، تجهیزات و سلاحهای بیشتری دریافت كرد. در این شیوه كه متاثر از حماسه هویزه شكل گرفته و گسترش یافته بود، نیروهای دانشگاهی به دلیل تحصیلات عالی و توانائیها و استعدادهای فردی، خلاقیت بیشتری نشان داده و به سرعت مسئولیت‌های فرماندهی را در میان نیروهایی كه قبلاً هیچگونه دانشكده نظامی ندیده و تجربه جنگی نداشتند به عهده گرفتند. آنها تجربه نظامی را با همدیگر آغاز كردند ولی دانشگاهیان مراحل آن را با سرعت بیشتری طی نمودند كه در این جریان دریافت سریع تجربه‌ها و آموزش‌ها همراه با روحیه آرمانخواهی این قشر تأثیر زیادی دانست. شهید علم‌الهدی از نخستین افراد این گروه بود كه بار مسئوولیت را بر دوش گرفت و شهید شد.

تأثیر دیگر حماسه هویزه بر رشد، گسترش و تكامل نیروهای انقلابی، سازمان سپاه و رابطه آنها با ارتش ج.‌ا. ایران در طول جنگ بود. تجربه ناموفق شركت نیروهای انقلابی در عملیات هویزه و آفرینش حماسه هویزه توسط این گروه، نقش آنها را در جنگ آشكار نموده و بستر مناسبی برای رشد آنها فراهم كرد تا جایگاه شایسته خود را پیدا كنند. نیروهای سپاه به سرعت تجارب لازم را كسب كرده و عملیات‌های بزرگی را طراحی و به اجرا گذاشتند، فتح‌المبین، والفجر 8 و كربلای 5 را آفریدند و یكی از محكمترین خطوط دفاعی معروف جهان را كه در شرق بصره و توسط كارشناسان نظامی شوروی طراحی و ساخته شده بود فرو ریختند.

روابط سپاه و ارتش در جبهه‌های جنگ از موضوعاتی است كه از حماسه هویزه و پیامدهای آن به شدت متأثر بود. در دوره فرماندهی بنی‌صدر تجربه تلخ مشاركت نیروهای سپاه در عملیات هویزه آنها را از همدیگر جدا كرده و نیروهای سپاهی را به طراحی عملیات‌های مستقل سوق داد. آنها دریافتند كه تركیب ساده همانند عملیات‌ هویزه پیامدهای منفی زیادی دارد و درصدد جمع تجهیزات برآمدند تا بی‌نیاز از ارتش عمل نمایند. در مراحل بعدی جنگ نیز همكاری آنها نه بصورت تركیب ساده بلكه بیشتر بصورت تقسیم وظائف، عملكرد جداگانه و یا حمایت‌بخشی از ارتش از عملیات نیروهای سپاه بود.

شكست عملیات هویزه به معنای شكست استراتژی نظامی جنگ منظم و زرهی در آن دوره بود كه خلع سلاح نسبی جناح لیبرال در قدرت سیاسی را به همراه داشت. ناكامی این جناح در هویزه موقعیت آن را در صحنه سیاسی كشور متزلزل كرده و بر عدم كفایت فرماندهی عالی جنگ در هدایت جنگ در صحنه سیاسی كشور متزلزل كرده و بر عدم كفایت فرماندهی عالی جنگ در هدایت جنگ مهر تائید نهاد. در مقابل این موضوع نگرش نیروهای خط امام تقویت شده و موقعیت نظامی سپاه در محیط‌های تصمیم‌گیری افزایش یافت.

عملیات هویزه علاوه بر سطوح نظامی و سیاسی جبهه‌های خودی بر روی وضعیت نظامی دشمن و ارزیابی آن از جبهه‌های خودی هم مؤثر بود. شكست ارتش عراق در روز نخست عملیات آسیب‌پذیری گسترده آنها را در مناطق اشغالی آشكار كرد. هر چند آنها توانستند در ضد حمله روز بعد نیروهای ایرانی را به عقب رانده و مناطق روز قبل از مجدداً بدست آوردند ولی دیگر توان پیشروی بیش از آن را نداشتند. نیروهای منظم دو طرف به یك موازنه رسیده و آن را بطور ضمنی قبول كردند. عراقیها به این نتیجه رسیدند كه ج‌.ا.‌ایران فاقد قابلیت و توانایی لازم برای طراحی و انجام عملیات آفندی اساسی است. یكی از فرماندهان عراقی در این مورد می‌گوید: «ما تصور می‌كردیم كه نیروهای ایرانی از انجام عملیات دقیق و برنامه‌ریزی شده در سطحی گسترده ناتوان هستند، لذا بر موضع خود كاملاً اصرار داشتیم... ما این ذهنیت را از شكست نیروهای ایرانی در مقابل 5/1/1981 (16/10/1359) در هویزه به دست می‌آوریم.»

در همین حال ارتش عراق نیز دیگر توان لازم برای پیشروی نداشت. آنها با وجود اینكه در این دوره به لاك دفاعی نرفتند ولی موفق به اقدام چشمگیری نشده و نتوانستند پیروزیهای اولیه را توسعه دهند. عراق به موازات تلاش‌های محدود نظامی درصدد استفاده از امتیازات كسب شده برای شكل دادن یك صلح پیروزمندانه برآمد؛ در عین حال به یك جنگ فرسایشی درازمدت و ادامه اشغال ایران اعلام آمادگی كرد و در عمل نیز به تهیه لوازم آن پرداخت.

بدین ترتیب حماسه هویزه در سه حوزه نیروهای نظامی‌ج.‌ا. ایران، تركیب قدرت سیاسی ایران و استراتژی نظامی عراق موثر بود. بن‌بست جنگ زرهی با تاكید بر نیروهای انسانی مومن و متعهد شكسته شد. استراتژی جنگ مردمی و انقلابی  جایگاه مناسبی یافت و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با جذب نیرو و امكانات بیشتر سازمان رزم خود را گسترش داده و تعهدات بیشتری را در جنگ برعهده گرفت.

 

منابع و پی‌نوشت‌ها

1) برای مطالعه بیشتر در مورد ساختار قدرت سیاسی ر.ك‌. به: منوچهر محمدی. تحلیلی بر انقلاب اسلامی (تهران: امیركبیر، چاپ دوم، 1366، ص 161-151.)

در هشت سال دفاع مقدس. جلد چهارم.

9- در مورد جزئیات طرح مانور و مراحل مختلف عملیات ر.ك. به: سند شماره 44829، مركز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه «شرح عملیات نصر». لشكر 92 زرهی  اهوازو دی‌ماه 1359.

10- سند شماره 977./گ مركز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه «گزارش عملیات نصر» ص 1/17.

11) مركز مطالعات و تحقیقات جنگ، هویزه... همان، ص 567.

12) پیشین، ص 568.

13) در مورد جزئیات محاصره نیروهای سپاه و مقاومت آنها ر.ك. به: سند 083097 مركز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه : «شرح عملیات هویزه» محمدرضا باستی. 16/10/1359.

14) سند شماره 0977/گ همان. ص 28.

15)ر.ك. به: سازمان عقیدتی سیاسی ارتش ج.‌ا. ایران. ارتش ج.ا. ایران در هشت سال دفاع مقدس. جلد دوم.

16) معاونت اطلاعات نیروی زمینی سپاه. «تحلیل نبرد: عملیات شكست حصرآبادان». فصلنامه بررسیهای نظامی. شماره‌1. ص 23.

17) مركز مطالعات و تحقیقات جنگ. هویزه.... همان. ص 19.