در اجتماع عصر حاضر با توجه به گستردگی ارتباطات انسانها با یكدیگر اهمییت اخلاق اجتماعی یا برخورد صحیح با دیگران بیش از پیش مطرح می شود . گاهی به دلیل ناشناس بودن اطرافیان یا غفلت از زشتی عمل انجام شده كارهایی انجام میگیرد كه از نظر اخلاقی مردود وباعث آزار دیگران می شود . در این نوشتار سعی شده است كه به بعضی از این نوع رفتارها كه در جامعه یا در قبال دوستانمان انجام می گیرد و زشتی انجام آن کمتر شده و به نوعی حالت موجه و عادی به خود گرفته است در حد توان و معلومات پرداخته شود تا شاید با درك زشتی آن در پی اصلاح برآییم.روشن است كه بیان کلیه ی بداخلاقی های اجتماعی یا بیان تمامی حقوق دوستان نسبت به یكدیگر از عهده ی این نوشته بیرون است.
الف)در بین دوستان:
شوخی
بعضی از مواقع به عنوان شوخی کردن یا خشک نبودن كارهایی انجام می شود كه باعث آزار دیگران می گردد.امروزه در جامعه و در بین دوستان به ویژه جوانان مسخره کردن همدیگر در جمع تبدیل به نوعی از عرف جامعه شده است و این عمل اصلا زشت به حساب نمی آید بلکه امری مقبول واقع می شود در حالی كه فرد مسخره شونده شاید در ظاهر خود نیز با جمع همراه شود و بر خود بخندد ولی واقعاً در عمق وجود خویش از این كار ناراحت می شود و از همه بدتر این كار به نام شوخی انجام می گیرد وفرد علاوه بر این كه زشتی كار خویش را نمی داند بلكه آن را امری درستو صحیح می پندارد.(نوعی از جهل مرکب)
بنابراین اصلاح چنین كاری در جامعه بسیار سخت خواهد بود ولی اگر كسی در حدیث معروف (( هر آنچه را برای خود می پسندی برای دیگران نیز بپسند )) بیندیشد زشتی این كار را به صورت درونی حس خواهد كرد.یونس شیبانی از دوستان امام صادق(ع) نقل می كند كه :
(( امام صادق(ع) به من فرمود چگونه شوخی میكنید؟ گفتم كم شوخی میكنیم. فرمود چرا با هم شوخی نمی كنید؟ همانا این عمل از حسن خلق است و با آن می توانی برادر مؤمنت را مسرور سازی . پیامبر(ص) با دیگران شوخی می كرد تا دیگران را شاد كند. ))
شوخی كردن با برادر مؤمن دراین حدیث سفارش شده است اما قطعا این نوع شوخی با آن شوخی كه ذكر شد تفاوتهای بزرگی دارد از جمله اینكه همانطور كه در خود روایت نیز ذكر شده است شوخی برای شاد كردن برادر مؤمن واو را از حالت ناراحتی در آوردن است در حالی كه شوخی هایی كه مبتنی بر مسخره كردنند هیچگاه طرف مقابل را خوشحال نمی كنند.نگاه كردن به شوخی هایی كه پیامبر و ائمّه ی اهل بیت با اصحاب خود میكردند آشكار كننده ی تفاوت فاحش بین این دو نوع شوخی است.
زنده یاد، علامه محمدتقى جعفرى درتعریف «شوخى » مى نویسد:
«فروغ جهان افروز روح را خاموش ساختن و به قشر نازكى از نفت كه روى آب مى سوزد خیره شدن و لذت بردن، شوخى نامیده مى شود.»
باز هم به تعبیر استاد علامه جعفرى: «با این فرض كه همه عقلاى عالم به وجود یك عده امور جدى معتقدند، بایستى شوخیهاى ما به صورت استراحتهایى باشد كه براى تكاپو در كار و فعالیت لازم مى دانیم. آرى، بایست شوخى كنیم، اما ضمنا باید بدانیم كه این شوخى در حقیقت مانند بیرون آمدن ازكشتى است كه در سطح اقیانوس زندگى در حركت است و گام گذاشتن به صندوق مقوایى است كه در روى امواج اقیانوس بى اختیار جست و خیز مى كند. ممكن است این كار خنده آور، تلخى یكنواخت بودن حركت كشتى و تماشا به دستگاه وساكنین كشتى را به دست فراموشى بسپارد، اما نباید فراموش كرد كه درنوردیدن پهنه بیكران دریا، احتیاج به همان كشتى مجهز دارد كه حتى كوچكترین پیچ ومهره اش هم به طور جدى منظور شده است.»
در سخنى هم امام صادق(ع) فرموده است:
خداوند، شوخ و مزاح كننده و بذله گو در میان جمع را دوست مى دارد، اگر به گناه كشیده نشود
باید اضافه كرد كه دوستی انواع مختلفی دارد گاه انسان ها به دلیل منافع دنیوی با افراد دیگر ارتباط ودوستی برقرار می كنند و گاه یك نوع همذات پنداری باعث دوستی می شود یا برای رسیدن به كمالات الهی درصدد دوستی با دیگران برمی آیند كه در همه ی اینها یك نوع احساس نیاز در شخص باعث برقراری ارتباط می شود . پس كسانی كه در جمع وتنهایی با مسخره كردن و كنایه زدن به دوستان باعث آزار آنها می شوند نه نیازهای مادی انسان را تامین میكنند و نه معنوی بلکه حتی باعث عقب رفت آرمانها و اهداف دوستان خود می شوند پس به طور طبیعی این دوستی ها دوام نمی آورد و فرد مسخره گر كم كم دوستان "صمیمی" خود را از دست می دهد و مشمول این حدیث از حضرت علی (ع) می شود كه فرمودند :
(( ناتوانترین مردم كسی است كه از به دست آوردن دوست عاجز باشد و از او ناتوان تر كسی است كه دوستی را كه دارد از دست بدهد . ))
امام حسن عسكرى(ع) فرمود: «لا تمازح، فیجترء علیك » شوخى مكن، كه بر تو گستاخ مى شوند
در حدیث دیگرى كه امام صادق(ع) به «مؤمن الطاق » دارد به آثارسوء و خلاف انگیز مزاح اشاره دارد. حضرت، ضمن وصایاى مفصلى به وى، مى فرماید:
اگر مى خواهى دوستى برادرت با تو صاف و زلال و بى آلایش بماند، با او شوخى، جدل، مفاخره و مخاصمه و كشمكش مكن.
القاب زشت:
دادن لقب های زشت و ناپسند به دیگران از جمله رذایل اخلاقی است كه در جامعه دیده می شود. این القاب گوینده را از نظر اخلاقی زیر سؤال می برد ولی برای كسی كه این لقب به او نسبت داده شده است مضرات بیشتری دارد . در اكثر این موارد روحیه ی اعتماد به نفس شخص ضعیف می گردد و داشتن عزت نفس برای او سخت تر می شود و فرد اگر هم دارای آن صفت نباشد كم كم باور می كند كه دارای آن صفت هست و به طور غیر ارادی اعمالی انجام میدهد كه آن صفت معرف آن است. بی شك دادن چنین القابی می تواند برای دوستان عواقب بدی به همراه داشته باشد . از همه ی اینها بدتر دادن یك لقب زشت است كه اشاره به نقص فیزیكی طرف مقابل باشد . این اعمال پست بر خلاف تعالیم اخلاقی اسلام است . نقل است كه :
(( پیامبر(ص) برای احترام و بدست آوردن قلوب اصحابش آنها را به كنیه صدا میزد و برای كسانی كه كنیه نداشتند كنیه قرار می داد و مردم نیز او را همان كنیه صدا می كردند و همچنین برای كسانی كه فرزند نداشتند و برای كودكان كنیه قرار میداد وبه این طریق دلهای آنها را به دست می آورد))
این امر بیانگر این است كه پیامبر حتی بسیاری ازافراد را به نام خودشان نیز صدا نمی كرد بلكه برای صمیمیت واینكه دلهای آنها را بدست آورد آنها را به چیزی بهتراز اسم خودشان فرا می خواند كنیه اسمی است كه در اول آن لفظ (اب) یا (ام)می آید مثل ام علی حالا چه شده است كه ما دیگران را به چیزی بدتر از اسم خودشان فرا می خوانیم واین امر نیز یكی از امور آزار دهنده و غیر اخلاقی است.
